გუდა-სტვირი სააკომპანემენტო საკრავია, ის ინსტრუმენტული ანსამბლის მონაწილეც არის (დოლთან ერთად). წერილობითი და ზეპირგადმოცემითი ცნობების მიხედვით ჩანს, რომ გუდა-სტვირი წინათ მთელ საქართველოში უნდა ყოფილიყო გავრცელებული. ამას ერთი მხრივ ის გარემოებაც ამტკიცებს, რომ გასული საუკუნის 80-იან წლებში გამკეთებელნი სწორედ აღმოსავლეთ საქართველოში - გორში და თელავში ყოფილან, სადაც გუდა-სტვირი უკვე კარგა ხანია მივიწყებულია. საკრავები გვხვდებოდა რაჭაში (სტვირი-შტვირი), მესხეთში (თულუმი), ქართლში, ფშავში (სტვირი), აჭარაში (ჭიბონი - ჭიმონი).

      გუდა-სტვირი შედგება ორი ძირითადი ნაწილისაგან – გუდისაგან და რქისაგან. გუდა ცხვრისაა. მას ერთ ფეხში დატანებული აქვს ხის პატარა მილი, ე.წ. «ხრეკო», რომლითაც გუდას ბერავენ. გაბერილ გუდას უკეთდება ტყავის საცობი (პეპელა). გუდაში ჩასმულია რქა (სტვირის ბუდე). მასში ჩადგმულია ე.წ. დედნები ანუ ლერწმები - თანაბარი სიგრძისა და სისქის ორი ხის მილი. მარცხენა მილს ეწოდება «მთქმელი» ან «დამწყები», მარჯვენას - «მოძახილი» ან «მებანე». რქა (ყანწი) ჯიხვის ან ხარისაა. იგი შემკულია ძეწკვებითა («ჭინჭილა») და ფერადი მინებით. რქა ჩასმულია ბუდეში. რქაში ჩადებულია «ღრუბელი» (ბამბა), რომელიც იწოვს დაკვრის დროს გამოყოფილ ნერწყვს.

      მესტვირის რეპერტუარს წარმოადგენს ისტორიული, ეპიკური, სატირული, კომიკური, ლირიკული ლექსები. რაჭული სიმღერები გუდა-სტვირის თანხლებით ერთხმიანია (თუმცა მასზე სრულდება ორხმიანი ჰანგებიც, რომელიც მიიღწევა რქაში ჩასმული ორი ლერწმის ერთდროული აჟღერებით). ამ საკრავზე მხოლოდ მამაკაცები უკრავენ. რაჭული სტვირი ძირითადად რეჩიტატიული სიმღერeბის თანმხლების როლში გვევლინება, ხოლო ჭიბონზე კი უმთავრესად საცეკვაო ჰანგები სრულდება. რაჭველი მესტვირეები - მოხეტიალე მუსიკოსები - სასურველ სტუმრებად ითვლებოდნენ ყოველგვარ დღეობასა თუ ქორწილში. მესტვირეობა რაჭაში ამავდროულად შემოსავლიან პროფესიას წარმოადგეnდა. ისინი ხშირად მონაწილეობდნენ ძველ ქართულ ხალხურ წარმოდგენაში - «ბერიკაობაში» (სათამაშო, საცეკვაო).

      ქართული გუდა-სტვირის ფორმებს შორის ყველაზე განვითარებული აჭარული ჭიბონია. ჭიბონი, ისევე როგორც რაჭული სტვირი მოხეტიალე მუსიკოსების საკრავად ითვლებოდა. მასზე დამკვრელი ახალი ამბების გამავრცელებელი, მაუწყებელი იყო. აჭარელ მეჭიბონეებს ჭიბონში ჩასმული ჰქონდათ სარკე, რომელშიც მუსიკოსი სოფელში ჩამოვლის დროს თავს იწესრიგებდა. ასევე, ცეკვისას მეჭიბონე სარკეზე არეკლილი სინათლის "რიტმული ათინათებით" ართობდა მსმენელს.

      რაც შეეხება ფშაურ სტვირს, იგი განვითარების უფრო ადრინდელ სტადიას მიეკუთვნება: მის ბურდონულ ლერწამზე მხოლოდ ერთი თვლის (ნახვრეტის) არსებობა ამ საკრავის არქაულობაზე მეტყველებს. ყოველივე ზემოთქმულიდან შეიძლება დავასკვნათ, რომ სტვირი და მესტვირეობა ქართულ ნიადაგზეა წარმოშობილი.