გამოცდილების ხმა

      როგორი ეთიკური პოზიციაც არ უნდა დაიკავოს და რაც არ უნდა გაითვალისწინოს მკვლევარმა მუშაობისას, ყოველთვის იარსებებს უცნობი, გაუთვალისწინებელი პრობლემები და ჩასაფრებული საფრთხეები (Kimme 1988). ბაუმრიდი (1964), მაგალითად, გვაფრთხილებს, რომ მკვლევარმა შეიძლება ვერ გააცნობიეროს, რომ დავალებულია კვლევის მონაწილეებისგან მათ მიერ გაწეული სამსახურის გამო; ამის მიზეზი, ალბათ, ისაა, - ფიქრობს იგი, - რომ მიუკერძოებლობა, რომლითაც მკვლევრები უდგებიან თავიანთ სამუშაოს, ხელს უშლის კვლევის მონაწილეების ინდივიდებად აღქმას. ასეთი დაუდევრობა შეიძლება თავიდან ავიცილოთ, თუ ექსპერიმენტატორები მზად არიან, კვლევის დასრულების შემდეგ, რამდენიმე წუთი დაუთმონ მონაწილეებს, რათა მადლობა უთხრან თანადგომისთვის, უპასუხონ მათ კითხვებს, დაარწმუნონ, რომ კარგად გაართვეს თავი დასმულ ამოცანებს და, ზოგადად, ცოტა ხანს ესაუბრონ მათ. თუ კვლევაში მონაწილეობენ ინდივიდები, რომლებსაც აქვთ იზოლაციის და თვითპატივისცემის დაკარგვის ნეგატიური გამოცდილება, მკვლევრები უნდა დარწმუნდნენ, რომ ისინი უფრო მეტად შეურაცხყოფილნი, დაუცველნი და გაუცხოებულნი არ დარჩებიან, ვიდრე კვლევის დაწყებამდე იყვნენ. თუ მონაწილის თვალსაზრისით, პროცედურები, რომლებიც ღირსების დაკარგვას, თვითპატივისცემისთვის ზიანის მიყენებას ან ავტორიტეტებისადმი ნდობაზე ზემოქმედებას მოიაზრებს, ზიანის მომტანია ხანგრძლივ პერსპექტივაში და თუ მკვლევარი აპირებს ამ მეთოდების გამოყენებას, მან ზედმიწევნით, დეტალურად უნდა დაგეგმოს მონაწილის კომპენსირების საშუალებები.

      როდესაც კვლევა განსაკუთრებით სენსიტიურ სფეროებს ეხება, მონაწილეები სრულად უნდა იყვნენ ინფორმირებული იმ სერიოზული საფრთხეების შესახებ, რომლებსაც შესაძლოა კვლევისშემდგომი ეფექტი მოიცავდეს. გვაქვს საფუძველი ვიფიქროთ, რომ მილგრემის (1963) ავტორიტეტისადმი დაქვემდებარების ექსპერიმენტის (იხ. თავი 21) ზოგიერთი მონაწილე მაინც წავიდა დაქვეითებული თვითშეფასებით, ამის შემდეგ მათ უნდა ეცხოვრათ მზადყოფნით, დამორჩილებოდნენ დესტრუქციულ ავტორიტეტს და უკიდურესი ტკივილი მიეყენებინათ თანამოძმისთვის (Kelman 1967). აქედან გამომდინარეობს, რომ მკვლევრები უნდა ავლენდნენ თანაგრძნობას, პატივისცემას, მადლიერებას, საღ აზრს და არ იყვნენ ზედმეტად ექსპანსიურები. მონაწილეებს ნამდვილად აქვთ უფლება ელოდნენ, რომ მკვლევრები, რომლებთანაც ურთიერთობენ, გარკვეულწილად ზრუნავენ მათ კეთილდღეობაზე.

      გარდა ამისა, მკვლევარმა უნდა გაითვალისწინოს მონაწილის მგრძნობიარობა, როდესაც კვლევის დაწერაზე(გაფორმებაზე) მიდგება საქმე. მიუღებელია, რომ მკვლევარმა მხოლოდ მწირი ყურადღება დაუთმოს მონაწილეთა გრძნობებს ანგარიშის შედგენის ეტაპზე. ამასთან დაკავშირებული და არც ისე უმნიშვნელო საკითხია ფორმალური აღიარება, ვინ გაუწია მკვლევარს დახმარება კვლევის პროცესში, თუ ასეთი რამ საერთოდ მოხდა. ეს ნიშნავს იმას, რომ რა ფორმაც არ უნდა მიიღოს წერილობითმა ნაშრომმა, იქნება ეს ანგარიში, სტატია, დისერტაციის ნაწილი თუ სხვა და რა კატეგორიის მკითხველისთვისაც არ უნდა იყოს ის განკუთვნილი, მისი ავტორები ვალდებული არიან, მადლიერება გამოხატონ ყველას მიმართ, ვინც დახმარება გაუწიათ და განსაკუთრებული მადლობა გადაუხადონ იმ პირებს, ვისაც მეტადრე დიდი წვლილი მიუძღვის კვლევაში. ამის გაკეთება შეიძლება წინასიტყვაობაში, შესავალსა ან სქოლიოში. ეს ყველაფერი ყოველდღიური, ბუნებრივი ეთიკის საკითხებია.

      ეთიკური პრობლემები განათლების სფეროს კვლევაში ხშირად შეიძლება დაუფიქრებლობიდან, წინდაუხედაობიდან მომდინარეობდეს, ან - მცდარი აღქმიდან, რომ ყველაფერი ასეც უნდა იყოს. და ისევ, მკვლევრები, რომელთაც კვლევა დაუფინანსეს, შეიძლება ფიქრობდნენ, რომ მათ არ სჭირდებათ ეთიკურ საკითხებზე ზრუნვა და მიაჩნდეთ, რომ მათმა დამფინანსებლებმა უნდა იფიქრონ ამაზე. ანალოგიურად, კვლევითი ჯგუფის თითოეული წევრი შეიძლება მცდარად, მაგრამ თავისთავად არსებულად თვლიდეს, რომ მის კოლეგებს ნაფიქრი აქვთ სიტუაციისთვის შესაბამის ეთიკურ საკითხებზე და, შესაბამისად, სათანადო ზომები ავტომატურად იქნება მიღებული. სტუდენტს, რომლის კვლევა კურსის მოთხოვნების ნაწილია და რომელიც მთლიანად თვითინტერესით არის მოტივირებული, ანდა აკადემიურ მკვლევარს, რომელიც პროფესიულ წინსვლას გეგმავს, შეიძლება მხედველობიდან გამორჩეს "უნდა" და "არ უნდა" ქცევები.

      ამას უკავშირდება საკითხი იმის შესახებ, რომ არაეთიკურია, თუ მკვლევარი არ არის კომპეტენტური იმ სფეროში, რომელსაც იკვლევს. კომპეტენტურობა შეიძლება საჭიროებდეს ტრენინგს (Ticehurst and Veal 2000: 55). ფაქტობრივად, კვლევის ეთიკური ნაწილი უნდა აჩვენებდეს სიზუსტეს კვლევის საქემის, ქცევაში, ანალიზსა და ანგარიშში (Morrison 1996ბ).

      ხშირად განიხილება კიდევ ერთი ეთიკური დილემა, რომელიც ექსპერიმენტში გვხვდება. გორარდი (Gorard 2001: 146) აჯამებს საკითხს და ამბობს, რომ სქემა დისკრიმინაციულია, რადგან საკონტროლო ჯგუფს უარს ეუბნებიან პოტენციურად უკეთეს მოპყრობაზე (მაგალითად, სასწავლო პროგრამაზე, სწავლების სტილზე). ცხადია, ამაზე პასუხი ისაა, რომ ჩვენ არ ვიცით, რომელი პირობაა უკეთესი და, ფაქტობრივად, სწორედ ეს არის ექსპერიმენტის არსიც.

ეთიკური დილემები

      რობსონი (1993: 33) სოციალურ კვლევაში ათ საეჭვო პრაქტიკას ასახელებს:

• კვლევაში ადამიანების ჩართვა მათი საქმის კურსში ჩაყენების ან მათგან თანხმობის მიღების გარეშე;
• მონაწილეობის მიღების იძულება;
• კვლევის რეალური ბუნების შესახებ ინფორმაციის დაფარვა;
• მონაწილეების სხვაგვარად მოტყუება;
• თვითდეტერმინაციის (მაგალითად, კვლევებში, რომლებიც მიზნად ისახავს ინდივიდუალურ ცვლილებს) უფლებების დარღვევა;
• მონაწილეების ფიზიკურ და ფსიქოლოგიურ სტრესულ სიტუაციაში ჩაყენება;
• მათ პირად სამყაროში შეჭრა;
• ზოგიერთი მონაწილისთვის სარგებლის დაფარვა (მაგალითად, შედარების ჯგუფებში);
• არასათანადო მოპყრობა - უზრდელად ან პატივისცემის გარეშე.

      საინტერესოა, რომ რობსონი (1993) ამას "საეჭვო" პრაქტიკებს უწოდებს და არა - ასაკრძალ ქცევებს და მიუთითებს, რომ ეს არ არის თეთრი და შავი, სწორი და მცდარი ვითარებები. ისინი ქმნიან ეთიკური დილემების პრობლემას.

      ამ თავის დასაწყისში დანახარჯებისა და სარგებლის თანფარდობაზე ვისაუბრეთ. ფრანკფორტ-ნახმიასი და ნახმიასი (1992) ამას აღწერენ, როგორც კონფლიქტს ორ უფლებას შორის: ცოდნის მოპოვების მიზნით კვლევის ჩატარების უფლებასა და მონაწილის თვითდეტერმინაციის, პირადი საიდუმლოს და ღირსების უფლებას შორის. ეს ქმნის სოციალური მეცნიერის ფუნდამენტურ დილემას, რომლისთვისაც არ არსებობს აბსოლუტურად სწორი და არასწორი პასუხები. რომელ დებულებას მიენიჭება უპირატესობა, ან რამდენად დაბალანსდებიან ისინი, დიდწილად დამოკიდებული იქნება ცალკეული მკვლევრის გამოცდილებასა და პიროვნულ ღირებულებებზე. ახლა განვიხილავთ სხვა დილემებს, რომლებიც შეიძლება მკვლევრის წინაშე მას შემდეგ დადგეს, რაც იგი ფუნდამენტურ დილემას მოაგვარებს და კვლევის გაგრძელებას გადაწყვეტს.