რაინდს ევალებოდა მუდმივი ზრუნვა საკუთარ დიდებაზე. ეს კი თავს მხრივ ითხოვდა მისი უძლეველობის ახალ და ახალ დადასტურებას ახალ და ახალ გამოცდას. შეუდარებელ რაინდ ივეინს შეეძლო ახლადშერთულ მეუღლესთან დარჩენილიყო, მაგრამ ახალი ფათერაკების საძიებლად მიემგზავრება. მეგობრები თვალყურს ადევნებდნენ, რომ ოჯახურმა ცხოვრებამ ივეინი მეტისმეტად არ გაანაზოს. ივეინმა არ უნდა დაივიწყოს, რომ მის დიდებას გამუდმებით სჭირდება დადასტურება. რაინდმა უნდა იხეტიალოს მანამ, სანამ არ მიცემა ორთაბრძოლის საშუალება. თუ ომი არაა, ის ბრძოლაში იწვევს პირველივე შემხვედრ რაინდს, რათა დაიმკვიდროს თავისი ადგილი იერარქიაში, რომელიც დამოკიდებულია დამარცხებულ რაინდთა რიცხვსა და თვისებრიობაზე. რაინდმა არ უნდა მოითმინოს სხვისი დიდება და შეერკინოს უცნობს, რომლის დიდებასაც მის ყურამდე მიუღწევია.

     "ვეფხისტყაოსანში" ეს მოტივები შედარებით სუსტადაა გამოხატული, სამაგიეროდ, ქართული შუასაუკუნეების მეორე სარაინდო "პოემა" "ამირანდარეჯანიანი" ამ მოტივების გაუთავებელ (და ზოგჯერ უსისტემო) გამეორებას წარმოადგენს, რაც ადასტურებს, რომ ევროპელი რაინდის იმიჯისათვის დამახასიათებელი ეს პარამეტრიც კარგად იყო ცნობილი შუა საუკუნეების საქართველოში.

     შეიძლება დაიბადოს კითხვა, რა ჯანდაბად სჭირდებოდა რაინდს, რომელსაც ათასი სახელოვანი რაინდი ჰყავდა დამარცხებული, ათას მეერთეს დამარცხება? ეს არ იყო გამოწვეული მხოლოდ თავგადასავლის გაუთავებელი ძიეიბით, როგორც რაინდული ცხოვრების

     მაკონსტრუირებელი ელემენტით (თუმცა არც ეს მომენტია გამოსარიცხი). საკუთარი მაღალი ფორმის კვლავ და კვლავ დადასტურება აუცილებლობით გამომდინარეობდა ფეოდალური საზოგადოების ფუნქციონირების წესისაგან, რაც გულისხმობდა იერარქიაში საკუთარი ადგილის კვლავ და კვლავ დადასტურებას. ამ მხრივ შუა საუკუნეების რაინდი წააგავდა ნაყოფიერების ქურუმს ფრეიზერის ცნობილი "ოქროს რტოდან", რომელსაც გაუთავებლად უნდა ემტკიცებინა, რომ იგი ნაყოფიერების ყველაზე მაღალ მუხტს შეიცავს. თუ რაინდი ვეღარ ამარცხებს მოწინააღმდეგეს, ის სოციუმის თვალში ვეღარაა უფლებამოსილი - ეკავოს იერარქიაში ის ადგილი, რომელიც მას უკავია. წარსული დამსახურება მხედველობაში არ მიიღება.

მას მეფესა ხატაელსა უმასპინძლა, უალერსა

     რაინდის ქცევის სტერეოტიპის შემდეგ აუცილებელ ატრიბუტს სარაინდო სოლიდარობა წარმოადგენდა, რომელიც პროლეტარულ სოლიდარობას შეიძლება შევადაროთ. სარაინდო სოლიდარობა, უპირველეს ყოვლისა, გულისხმობდა პატივისცემას დატყვევებული რაინდების მიმართ, თუნდაც ამ უკანასკნელს ავი საქმე ჰქონოდა ჩადენილი. ასწლიანი ომის დროს ინგლისელები კრესისა და პუატიეს ბრძოლებში ტყვედ აყვანილ ფრანგ რაინდებთან ერთად ქეიფობდნენ და ტურნირებს მართავდნენ. 1389 წელს, როდესაც ინგლისელთა ბანაკში დიზინტერია გაჩნდა ისინი სამკურნალოდ ფრანგებთან დადიოდნენ, რის შემდეგაც ბრძოლას აგრძელებდნენ. ეს მოტივი სათანადოდაა ასახული შუა საუკუნეების ლიტერატურაში. გამურეტი ტყვედქმნილ მეფე რაცალიგს, რომელმაც მისი მიჯნურის ქალაქს მრავალი უბედურება დააწია, ისე ხვდება როგორც თავის სწორს. როგორც ეშენბახი აღწერს, გამურეტი დამარცხებული მოწინააღმდეგის მიმართ არავითარ მტრულ გ რძნობას არ განიცდის, სანადიმო მაგიდაზე მიიწვევს და უმასპინძლდება როგორც თავის სწორს. თავი მხრივ, რაცალიგი გამურეტს თავის სუზერენად აღიარებს.

     ზუსტად ასეთივე ვითარებაა აღწერილი "ვეფხისტყაოსანში" როდესაც ტარიელი ხატაეთის მუხთალ მეფე რამაზს შეიპყრობს და ფარსადანს მიჰგვრის, ასეთი რამ ხდება:

     რამაზ მეფე მის წინაშე შეპბყრობილი მივიყვანე;

     ტკბილად ნახა ხელმწიფემან, ვითა შვილი სააკვანე...

     რამაზს უბრძანებს: "იცოდე, გაგზავნით შეწყალებულსა,

     მაგრამ ნუ გნახავთ კვლაცაღა ჩვენს წინა გაწბილებულსა...

     ხატაელმან დაუმადლა, დადრკა, მდაბლად ეთაყვანა...

     რასაკვირველია, ინდოთ ხელმწიფეს ხატაელთა მეფის ნახვა და შეწყალება უფრო პრივატულ ატმოსფეროშიც შეეძლო, მაგალითად, თავის კაბინეტში, მაგრამ ნადიმზე შეწყალებას და ვასალიტეტის აღიარებას მაინც განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს. შემთხვევითი არ არის, რომ როგორც "პარციფალში", ისე "ვეფხისტყვაოსანში" ვასალიტეტის აღიარება და მოწინააღმდეგის შეწყალება სუფრასთან ხდება, და არა მხოლოდ იმიტომ, რომ ნადიმზე წყალობა არ ატარებს პრივატულ ხასიათს, იგი საჯაროა და ყველას შეუძლია თვალნათლივ დარწმუნდეს მასში. არსებითია სხვა რამეც: შუასაუკუნებრივი ნადიმის სტრუქტურა შუასაუკუნებრივი სოციუმის მოდელირებას ახდენს. ერთშიც და მეორეშიც ყველაფერი მკაცრადაა რეგლამენტირებული, ერთშიც და მეორეშიც ყველა ვალდებულია იცოდეს თავისი ადგილი და მისი დამრღვევის მიმართ ერთნაირად გამოიყენება სანქციები. აქედან გამომდინარე, სანადიმო წესრიგში ჩართვა სოციალურ წესრიგში ჩართვის ტოლფასია, ამიტომაც ვასალიტეტის ფიცის აღიარება სუფრაზე უნდა მოხდეს.

     ქართველებს ბევრი ლაპარაკი გვიყვარს იმაზე, რომ ჩვენი წინაპრები უმნიშვნელოვანეს საკითხებს სუფრაზე წყვეტდნენო. ვინმე ენაკვიმატს შეეძლო მწარედ ეხუმრა, ამიტომაც გადაწყვიტეს ესე კარგადო. მაგრამ ეს არსებითი არაა, უფრო მნიშვნელოვანია იმ გარემოებაზე მითითება, რომ პრინციპში ყველა შუასაუკუნეობრივი ერი თავის უმნიშვნელოვანეს საკითხს სუფრასთან წყვეტდა, რამეთუ ვიმეორებ, სუფრისეული წესრიგი მსოფლიო თუ სოციალური წესრიგის ყველაზე თვალსაჩინო გამოხატულებას წარმოადგენდა. ამასთან დაკავშირებით კულტურის იტალიელი ისტორიკოსი ფრანკო კარდინო წრს: "ვიკინგებში, ისევე როგორც სხვა ხალხებში, ნადიმის დროს სრულდებოდა წმინდა რიტუალები, მაგალითად, საკრალური ზედაშეს შეწირვა აღთქმის მიღებასთან დაკავშირებით. შესაძლოა ნადიმის რიტუალურ მნიშვნელობასთან არის დაკავშირებული ახალი გმირობის ჩადენის აღთქმასთან დაკავშიერებული წესიც ეს თავისებური ნებაყოფილობითი ვალდებულებაა. მოწმედ ღმერთებს და საბრძოლო მეგობრებს უხმობენ. ამით მეომარი თითქოსდა იმაღლებს თავის პრესტიჟს თანამეინახეთა თვალში. რამდენიმე საუკუნის შემდეგ რაინდული აღთქმაც სუფრაზე წარმოითქმებოდა". იგივე ავტორი ამტკიცებს, რომ არსებობს ანალოგია ბრძოლით, ნადიმით და ნადირობით მიღებულ სიამოვნებას შორის შუა საუკუნეების კულტურაში და რომ ფეოდალურ საზოგადოებაში ამ სამ ქმედებას შორის მხოლოდ რაოდენობრივი და არა თვისობრივი განსხვავება არსებობს.

     რომ ქართულ ნადიმს ერთდროულად სოციალური და იერარქიული ხასიათი აქვს ჯერ კიდევ XVII საუკუნის ფრანგმა მოგზაურმა შარდენმა შეამჩნია. იგი წერდა: "მდაბიონი ჯდებიან გრძელ მერხზე და წინ იდგამენ ასეთივე სიმაღლის მეორე სადგამს, რომელიც მაგიდის მაგივრობას წევს. მთელი ჯამ-ჭურჭლი ხისაა. დიდებულებს ცოტაოდენი ვერცხლეულობა აქვთ. ამ ქვეყანაში ჩვეულების თანახმად, ყველანი განურჩევლად სქესისა, ერთად ჭამენ (ესეც რუს მწერალ ასტაფიევს, რომელიც ამტკიცებდა, ქართველები სუფრაზე ქალს არ აკარებენო - კ.კ.) - მეფე და მთელი მისი ამალა, მეჯინიბეების ჩათვლით, დედოფალი, სეფე-ქალები, მისი ასულები, მოახლეები და ყველა თანმხლები პირნი უკანასკნელ ლაქიამდე. თუ არ წვიმს, ჭამენ გარეთ. სხდებიან წრიულად ან რიგებად სუფრის თავში ან ბოლოში თავიანთი საზოგადოებრივი მდგომარეობის მიხედვით (ხაზი ჩვენია - კ. კ.). სტუმრებს და მეგობრებს აიძულებენ სვან ღვინო უკანასკნელ შესაძლებლობამდე და ამავე დროს ერთმანეთს მიმართ ვენ ზრდლობითა და ქათინაურებით".

     საინტერესო სურათია საზოგადოებისა, სადაც ყველამ იცის თავისი ადგილი და ეს ადგილი სუფრის ადგილსა და მის წევრთა ურთიერთობაში ვლინდება. მართალია, დღეს ქართველთა შორის ვეღარ ჰპოვებ ჩვენს წინაპართა თვისებებს, მაგრამ ერთი რამ კი უეჭვლი რჩება - ქართული ნადიმის სტრუქტურა იმ იერარქიული სტუქტურის უნაკლო გამოსახულებაა, რომელიც ერთნაირად სუფევს ჩვენს თავებშიც და ჩვენს გარემომცველ სინამდვილეშიც.

კახა კაციტაძე

საზოგადოება და პოლიტიკა N2 (1999)