თუ მეცნიერების ყველაზე გამორჩეული თვისება ემპირიულობაა, შემდეგი ყველაზე მნიშვნელოვანი მახასიათებელი მისი პროცედურებია, რომლებიც არა მარტო იმას გვიჩვენებს, თუ როგორ მიიღება მონაცემები, არამედ საკმარისად ნათელი და გამეორებადია კოლეგა-მკვლევრებისთვის ანუ სხვებს შეუძლიათ იმავე ან სხვა მასალის გამოყენებით მათი შემოწმება და ამით შედეგების გადამოწმება. როგორც ქაფი და პეინი (Cuff and Payne 1979) ამბობენ: "მეცნიერული მიდგომა აუცილებლად გულისხმობს მისი შედეგების "ემპირიული დასაბუთების" სტანდარტებს და პროცედურებს, რომლებიც გვიჩვენებს დებულებებისა და რეალურ სამყაროში მიმდინარე ან უკვე მომხდარი მოვლენების თანხვედრას" (Cuff and Payne 1979: 4). ამ სტანდარტებსა და პროცედურებს მოხერხებულობისთვის "მეცნიერულ მეთოდს" ვუწოდებთ, თუმცა ამან შეიძლება შეცდომაში შეგვიყვანოს შემდეგი მიზეზის გამო: ზედსართავი სახელისა და მხოლობით რიცხვში მოცემული არსებითი სახელის კომბინაცია ზოგი ადამიანის გონებაში პრობლემის გადაწყვეტისადმი ერთი კონკრეტული მიდგომის წარმოდგენას ქმნის; მიდგომის, რომელშიც ატომები ან ვირთხები მოიაზრებიან და ლაბორატორიის ფარგლებში ხორციელდება. თუმცა, მასში გაცილებით მეტი იგულისხმება. ეს ტერმინი, ფაქტობრივად, მოიცავს მეთოდების რიგს, რომლებიც ერთმანეთისგან განსხვავდებიან დახვეწილობის ხარისხით იმისდა მიხედვით, თუ რა ფუნქციას ასრულებენ და მოცემულ მომენტში განვითარების რა ეტაპზეა მეცნიერება. ჩანართში 1. 5 წარმოდგენილია მეცნიერების ჩვეულებრივი განვითარების საფეხურები ან, უფრო რეალურად თუ ვიტყვით, ის საფეხურები, რომლებიც ყოველთვის ფიქსირდება მის განვითარებაში და რომელთა გამოწვევაც შეუძლიათ მეცნიერებს იმისდა მიხედვით, თუ რა ტიპის ინფორმაციას ეძებენ, ან რა ტიპის პრობლემის წინაშე დგანან. ტერმინის "მეცნიერული მეთოდი" ასახსნელად ჩვენ განსაკუთრებით გვაინტერესებს II, III და IV ეტაპები. II ეტაპი შედარებით ნაკლები სირთულით ხასიათდება. ამ ეტაპზე მკვლევარი ფაქტებზე დაკვირვებითა და მათი ჩაწერით კმაყოფილდება და, სავარაუდოდ, კლასიფიკაციის გარკვეულ სისტემამდე მიდის. განათლების კვლევის დიდი ნაწილი, განსაკუთრებით, კლასისა და სკოლის დონეზე, სწორედ ასე წარმოებს, მაგალითად, კითხვარებითა და შემთხვევების შესწავლით. III ეტაპზე მეტი დახვეწილობა და სირთულე შემოდის, ვინაიდან ჩამოყალიბების პროცესში მყოფ ფართო თეორიულ ჩარჩოში ცვლადებს შორის მიმართების დადგენას ცდილობენ. IV ეტაპი ყველაზე დახვეწილი და რთულია და ადამიანები ხშირად მხოლოდ მას მიიჩნევენ მეცნიერულ მეთოდად. მიზეზშედეგობრიობის დასადგენად, მარტივი ასოციაციის საზომებისგან განსხვავებით, მკვლევრები ქმნიან ექსპერიმენტულ სიტუაციებს, რომლებშიც წამოყენებული ჰიპოთეზების შემოწმების მიზნით ცვლადებით მანიპულირებენ. ეს პროცესი იწყება პირველადი, ჩამოუყალიბებელი იდეებიდან და უფრო ზუსტ ჰიპოთეზებამდე, მათ ემპირიულ შემოწმებამდე და შემდეგ ამ ჰიპოთეზების დადასტურებამდე ან მოდიფიკაციამდე მიდის (Kerlinger 1970).

ჩანართი 1.5

მეცნიერების განვითარების ეტაპები

1. მეცნიერების განსაზღვრა და იმ ფენომენების იდენტიფიკაცია, რომლებიც ერთიანდება ამ მეცნიერებაში.
2. დაკვირვების ეტაპი, რომელზეც ხდება რელევანტური ფაქტორების, ცვლადების ან დებულებების იდენტიფიცირება და სახელდება; ასევე, ყალიბდება კატეგორიები და ტაქსონომიები.
3. კორელაციური კვლევა, რომელშიც ერთმანეთს უკავშირდება ცვლადები და პარამეტრები და ინფორმაცია სისტემატურად ინტეგრირდება და ყალიბდება თეორიების სახით.
4. ცვლადების სისტემატური და გაკონტროლებული მანიპულაცია იმის სანახავად, იძლევა თუ არა ექსპერიმენტი მოსალოდნელ შედეგებს _ კორელაციიდან მიზეზშედეგობრიობისკენ გადანაცვლება.
5. წინა ეტაპებზე დაგროვილი ცოდნის თეორიული სისტემის სახით გაფორმება. საკვლევი ფენომენების ბუნებიდან გამომდინარე, შესაძლებელია კანონების ფორმულირება და სისტემატიზაცია.
6. ჩამოყალიბებული თეორიის გამოყენება პრობლემების გადასაჭრელად, ან შემდგომი ჰიპოთეზების წყაროდ.

      ჩანართში 1. 5 მოცემული III და IV ეტაპების გათვალისწინებით, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ მეცნიერული მეთოდი მოცემულ სიტუაციაში არსებული ელემენტების მთელი ერთობლიობიდან ზოგიერთი ელემენტის ცნობიერი და მიზანმიმართული შერჩევით იწყებს მუშაობას. შედარებით მოგვიანებით, ჰიჩკოკმა და ჰიუზმა (1995: 23) შემოგვთავაზეს მეცნიერული მეთოდის რვაეტაპიანი მოდელი, რომელიც ეხმიანება კერლინგერის მოდელს და წარმოდგენილია ჩანართში 1.6.

ჩანართი 1.6

მეცნიერული მეთოდის რვაეტაპიანი მოდელი

• I ეტაპი: ჰიპოთეზები, ეჭვები და ვარაუდები;
• II ეტაპი: ექსპერიმენტი დაგეგმილია, გაკეთდა შერჩევა, გამოყვეს ცვლადები;
• III ეტაპი: იპოვეს კორელაციები, დაადგინეს კანონზომიერებები;
• IV ეტაპი: ჩამოაყალიბეს ჰიპოთეზები კანონზომიერებების ასახსნელად;
• V ეტაპი: შეამოწმეს ახსნები და წინასწარმეტყველებები; ფალსიფიცირებადობა;
• VI ეტაპი: კანონები ჩამაოყალიბეს ან არ დაადასტურეს (ჰიპოთეზების უარყოფა);
• VII ეტაპი: განზოგადებები ანუ გენერალიზაცია გაკეთდა;
• VIII ეტაპი: ახალი თეორიები.

      ელემენტები, რომელთაც მკვლევარი ეჭიდება, ბუნებრივად უნდა ერგებოდეს მეცნიერულ ფორმულირებას. ეს ნიშნავს, რომ მათ რაოდენობრივი ასპექტი ექნებათ. ძირითადი სამუშაო ხელსაწყო იქნება ჰიპოთეზა, რომელიც, როგორც ვნახეთ, არის დებულება. ის მიუთითებს ორ ან მეტ არჩეულ ელემენტს შორის კავშირზე (ან ამ კავშირის არარსებობაზე) და ისეა ფორმულირებული, რომ ნათლად იძლეოდეს შემოწმების შესაძლებლობას. ამის შემდეგ მეცნიერები ირჩევენ ყველაზე შესატყვის მეთოდს და იწყებენ თავიანთი ჰიპოთეზების შემოწმებას.