ძიების შედეგები - სიცოცხლის
- თემა: გიყვართ ბრამსი
- ეუფლებათ ხოლმე ქალებს; პირიქით, რაღაც უნდილ სიმშვიდეს აეტანა: ნაოჭი რომ გამოეკვეთა, ორი თითით ოდნავ ჭიმავდა კანს, თითქოს ეს ცოცხალი კანი სულ სხვა ვინმესი ყოფილიყოს, სულ სხვა პოლის, ასე თავდავიწყებით რომ ზრუნავდა მუდამ თავის სილამაზეზე და ასე რომ უჭირდა ყმაწვილქალობიდან გადასვლა კარგად შენახულ, ჯერაც ახალგაზრდული იერის მქონე ქალთა მარაქაში. ასეთ პოლს იგი თითქმის არ იცნობდა. გაეღიმა, რადგან სარკესთან დროის მოსაკლავად შეჩერებულმა ერთბაშად აღმოაჩინა – სწორედ დრო სწვავდა მას ნელ ცეცხლზე ასე შეუმჩნევლად, დრო მუსრავდა მის გარეგნობას, ასე ძალიან რომ მოსწონდა ყველას. როჟე ცხრა საათზე უნდა მოსულიყო. ახლა შვიდი საათია, ანუ პოლს საკმაო დრო რჩება, რომ საწოლზე გაიშოტოს, თვალები დახუჭოს, დაძაგრული სხეული მოადუნოს, სული მოითქვას, არაფერზე იფიქროს. თუმცა რა ისეთი ფიქრები აქვს, რომ მათგან დასვენება სჭირდებოდეს საღამოს? პოლისთვის უცხო არ იყო ეს მოუსვენარი უხალისობა, რომლის წყალობით ხშირად უწრიალია ოთახებში, ხან ერთ ფანჯარას მისდგომია, ხან – მეორეს. ასე სჩვეოდა ბავშვობაშიც, წვიმიან დღეებში. სააბაზანოში შევიდა, დაიხარა და ხელი წყალში ჩაყო. ამან მაშინვე მოაგონა ერთი შემთხვევა... ეს მოხდა თხუთმეტი წლის წინ. მაშინ მარკთან იყო, შვებულებას მეორედ ატარებდნენ ერთად მარკის აფრიან ნავზე, მაგრამ პოლი უკვე გრძნობდა – მათი ერთად ცხოვრება დიდხანს არ გასტანდა. ქარი ქროდა და აფრა მოუსვენარი გულივით ფართხალებდა. პოლი ოცდახუთი წლისა იყო. ერთბაშად ისე ბედნიერად იგრძნო თავი, რომ მთელი სამყარო, მთელი თავისი ცხოვრება დიდებული ეჩვენა, თითქოს ანაზდად თვალი აეხილა და მიხვდა, ყველაფერი კარგად აეწყოო. გაბრწყინებული სახე რომ დაემალა, გადაიხარა და წყლის სწრაფ ჭავლს თითები გააყოლა. აფრიანი ნავი გვერდზე გადაქანდა. მარკმა, როგორც სჩვეოდა, გულგრილად გადახედა და პოლსაც მაშინვე ბედნიერი იერის ნაცვლად დამცინავი ღიმილი აღებეჭდა სახეზე. პოლი მერეც ყოფილა ბედნიერი სხვებთან თუ სხვების წყალობით, მაგრამ ესოდენ სავსე, ესოდენ სრულყოფილი ბედნიერება არსად უგრძნია. თუმცა მერე და მერე ეს მოგონება ისე აღარ ახარებდა – დანაპირების, სიტყვის გატეხას აგონებდა... * საცაა როჟე მოვა, პოლი ყველაფერს აუხსნის, შეეცდება აუხსნას. როჟე ეტყვის: "ჰო, რა თქმა უნდა!" ეტყვის ისეთი კმაყოფილებით, როგორც იმ წუთებში, როცა ცხოვრებას რაიმე სიმახინჯეში გამოიჭერს და მერე ლამის ზეიმით მოჰყვება მსჯელობას, რა უაზროა არსებობა და მაინც რა ჯიუტად ვცდილობთ ადამიანები მის გახანგრძლივებასო. ეს კია, როჟეს მსჯელობაში მუდამ იგრძნობა, რაოდენ უყვარს და რა უძღები მადით ეწაფება სიცოცხლეს, გულის სიღრმეში კიდეც უხარია, რომ არსებობს ამქვეყნად. ეს გრძნობა მას მხოლოდ ძილში ტოვებს. დაძინებითაც მაშინვე იძინებს, როგორც კი ბალიშზე თავს მიდებს: ხელს მკერდზე დაიდებს და ძილშიც ისევე უგდებს ყურს საკუთარი სიცოცხლის ფეთქვას, როგორც სიფხიზლეში. არა, პოლი ვერ შეაგნებინებს, რომ უკვე მოყირჭდა ის თავისუფლება, მათ ურთიერთობაში კანონად რომ ქცეულიყო; ამ თავისუფლებით ხომ მხოლოდ როჟე სარგებლობს, ხოლო პოლის წილ მარტოობაღა რჩება! ხომ ვერ ეტყვის, ზოგჯერ თავს ერთ-ერთ იმ უძღებ მესაკუთრე დედაკაცად ვგრძნობ, შენ რომ ასე ძალიან გეჯავრებაო!.. ერთბაშად ეს ცარიელი ბინაც ამაზრზენი და უმაქნისი ეჩვენა. ცხრა საათზე როჟემ დარეკა. როცა პოლმა კარი გააღო და მისი მოღიმარი სახე და ჩასკვნილი ტანი დაინახა, ერთხელ კიდევ გაიფიქრა მორჩილად, აი, ეს არის ჩემი ხვედრიო; ერთხელ კიდევ დარწმუნდა – ნამდვილად უყვარდა ეს კაცი. – რა კოხტად გამოწყობილხარ... რომ იცოდე, როგორ მომენატრე! მარტო ხარ? – ჰო, შემოდი! "მარტო ხარ?" ნეტა რას იზამდა, რომ ეთქვა, მარტო არ ვარო? მაგრამ ამ ექვსი წლის განმავლობაში ერთხელაც არ უთქვამს ასეთი რამ. და მაინც როჟე ყოველთვის ეკითხება ამას, ებოდიშება კიდეც, ხომ არ შეგაწუხეო. გულში პოლი ღალატზე მეტად სწორედ ამ ეშმაკობას საყვედურობს როჟეს (როჟეს ვერ წარმოედგინა, რომ პოლის მარტოობის მიზეზი თვითონ იყო, რომ პოლი უბედურად გრძნობდა თავს). პოლმა გაუღიმა. როჟემ ბოთლი გახსნა, ორი ჭიქა შეავსო და დაჯდა. – მოდი ჩემთან, პოლ. სად ვისადილოთ? პოლი გვერდზე დაუჯდა. როჟესაც დაღლილი სახე ჰქონდა. ქალს ხელი დაუჭირა. – რომ იცოდე, რამდენი თავსატეხი საქმე გამომიჩნდა... ყველაფერი აირ-დაირია, ირგვლივ ბრიყვები და დოყლაპიები მახვევია! ნეტა ერთი ქალაქგარეთ მაცხოვრა... პოლს გაეცინა: – იმ შენი კე-დე ბერსის, შენი საწყობებისა და საბარგო მანქანების გარეშე როგორღა გაძლებ? პარიზში ვიღამ იხეტიალოს ღამღამობით? როჟეს გაეღიმა, გაიზმორა და, დაქანცული, დივანზე გადაწვა. პოლს არ შეუხედავს, საკუთარ ხელსღა დაჰყურებდა, როჟეს ხელისგულზე დადებულს. მისთვის ნაცნობი იყო როჟეს ყოველი ნაკვთი, გრუზა თმა, ოდნავ წამოზიდული ლურჯი თვალები, ბაგეებთან გაჩენილი ნაკეცი. – ჰო, მართლა, ღამღამობით ხეტიალზე გამახსენდა: იმ დღეს პოლიციელებმა პატარა ბიჭივით გამომიჭირეს. ერთი ტიპი მაგრად მივტყიპე... ორმოცი წლის კაცი და პოლიცია! ხომ წარმოგიდგენია, რა დღეში ვიქნებოდი... – რატომ სცემე? – აღარ მახსოვს... მაგრად კი მოხვდა! თითქოს ამ მუშტი-კრივის მოგონებამ გამოაცოცხლაო, როჟე ერთბაშად წამოხტა: – ვიცი, სადაც უნდა წავიდეთ! – თქვა მან. – "პიემონტიაში"! ხოლო თუ წყალობას მოიღებ და აღიარებ, რომ ცეკვა შემიძლია, ვიცეკვებთ კიდეც. – შენ კი არ ცეკვავ, დადიხარ! – უთხრა პოლმა. – ყველა შენსავით არ ფიქრობს. – თუ იმ უბედურ ქალებს გულისხმობ, შენზე რომ ლოცულობენ, მაშინ რა მეთქმის. სიცილი აუტყდათ. როჟეს სასიყვარულო თავგადასავლები მუდამ ართობდა ორივეს. სანამ კიბის მოაჯირს ხელს წაავლებდა, პოლი წამით კედელს მიეყრდნო, ერთბაშად ძალა წაერთვა. როჟეს მანქანაში მან უგულისყუროდ ჩართო რადიო. რადიომიმღების სუსტ შუქზე საკუთარ ხელს დააკვირდა – წაგრძელებულ, მოვლილ ხელს. ძარღვები თითებისკენ მიცოცავდა და აბურდული ნახაზივით ინასკვებოდა კანქვეშ. "ჩემი ცხოვრების მსგავსად", – გაიფიქრა პოლმა, მაგრამ ერთბაშად მოისაზრა, რომ შედარება ყალბი გამოუვიდა. მას ხომ უყვარდა თავისი ხელობა, ხომ არ ნანობდა წარსულს, ხომ ჰყავდა კარგი მეგობრები და ხომ იყო ადამიანი, ვინც უყვარდა და ვისაც უყვარდა! – თუ იცი, რამდენჯერ ჩამირთავს რადიო ამ მანქანაში, აი, ასე, შენთან ერთად სასადილოდ რომ მივდიოდი? – მიუბრუნდა როჟეს. – აბა რა ვიცი! როჟემ ცალი თვალით გადახედა. მართალია, ამდენი წელი ერთად ყოფნის შემდეგ ღრმად სწამდა, პოლს ნამდვილად ვუყვარვარო, როჟე მაინც საოცარი სიფრთხილით ეკიდებოდა პოლის გუნება-განწყობას, მუდამ ისევე ფხიზლად იყო, როგორც პირველ დღეებში. პოლმა კინაღამ წამოიწყო: "გახსოვს?", მაგრამ მაშინვე გადაწყვიტა, ამ საღამოს ზედმეტ მგრძნობიარობას მოვერიდებიო. – უკვე გაცვეთილ ამბად მიგაჩნია, ხომ? – არა, ოღონდ ზოგჯერ მგონია, თავად გამეცვითა გრძნობები. როჟემ ხელი გაუწოდა და პოლმაც ხელისგულებში მოიმწყვდია მისი მარჯვენა. როჟეს სწრაფად მიჰყავდა მანქანა, ნაცნობი ქუჩები ელვის სისწრაფით ქრებოდა; შემოდგომის წვიმა თვალისმომჭრელად ალაპლაპებდა პარიზს. როჟეს გაეცინა: – ნეტა ვიცოდე, ასე რატომ მივქრი? ალბათ, იმიტომ, რომ ჭაბუკად მოგაჩვენო თავი. პოლს ხმა არ ამოუღია. როჟე მუდამ ცდილობდა ჭაბუკივით მოქცეულიყო. როჟე მართლაც "ჭაბუკი" იყო. სულ ახლახან თვითონვე თქვა ეს და მისმა სიტყვებმა კიდეც შეაშინა პოლი. ქალს უკვე აფრთხობდა მესაიდუმლის როლი, რომელსაც ნელ-ნელა შეეგუა ურთიერთგაგებისა და როჟეს სიყვარულის გამო. ცხოვრებაში მისი ერთადერთი მიზანი როჟე იყო, თუმცა როჟეს ეს ხშირად ავიწყდებოდა, პოლის ზედმეტად მოკრძალებული ხასიათის წყალობით. ისადილეს მშვიდად, ისაუბრეს იმ დაბრკოლებებზე, რომელთაც იმხანად როჟეს სამსახურისთანა სატრანსპორტო სააგენტოები აწყდებოდნენ. შემდეგ პოლი ორ თუ სამ სასაცილო ამბავს მოჰყვა იმ მაღაზიებზე, სადაც დეკორატორად მუშაობდა. ფატისგან გამოგზავნილ ერთ ქალს გადაჭრით მოუთხოვია, მაინცდამაინც პოლმა მომიწყოსო ბინა. ამერიკელი ყოფილა, თანაც საკმაოდ მდიდარი. – ვან დენ ბეში? – იკითხა როჟემ. – მოიცა, რაღაც მაგონდება... .ჰო, ჰო! პოლმა გაოცებით აზიდა წარბები. როჟე უდარდელად იცქირებოდა. ასე იცოდა ხოლმე სამიჯნურო ამბების გახსენებისას. – ჰო, ოდესღაც ვიცნობდი. თუ არ ვცდები, ომამდე. სულ ერთთავად კაფე "ფლორანსში" იჯდა. – იმის შემდეგ გათხოვდა, გაეყარა და სხვა ბევრი რამეც მოასწრო... – ჰო, ჰო... – თქვა ფიქრებში წასულმა როჟემ, – მოიცა, რა ჰქვია? ჰმ... პოლი გაბრაზდა, ძლივს შეიკავა თავი, როჟესთვის ჩანგალი არ გაერჭო ხელისგულში. – სულაც არ მაინტერესებს, რა ჰქვია, – თქვა მან, – გემოვნების ნატამალი არ გააჩნია, მაგრამ, რაც მთავარია, ფული თავსაყრელად აქვს. მე კი სწორედ ეს მჭირდება საარსებოდ. – ახლა რამდენი წლის იქნება? – დაახლოებით, სამოცის, – გულგრილად მიუგო პოლმა, მაგრამ როჟეს რომ შეხედა, გაეცინა. როჟე მაგიდიდან გადმოიხარა, თვალი თვალში გაუყარა და უთხრა: – იცი, რა საძაგელი ქალი ხარ? ოღონდაც კი დამამცირო და რას არ იტყვი! სულერთია, მაინც მიყვარხარ, თუმცა ამის ღირსი არ ბრძანდები. როჟეს მუდამ უყვარდა, მსხვერპლად წარმოეჩინა თავი. პოლმა ამოიოხრა: – ასეა თუ ისე, ხვალ მასთან უნდა მივიდე კლებერის გამზირზე. ფული ძალიან მჭირდება, უკვე აღარ ვიცოდი, რა მექნა. შენც ჩემს დღეში ხარ! – დასძინა მან, როცა როჟემ ხელი ასწია და რაღაცის თქმა დააპირა. – სხვა რამეზე ვილაპარაკოთ! – შესთავაზა როჟემ. – მოდი, საცეკვაოდ წავიდეთ. ღამის რესტორანში პატარა მაგიდას მიუსხდნენ საცეკვაო მოედნის მოშორებით და უსიტყვოდ მიაჩერდნენ მოცეკვავე ქალ-ვაჟებს. პოლს როჟეს ხელზე დაედო ხელი, მის გვერდით თავს მშვიდად გრძნობდა, ისე შეეჩვია... ძალა ალბათ აღარც ეყოფა, სხვას ასე დაუახლოვდეს. ამის შეგრძნება თან აღონებდა, თან ბედნიერებას ანიჭებდა. მერე მათაც იცეკვეს. როჟემ მაგრად მოჰხვია წელზე მკლავი და, საკუთარი თავით კმაყოფილმა, ურიტმოდ დაატრიალა საცეკვაო მოედანზე. პოლი ბედნიერი იყო. შინ მანქანით დაბრუნდნენ. როჟე გადმოვიდა, სადარბაზომდე მიაცილა და მოეხვია: – ახლა წადი, მშვიდად დაიძინე. ხვალამდე, საყვარელო! სწრაფად აკოცა და წავიდა. პოლმა ხელი დაუქნია. ამ ბოლო დროს როჟე სულ უფრო ხშირად ტოვებდა მარტოს, მშვიდად დაიძინეო. პოლი ცარიელ ბინაში შევიდა. სანამ საწოლზე ჩამოჯდებოდა, გაიხადა და გულდასმით დაალაგა ტანსაცმელი. ამ საღამოსაც მარტო დარჩა. ასე ეგონა, მომავალში მხოლოდ მარტოდ გატარებული გრძელი ღამეები ელოდა, გატკიცინებულ ზეწრებსა და უღიმღამო სიმშვიდეში გატარებული ღამეები, როგორც ლოგინზე მიჯაჭვულ სნეულს. საწოლში რომ ჩაწვა, უნებლიეთ მკლავი გადასწია, თითქოს თბილ სხეულს ეძებსო. სუნთქვა შეიკრა, თითქოს ეშინია, ვიღაცას ძილი არ დავუფრთხოო, სულერთია, ვის – მამაკაცსა თუ თუნდაც ბავშვს, ოღონდ ვინმეს დასჭირდეს მისი სიფხიზლე, ოღონდაც ვინმეს დაეხმაროს მისი სითბო, დააძინოს თუ გამოაღვიძოს ვინმე! მაგრამ, ვაი, რომ არავის სჭირდებოდა მისი ზრუნვა! იქნებ, როჟეს? თუმცა მასაც მხოლოდ – დროდადრო... ეს სიყვარული კი არა, ფიზიოლოგია იყო მხოლოდ. პოლი ამას კარგად გრძნობდა და სიმწარენარევი სიტკბოებით ეძლეოდა მარტოობას. * როჟემ მანქანა სახლთან გააჩერა და გადაწყვიტა, ფეხით გაევლო. ღამის გრილ ჰაერს ღრმად ისუნთქავდა. ნაბიჯს ნელ-ნელა აუჩქარა, თავს კარგად გრძნობდა. პოლთან შეხვედრის შემდეგ თავს მუდამ კარგად გრძნობდა. პოლის გარდა, არავინ უყვარდა. მაგრამ როცა ამ საღამოს გამოემშვიდობა, სევდა შეატყო, თქმით კი ვერაფერი უთხრა. პოლი თითქოს რაღაცას სთხოვდა, სთხოვდა ისეთ რამეს, რისი მიცემაც როჟეს არ შეეძლო, არც არავისთვის მიუცია ოდესმე. ალბათ, პოლთან უნდა დარჩენილიყო, ეს ღამეც ალერსში გაეტარებინა. ქალის დასამშვიდებლად ამაზე უკეთესი საშუალება არ არსებობს. მაგრამ რა ქნას, თუკი სიარული სწყურია, ქუჩაში ხეტიალი, ქვაფენილზე საკუთარი ნაბიჯების ხმის გაგონება; სწყურია ისევ და ისევ იგრძნოს ამ კარგად ნაცნობი ქალაქის სუნთქვა. ან იქნებ წინასწარ ნეტარებას ჰგვრის იმის შეგრძნება, ვის ან რას გადაეყრება ამაღამ? როჟე სანაპიროსკენ გაემართა. სადღაც შორს შუქი ციმციმებდა. თავი მეორე პოლს ჩვეულებრივზე გვიან გამოეღვიძა. მოთენთილი იყო, მაგრამ მაინც გავიდა სახლიდან. კანტორაში მისვლამდე ამერიკელ ქალთან უნდა შეევლო. ათ საათზე უკვე კლებერის გამზირზე იყო, თითქმის ცარიელ სასტუმრო ოთახში. რაკი დიასახლისი არ იყო ამდგარი, სარკეს მიუახლოვდა და მშვიდად გაიპუდრა სახე. სიმონს სწორედ ამ სარკეში მოჰკრა თვალი: განიერი დილის ხალათი ეცვა, თმა ასწეწოდა და მართლაც ძალიან ლამაზი ჩანდა. "ჩემი გემოვნების ყმაწვილი არაა", – გაიფიქრა პოლმა, მისკენ არც მიბრუნებულა, საკუთარ თავს გაუღიმა სარკეში. სიმონი მეტისმეტად გამხდარი, მეტისმეტად შავგვრემანი, ნათელთვალება და მეტისმეტად დახვეწილი ყმაწვილი იყო. სიმონმა ვერც შეამჩნია პოლი და სტვენა-სტვენით გაემართა ფანჯრისკენ. პოლმა ჩაახველა. სიმონი ისე სწრაფად შემოტრიალდა, თითქოს დანაშაულზე წაასწრესო. პოლმა გაიფიქრა, ქალბატონ ვან დებ ბეშის უკანასკნელი ხუშტური იქნებაო. – მაპატიეთ, – თქვა სიმონმა, – ვერ დაგინახეთ. სიმონ ვან დენ ბეში გახლავართ. – დედათქვენმა მთხოვა, ამ დილით შემომევლო და ბინის მოწყობის თაობაზე მოვლაპარაკებოდი. მგონი, მთელი სახლი გავაღვიძე. – სულერთი არაა? ადრე თუ გვიან მაინც უნდა გაგვეღვიძა, – ნაღვლიანად წაილაპარაკა სიმონმა. პოლმა უხალისოდ გაიფიქრა, ამ ყმაწვილს წუწუნი ჰყვარებიაო. – დაბრძანდით! – უთხრა სიმონმა, დილის ხალათი მჭიდროდ შემოიკრა და დინჯად ჩამოჯდა პოლის პირდაპირ. სიმონს მორცხვი ბიჭის იერი უფრო ჰქონდა. პოლს ერთბაშად მოეწონა: ყოველ შემთხვევაში, ისეთ კაცს არა ჰგავდა, სილამაზით რომ მოაქვს თავი, ეს კი უკვე ბევრს ნიშნავდა. – თუ არ ვცდები, ისევ წვიმს. პოლს გაეცინა. წარმოიდგინა, რა მოუვიდოდა როჟეს, პოლი რომ ენახა აქ, დილის ათ საათზე, საქმიანად მჯდარი ვიღაც შეცბუნებული, საშინაო ხალათში გამოწყობილი, ლამაზი ყმაწვილის პირისპირ. – დიახ, დიახ, წვიმს, – მხიარულად მიუგო პოლმა. სიმონმა შეხედა. – აბა, სხვა რა გითხრათ? მე ხომ არ გიცნობთ! ნაცნობები რომ ვყოფილიყავით, გეტყოდით, ბედნიერი ვარ, კვლავ რომ გიხილეთ-მეთქი. პოლი შეცბა, სიმონს გადახედა. – რატომ? – აბა, რა ვიცი. სიმონმა თავი მიაბრუნა. პოლს უფრო და უფრო მეტად უცნაური ეჩვენა იგი. – თქვენს ბინას მართლა სჭირდება მოწყობა, – თქვა მან, – ჩვეულებრივ, სად სხდებით ხოლმე, როცა სამზე მეტი კაცი მოიყრით თავს? – ვერაფერს მოგახსენებთ, – მიუგო სიმონმა, – მე აქ იშვიათად ვარ. მთელი დღე ვმუშაობ, დაღლილი ვბრუნდები და მაშინვე ვწვები. პოლი საბოლოოდ დარწმუნდა, ამ ყმაწვილის შეფასებაში მართლა შევცდიო. თურმე თავისი გარეგნობით სულაც არ ყოყოჩობს, პირიქით, დღედაღამ შრომობს. კინაღამ ჰკითხა, რას აკეთებთო, მაგრამ თავი შეიკავა: საერთოდ არ სჩვეოდა ამგვარი ცნობისმოყვარეობა. – მე სტაჟიორად ვმუშაობ ერთ ვექილთან, – წამოიწყო სიმონმა, – ბევრი საქმე მაქვს, შუაღამისას ვწვები და გარიჟრაჟზე უკვე ფეხზე ვარ... – ახლა ათი საათია! – შენიშნა პოლმა. – ჩემს ერთ კლიენტს თავი მოჰკვეთეს ამ დილით! – წაილაპარაკა სიმონმა. პოლი შეკრთა. სიმონი თავდახრილი იჯდა. – ღმერთო ჩემო, მოკვდა? – ჰკითხა პოლმა. ორივეს სიცილი წასკდა. სიმონი წამოდგა და ბუხრის თაროდან სიგარეტი აიღო. – არც ისე თავგამოდებით ვმუშაობ, როგორც საჭიროა. სამაგიეროდ, თქვენ დილის ათ საათზე უკვე მზად ხართ, ეს ჩვენი საძაგელი სასტუმრო მოაწყოთ. თქვენ მართლაც პატივისცემის ღირსი ხართ. სიმონმა აღელვებით გაიარ-გამოიარა ოთახში. – დამშვიდდით! – ურჩია პოლმა. ქალი ერთბაშად კარგ გუნებაზე დადგა, გამხიარულდა. სიმონის საქციელი ართობდა, უკვე ნატრობდა, ნეტავ, დედამისი არ შემოვიდესო. – წავალ, ჩავიცვამ! – თქვა სიმონმა. – წამში მზად ვიქნები, დამიცადეთ! * პოლმა ერთი საათი დაყო ქალბატონ ვან დენ ბეშთან, რომელიც დილიდანვე უგუნებოდ გამოიყურებოდა; ქალებმა სახლის მოწყობის რთული გეგმა შეადგინეს. პოლი აღფრთოვანებული ჩარბოდა კიბეზე, გახარებული ფიქრობდა თავის გასამრჯელოზე და სიმონი არც გახსენებია. გარეთ წვიმდა. პოლმა ხელი აუწია ტაქსის, მაგრამ ამ დროს პატარა, დაბალი მანქანა შეჩერდა მის წინ. სიმონმა მანქანის კარი გამოაღო. – არ წამობრძანდებით? მეც სწორედ კანტორაში მივდივარ. ეტყობა, მთელი საათი ელოდა პოლს. მისმა იდუმალმა იერმა გული მოულბო ქალს. ორად მოკაკვული ძლივს ჩაჯდა სიმონის მანქანაში და გაეღიმა. – მეტინიონის გამზირზე უნდა მიმიყვანოთ. – დედაჩემთან თუ მოაგვარეთ საქმე? – მერედა როგორ! სულ მალე რბილ სავარძლებზე მოასვენებთ თქვენს დამაშვრალ სხეულს. ძალიან ხომ არ დაგაგვიანებთ სამუშაოზე? უკვე თორმეტი დაიწყო. ამასობაში ერთს კი არა, მგონი, ყველა თქვენს კლიენტს წააცლიდნენ თავს. – დრო თავზე საყრელად მაქვს, – კუშტად წაილაპარაკა სიმონმა. – არ იფიქროთ, თითქოს დაგცინოდეთ, – დაუყვავა პოლმა. – უბრალოდ, კარგ გუნებაზე ვარ. ფული მჭირდებოდა, დედათქვენის წყალობით კი ყველაფერი კარგად მოგვარდა. – ფული წინასწარ გამოართვით! – ურჩია სიმონმა. – დიდი ძუნწი ვინმეა. – მშობლებზე ასე ლაპარაკი არ გეკადრებათ. – თორმეტი წლის კი არა ვარ! – აბა, რამდენის? – ოცდახუთის, თქვენ? – ოცდაცხრამეტის. სიმონმა ისე მოურიდებლად დაუსტვინა, პოლი ჯერ კინაღამ გაბრაზდა, მერე სიცილი აუტყდა. – რა გაცინებთ? – ისეთი აღფრთოვანებით დაუსტვინეთ... – წარმოიდგინეთ, უფრო მეტად ვარ აღფრთოვანებული, ვიდრე თქვენ გგონიათ! – თქვა სიმონმა და ისე ნაზად გადახედა, პოლი შეიშმუშნა. მინის საწმენდი რიტმულად სრიალებდა მინაზე, მაგრამ კოკისპირულ წვიმას ვერ უმკლავდებოდა. პოლს კიდეც უკვირდა, სიმონს როგორ მიჰყავს მანქანაო. დაჯდომისას წინდა გაეხა, მაგრამ მაინც კარგ გუნებაზე დააყენა ამ პატარა მანქანამ, ამ ბიჭმა, მისით აშკარად მოხიბლულმა, და ამ წვიმამაც, კაპოტიდან რომ წვეთავდა და ღია ფერის პალტოს უსველებდა. პოლი თავისთვის ღიღინებდა: ჯერ სახლის ქირას გადაიხდის, მერე დედას გადაუგზავნის ყოველთვიურად განკუთვნილ ფულს, მაღაზიის ვალსაც გაისტუმრებს და საკმაოდ დარჩება სხვა ხარჯებისათვის... თუმცა ანგარიშის თავი აღარ ჰქონდა. თანაც სიმონს ისე ჩქარა მიჰყავდა მანქანა, როჟე, წუხანდელი ღამე გაახსენდა და გუნება შეეცვალა. – ხომ არ ისაუზმებდით ჩემთან ერთად... ერთ მშვენიერ დღეს? – ჰკითხა სიმონმა ერთი ამოსუნთქვით და პოლისთვის არ შეუხედავს. პოლს ძალიან შეეშინდა, ერთმანეთს ხეირიანად არ იცნობენ, ძალაუნებურად საუბარი უნდა გაუბას, რაღაც ჰკითხოს, უცხო ადამიანის სამყაროში შეიჭრას... არა, ამის სურვილი სულაც არა აქვს. – ამ დღეებში არ მეცლება, ბევრი სამუშაო მაქვს. – ჰოო? რა გაეწყობა! – წაილაპარაკა სიმონმა და აღარ ჩასციებია. პოლმა მალულად გადახედა. სიმონს ახლა ნელა, თითქოს ნაღვლიანად მიჰყავდა მანქანა. პოლმა სიგარეტი ამოიღო, სიმონმა სანთებელი მიაწოდა. მისი გამხდარი მაჯა სასაცილოდ მოჩანდა სქელი ტვიდის პიჯაკის სახელოდან. "ასეთი გარეგნობის ახალგაზრდას ჩრდილოამერიკელ მონადირესავით არ უნდა ეცვას", – გაიფიქრა პოლმა და უცებ მოუნდა სიმონის ჩაცმაზე თვითონ ეზრუნა. ამ ყაიდის ბიჭები მუდამ დედობრივ გრძნობას უღვიძებენ ხოლმე პოლის ასაკის ქალებს. – მე უკვე მოვედი! – თქვა მან. სიმონი უსიტყვოდ გადმოვიდა, მანქანის კარი გამოაღო, გაბუტული და თან დაღონებული ჩანდა. – გმადლობთ! – უთხრა პოლმა. – მადლობად არ ღირს! პოლმა სამი ნაბიჯი გადადგა და მოიხედა. სიმონი იდგა და უყურებდა. თავი მესამე სიმონი თხუთმეტი წუთი ეძებდა მანქანის დასადგომ ადგილს, ბოლოს კანტორიდან ნახევარი კილომეტრის მოშორებით გააჩერა. დედამისის მეგობართან მუშაობდა. ეს ცნობილი ვექილი, მაგრამ საძაგელი კაცი, მოთმინებით იტანდა სიმონის ყოველ უსაქციელობას, თუმცა რა იყო ამის მიზეზი, სიმონს ამაზე ფიქრიც არ სურდა. ზოგჯერ მოუნდებოდა გაემწარებინა, მოთმინებიდან გამოეყვანა ვექილი, მაგრამ აქაც სიზარმაცე უშლიდა ხელს. მაქანიდან გადმოსვლისას ფეხი იტკინა და ბედს შერიგებული კაცის იერით კოჭლობით განაგრძო გზა. თითქმის ყველა ქალი თვალს აყოლებდა. სიმონმა იცოდა, რას ფიქრობდნენ ისინი: "აფსუს, რა ლამაზი ყმაწვილი დაკოჭლებულა!" მართალია, თავის გარეგნობას არაფრად აგდებდა, მაგრამ ბევრჯერ შვებით უფიქრია: "არა, ნამდვილად გამიჭირდებოდა, უშნო რომ ვყოფილიყავი!" და მყის ხან განდეგილად მცხოვრები ბედკრული მხატვარი, ხანაც ლანდელი მწყემსი წარმოუდგებოდა თვალწინ. კანტორაში კოჭლობით შევიდა. მოხუცმა მდივანმა, მადმუაზელ ალისამ თან ალერსით და თან დაცინვით შეავლო თვალი. კარგად იცოდა სიმონის ოინები, მაგრამ მაინც ლმობიერად ექცეოდა, წუხდა, მეტი სიდინჯე რომ გამოიჩინოს, ასეთი ლამაზი და გონებამახვილი ბიჭი ნამდვილად სახელგანთქმული ვექილი დადგებოდაო. სიმონი გადაჭარბებული თავაზიანობით მიესალმა ქალს და სამუშაო მაგიდას მიუჯდა. – რატომ კოჭლობთ? – ისე, საშიში არაფერია. აბა, წუხელ ვინ ვისი მსხვერპლი გახდა? ნეტა ვიცოდე, როდის ჩამივარდება ხელში გამოსაძიებლად მართლაცდა საშინელი ბოროტმოქმედება?! – ამ დილით სამჯერ გიკითხეს. უკვე თორმეტის ნახევარია. მაშასადამე, თვითონ ვექილმა ფლერმა იკითხა. სიმონმა კარისკენ გაიხედა. – გვიან გამეღვიძა, მერე კი ისეთი მშვენიერება ვიხილე... – ქალი? – დიახ. ძალზე ლამაზი, ნაზი, ოდნავ მოტეხილი სახე... ნუ იტყვით, ისეთი მიხრა-მოხრა... რაღაც აწუხებს, თუმცა რა, ვერ გაუგებ... – გირჩევნიათ, გიიოს დოსიეს გადახედოთ! – კეთილი და პატიოსანი! – გათხოვილია? სიმონი ფიქრებიდან გამოერკვა. – არ ვიცი... თუ გათხოვილია, ალბათ, უხეირო ქმარი ჰყავს. ფული უჭირს, მაგრამ როცა ეს საკითხი მოაგვარა, მაშინვე კარგ გუნებაზე დადგა. მიყვარს, ქალს რომ ფული გაახალისებს. ალისამ მხრები აიჩეჩა. – მაშასადამე, ყველა ქალი გყვარებიათ. – თითქმის ყველა, გარდა მეტისმეტად ნორჩებისა... სიმონმა გიიოს დოსიე გადაშალა. ამ დროს კარი ფართოდ გაიღო და ვექილი ფლერი გამოჩნდა. – ბატონო ვან დენ ბეშ... ერთი წუთით! სიმონმა მდივან ქალს გადახედა, მერე წამოდგა და კაბინეტში შევიდა. ინგლისურ სტილზე მორთული კაბინეტი თავისი უზადო წესრიგით მუდამ ზიზღს ჰგვრიდა ყმაწვილ კაცს. – იცით, რომელი საათია? ვექილმა ხოტბა შეასხა საერთოდ სიზუსტეს, შრომისმოყვარეობას, ილაპარაკა კარგა დიდხანს და ბოლოს საკუთარი და ქალბატონ ვან დენ ბეშის მოთმინებაც შეაქო. სიმონი ფანჯარაში იყურებოდა. ასე ეგონა, ოდესღაც, დიდი ხნის წინ, ერთხელ უკვე იყო მოწმე ასეთი სცენისა, ასე ეგონა, მთელი სიცოცხლე ამ ინგლისურ კაბინეტში გაატარა და სულ ამ სიტყვებს ისმენდა. ისეთი შეგრძნება ჰქონდა, თითქოს რაღაც უხილავი ძალა მარწუხებს უჭერდა, ახრჩობდა და სიკვდილით ემუქრებოდა. "ნეტა რას ვაკეთებდი მთელი ოცდახუთი წელიწადი? – გაიფიქრა ერთბაშად. – ერთი მასწავლებლიდან მეორის ხელში გადავდიოდი, ყველა მე მტუქსავდა და რატომღაც მიაჩნდათ, რომ ძალზე მადლიერი უნდა ვყოფილიყავი". პირველად თავის სიცოცხლეში ეს კითხვა ისეთი სიმძაფრით წამოეჭრა, უნებურად ხმამაღლა იკითხა: – მაინც რა გავაკეთე? – რა? უბედურებაც ისაა, ჩემო კარგო, რომ არაფერი გაგიკეთებიათ! – მე მგონი, არც არავინ მყვარებია არასოდეს! – განაგრძო სიმონმა. – სულაც არა გთხოვთ, მე ან მოხუცი ალისა შეგვიყვაროთ, – აღშფოთდა ფლერი, – მხოლოდ იმას გთხოვთ, იმუშავეთ! ჩემს მოთმინებასაც საზღვარი აქვს. – საზღვარი ყველაფერს აქვს! – წაილაპარაკა ფიქრებში წასულმა სიმონმა. ასე ეგონა, უაზრო ოცნებები ჭაობივით ითრევდა, თითქოს ათი დღის უძინარი, მშიერ-მწყურვალი იყო. – დამცინით? – იყვირა ვექილმა. – არა. მაპატიეთ, ამიერიდან ყურადღებით ვიმუშავებ. უკან-უკან დაიხია და ისე გავიდა კაბინეტიდან. მერე სამუშაო მაგიდას მიუჯდა და თავი ხელებში ჩარგო. მადმუაზელ ალისა გაკვირვებული შეცქეროდა. "კი მაგრამ, რა მომივიდა? – ფიქრობდა სიმონი. – რა ამბავია ჩემს თავს?" გონება დაძაბა და გაიხსენა თავისი ცხოვრება: ინგლისში გატარებული ბავშვობა, სტუდენტობის წლები, გატაცებები... .ჰო, თხუთმეტი წლის ასაკში დედამისის მეგობარი ქალი მოსწონდა. იმ ქალმა ერთი კვირის თავზე ყველაფერში გაანათლა. მერე უდარდელი დროს ტარება, მხიარული მეგობრები, გოგოები, მზიანი გზები... ყველაფერი ერთმანეთში ისე აირია, ვერც ერთზე ვერ შეაჩერა ყურადღება. იქნებ, არც არაფერი გადახდენია. უბრალოდ, ოცდახუთი წლისა იყო. – ასე ახლოს ნუ მიიტანთ გულთან! – დაუყვავა მადმუაზელ ალისამ. – ხომ იცით, მალე გადაუვლის ხოლმე. სიმონმა არაფერი უპასუხა, ფანქრით რაღაცას უაზროდ ხატავდა ბიუვარზე. – ჯობს თქვენს მეგობარ ქალზე იფიქროთ! – განაგრძო შეწუხებულმა ალისამ. – უფრო აჯობებდა, გიიოს დოსიეს გასცნობოდით. – მე მეგობარი ქალი არა მყავს. – კი მაგრამ, ამ დილას ვის შეხვდით? რა ჰქვია მაინც? – არ ვიცი. სიმონმა მართლა არ იცოდა პოლის სახელი. პარიზში ვინმეს შეხვდე და მისი არაფერი იცოდე, თავისთავად უკვე დიდებული ამბავი და მოულოდნელი სიხარულია! შეგიძლია მთელი დღე მასზე იფიქრო და რაც გინდა, ის წარმოიდგინო! * როჟე დივანზე გაწოლილიყო სასტუმრო ოთახში და მოღლილ-მოქანცული სიგარეტს ეწეოდა. მთელი დღე ბაქანზე გაატარა, საბარგო მანქანების დაბრუნებას ადევნებდა თვალს. იმ თავსხმაში სულ მთლად გაიწუწა, მერე ის იყო, სასაუზმოდ დააპირა წასვლა, რომ სასწრაფოდ ლილში მოუხდა გამგზავრება: იქ კატასტროფა მომხდარიყო, რამაც ასი ათასი ფრანკის ზარალი მიაყენა როჟეს სააგენტოს. პოლი სუფრას ალაგებდა. – ტერეზა რასა იქმს? – იკითხა როჟემ. – ვინ ტერეზა? – ქალბატონი ვან დენ ბეში. ღმერთმა უწყის, ამ დილით რატომ გამახსენდა მისი სახელი. – საქმე მოგვარდა, – თქვა პოლმა, – ბინის მორთვა მე მომანდო. აქამდე განგებ არაფერს მოგიყევი, შენ თვითონ იმდენი უსიამოვნება შეგხვედრია... – მაშ, შენ გგონია, მეწყინება, საქმე თუ კარგად წაგივა? – არა, ოღონდ მეგონა... – ნუთუ ასეთი თავკერძა გგონივარ, პოლ? როჟე წამოჯდა და ლურჯი თვალები პოლს კუშტად მიაპყრო; მაშ, ისევ პოლმა უნდა დაამშვიდოს, უნდა დაარწმუნოს, რომ იგი ყველაზე უკეთესია (ერთი მხრივ, ეს მართალიცაა) და პოლი უზომოდ გააბედნიერა. პოლი გვერდით დაუჯდა. – თავკერძა არა, უბრალოდ, ბევრი საქმით ხარ დაკავებული... ამიტომ, ბუნებრივია, მუდამ საკუთარ უსიამოვნებებზე ილაპარაკო... – არა, მე გეკითხები, მართლა ასეთი თავკერძა ვარ შენ მიმართ? ანაზდად როჟე მიხვდა, რომ მთელი დღე თურმე ამაზე ფიქრობდა. ალბათ, იმ წუთიდან, როცა წუხელ, სადარბაზოსთან, პოლის სასოწარკვეთილი მზერა დაიჭირა. პოლი შეყოყმანდა: ასეთი რამ მისთვის არასოდეს უკითხავს როჟეს. იქნებ, ჯობს კიდეც გულახდილად უთხრას ყველაფერი. მაგრამ დღეს ისეთი თავდაჯერებული იყო, ისეთ კარგ გუნებაზე იყო, როჟეს კი ისეთი დაღლილი სახე ჰქონდა... ვეღარ გაბედა. – არა, როჟე. მართალია, ზოგჯერ... მარტოობას კი ვგრძნობ, თითქოს ასაკიც მახსენებს თავს და შენი აყოლა მიჭირს, მაგრამ მაინც ბედნიერი ვარ. – ბედნიერი ხარ? – ჰო. როჟე ხელახლა გადაწვა დივანზე. პოლმა თქვა, ბედნიერი ვარო, და ის ამაფორიაქებელი ფიქრიც, მთელი დღე რომ არ ასვენებდა როჟეს, თავისთავად გაქრა. ძალიანაც კარგი! მასაც ეს უნდა! – მისმინე, ის შემთხვევითი ამბები... ერთი სიტყვით, შენც კარგად იცი მათი ფასი. – ვიცი, ვიცი. პოლმა როჟეს შეხედა. თვალდახუჭული იწვა; მაინც, რა ბავშვია ამოდენა კაცი... წევს თავისთვის დივანზე და გულუბრყვილოდ ეკითხება: "ბედნიერი ხარ?" როჟემ ხელი გაუწოდა, პოლმა აიღო და ახლოს მიუჯდა. როჟეს თვალი არ გაუხელია. – პოლ... პოლ... ხომ იცი, უშენოდ... პოლ... – წაიჩურჩულა ბოლოს. – ჰო, ვიცი. პოლი დაიხარა, ლოყაზე აკოცა. როჟეს უკვე ეძინა. ანგარიშმიუცემლად გამოაცალა ხელი ქალს და გულზე დაიდო. პოლმა წიგნი გადაშალა. როჟეს ერთი საათის მერე გამოეღვიძა, მკვირცხლად დახედა საათს და გამოაცხადა, აბა, საცეკვაოდ წავიდეთ და დავლიოთ, იქნებ, ეს წყეული საბარგო მანქანები გადამავიწყდესო. პოლს ეძინებოდა, მაგრამ როჟემ თუ რაიმე აიჩემა, მორჩა, ვეღარ გადააფიქრებინებ. როჟემ უცნობ რესტორანში წაიყვანა, სენ-ჟერმენის ბულვარზე. სარდაფი პატარა ბაღის ლამაზ კუთხეს წააგავდა, კედლებზე ლანდები დალიცლიცებდა, ბრაზილიურ ჰანგებს ლამის გაეყრუებინა კაცი. – ყოველ საღამოს რესტორნებში წანწალს ნამდვილად ვერ გავუძლებ! – წაილაპარაკა პოლმა, მაგიდას რომ მიუსხდნენ. – ხვალ ასი წლის დედაბერს ვემგვანები. დღესაც ძლივს წამოვდექი ლოგინიდან. ერთბაშად სიმონი მოაგონდა. მისი არსებობა აღარც კი ახსოვდა. – წარმოიდგინე, ამ დილით... – მიუბრუნდა როჟეს და მაშინვე გაჩუმდა. მის წინ სიმონი იდგა. – საღამო მშვიდობისა! – უთხრა მან. – ბატონი ფერტე! ბატონი ვან დენ ბეში! – ერთმანეთს გააცნო პოლმა. – გეძებდით და კიდეც გიპოვეთ! – უთხრა სიმონმა. – ეს კარგი ნიშანია. მოპატიჟებას არ დაუცადა, ისე ჩამოჯდა სკამზე. როჟე გაბრაზდა, წელში გასწორდა, უკმაყოფილება დაეტყო. – ყველგან გეძებდით, – განაგრძო სიმონმა, – ბოლოს ვიფიქრე, ალბათ, სიზმარში ვნახე-მეთქი. ანთებული თვალებით შეჰყურებდა პოლს და მკლავზე უჭერდა ხელს. გაოგნებულ ქალს ხმა ვერ ამოეღო. – ეტყობა, მაგიდა შეგეშალათ! – უთხრა როჟემ. – გათხოვილი ხართ? – ჰკითხა სიმონმა პოლს. – ვერ დავიჯერებ... – გაწყალდა გული! – წამოიძახა როჟემ. – ახლავე მოვაშორებ აქაურობას. სიმონმა შეხედა, შემდეგ ორივე იდაყვით მაგიდას დაეყრდნო და თავი ხელებში ჩარგო. – მართალს ბრძანებთ, ბატონო, მაპატიეთ! ჩანს, მეტი მომივიდა დალევა, მაგრამ ამ დილით აღმოვაჩინე, მთელი ცხოვრება თურმე არაფერი მიკეთებია, სულ არაფერი! – ახლა მაინც გაისარჯეთ და მოწყდით აქედან! – თავი დაანებე! – ხმადაბლა სთხოვა პოლმა. – უბედური ბიჭია. ვინ არ დამთვრალა ერთხელ მაინც ზომაზე მეტად... ეს შენი... დაიცა... ჰო, ტერეზას ვაჟია. – ვაჟი? – გაუკვირდა როჟეს, – ესღა მაკლდა! როჟე წინ გადაიხარა. სიმონს უღონოდ დაედო თავი მკლავზე. – გაიღვიძეთ! – უთხრა როჟემ. – მოდი, თითო ჭიქაც დავლიოთ. ამასობაში თქვენს დარდებსაც გაგვიზიარებთ. წავალ, მე თვითონ მოვიტან ჭიქებს, თორემ შუაღამემდე მოგვიწევს ლოდინი. პოლი გამხიარულდა, როჟესა და ამ დამთხვეული ყმაწვილის საუბარი რომ წარმოიდგინა. სიმონმა თავი ასწია და თვალი გააყოლა როჟეს, რომელიც მაგიდებს შორის გზას ძლივს მიიკვლევდა. – აი, მამაკაციც ამას ჰქვია! – თქვა მან. – ნამდვილი ვაჟკაცი! თუმცა ეგეთი ჯანმაგარი, ვაჟკაცური, საღად მოაზროვნე ტიპები ჭირივით მეჯავრება... მე... – ადამიანის ბუნება არც ისე მარტივია, როგორც გგონიათ! – მკვახედ მიუგო პოლმა. – გიყვართ? – თქვენი საქმე არ არის. სიმონს თმა თვალებზე ჩამოჰყროდა, სანთლების შუქი უფრო მკვეთრად აჩენდა მის ლამაზ ნაკვთებს. დიდებული სანახავი იყო. მეზობელ მაგიდიდან ორი ქალი აღტაცებით შესცქეროდა. – მაპატიეთ, – თქვა სიმონმა, – რა საოცარი ამბავია: დილიდან მოყოლებული ყველას ბოდიშს ვუხდი. იცით, მე, მე მგონი, არარაობა ვარ! როჟემ სამი ჭიქა მოიტანა; სიმონის ბოლო სიტყვების გაგონებაზე წაიბურტყუნა, ადრე თუ გვიან ყველა ამ დასკვნამდე მიდისო. სიმონმა უცბად გამოცალა თავისი ჭიქა და გაჩუმდა. ასე მდუმარედ, გაუნძრევლად იჯდა მაგიდასთან და უყურებდა, როგორ ცეკვავდნენ ისინი, უსმენდა, რას ლაპარაკობდნენ, მაგრამ თითქოს არაფერი ესმოდა, ვერაფერს ხედავდა. როჟესა და პოლს მალე დაავიწყდათ მისი არსებობა. ხანდახან პოლი თუ გადახედავდა და სიცილს ძლივს იკავებდა: ისეთი დამჯერი, ჭკვიანი ბიჭივით გატრუნულიყო სიმონი. როცა წასასვლელად მოემზადნენ, სიმონიც წამოდგა, მაგრამ მუხლები მოეკეცა და სკამზე დავარდა. გადაწყვიტეს, შინ მიეყვანათ. სიმონს როჟეს მანქანაში ჩაეძინა. თავი პოლის მხარზე ექინდრებოდა. აბრეშუმივით ნაზი თმა ჰქონდა, მშვიდად ფშვინავდა. პოლს შეეშინდა, მინას არ მიარტყას თავიო, და შუბლზე დაადო ხელი. კლებერის გამზირზე როჟე გადმოვიდა, მანქანას შემოუარა და კარი გააღო. – ფრთხილად! – ხმადაბლა უთხრა პოლმა. როჟემ შეამჩნია, რა თვალები ჰქონდა პოლს. გაუკვირდა, მაგრამ არაფერი თქვა და სიმონი მანქანიდან გადმოათრია. იმ ღამეს პოლთან დარჩა და დიდხანს, ძილშიც ისე მაგრად ჰყავდა გულში ჩაკრული, რომ ქალმა ვერ დაიძინა. თავი მეოთხე მეორე დღეს, შუადღისას, პოლი ვიტრინაში ჩამუხლულიყო და მაღაზიის პატრონს არწმუნებდა, თაბაშირის ბიუსტზე ქუდის ჩამოდება ვერაფერი ორიგინალური იდეაა რეკლამისთვისო. სწორედ ამ დროს გამოჩნდა სიმონი. ხუთი წუთის წინ გაზეთების ჯიხურს მოფარებული გულისფანცქალით უთვალთვალებდა პოლს. ნეტა ასე ძალუმად რად უცემს გული? პოლი რომ დაინახა, თუ იმიტომ, ასე სულელურად რომ იმალება? დამალვა მუდამ უყვარდა სიმონს. მარცხენა ხელს გიჟივით აქნევდა, თითქოს კრუნჩხვები აწუხებსო, მარჯვენა კი ჯიბეში ისე ედო, იტყოდით, რევოლვერი უდევს შიგ ან ხელზე ეგზემა აქვსო. მისმა საქციელმა მაღაზიაში მყოფი ხალხი დააფრთხო. სიმონი ფსიქოანალიტიკოსისათვის, მართლაც, მისწრება იყო, ყოველ შემთხვევაში, დედამისს ასე მიაჩნდა. როცა პოლი ვიტრინაში ჩაჩოქილი დაინახა, სიმონმა ინატრა, სულაც არ გაეცნო ეს ქალი და არც მინიდან ეჭვრიტა ახლა მისთვის. მაშინ, დღესაც არ იქნებოდა მისი უარის მოლოდინში. ნეტა გუშინ რაები მოჩმახა? ჩერჩეტი ბიჭივით საძაგლად გამოთვრა. ან რა საკადრისი იყო, იმდენი სისულელე რომ ილაქლაქა სულიერ ტანჯვაზე... სიმონი კვლავ ამოეფარა ჯიხურს, წასვლაც კი დააპირა, მაგრამ ერთხელ კიდევ რომ გახედა პოლს, ერთბაშად მოუნდა ქუჩა გადაერბინა, ხელიდან გამოეგლიჯა ქინძისთავებით დაცხრილული ქუდი, განერიდებინა ამ სამუშაოსგან, ამგვარი ცხოვრებისგან, რათა აღარ ამდგარიყო დილაადრიან, აღარ დაჩოქილიყო გამვლელების თვალწინ ვიტრინაში; აგერ, ხალხი წამდაუწუმ ჩერდება, ცნობისმოყვარეობით უჭვრეტენ. ზოგ კაცს, ვინ იცის, სურვილიც კი აღუძრა ამ ჩამუხლულმა, მანეკენისკენ მკლავებგაწვდილმა ქალმა. სიმონსაც მისკენ გაუწია გულმა და ქუჩა გადასერა. სიმონს ეგონა, უცხოთა ჭვრეტით გაღიზიანებული პოლი სიხარულით შეეგებებოდა, მაგრამ შეცდა. პოლმა მხოლოდ გულგრილი ღიმილი გაიმეტა მისთვის. – ქუდი ხომ არ გინდათ შეურჩიოთ ვინმეს? სიმონმა რაღაც ჩაიბუტბუტა, მაგრამ მაღაზიის პატრონმა კეკლუცად წაჰკრა ფერდში ხელი: – პოლს ელოდებით, ბატონო? კეთილი და პატიოსანი. ოღონდ დაბრძანდით და დაგვიცადეთ... ჯერ საქმეს უნდა მოვრჩეთ. – საიდან მოიგონეთ, რომ მე მელოდება? – თქვა პოლმა და შანდალი გადადგა. – მაგ შანდალს მე მარცხნივ დავდგამდი, – უთხრა სიმონმა, – ოდნავ უკან, ასე უფრო თვალში მოსახვედრია. პოლმა გაბრაზებით შეხედა. სიმონი იღიმებოდა. ახლა მას დიდი გემოვნების ყმაწვილივით ეჭირა თავი, თავისი შეყვარებულისთვის რომ გამოევლო და რჩევას აძლევდა. ხოლო მაღაზიის ჰომოსექსუალისტი პატრონის აღფრთოვანება (სიმონს ეს ამბები არ აღელვებდა), რა თქმა უნდა, ხუმრობის საგნად იქცეოდა ორივესთვის. – მართალი ბრძანდებით! – მოუწონა მაღაზიის პატრონმა. – ასე უფრო თვალში მოსახვედრია – ვითომ რატომ? – მკვახედ ჰკითხა პოლმა. მამაკაცებმა შეხედეს. – აბა, რა ვიცი. სიმონმა ისე გულიანად გადაიხარხარა, პოლმა სახე მოარიდა, შეეშინდა, თვითონაც არ გასცინებოდა. მაღაზიის პატრონი განაწყენდა და განზე გადგა. პოლმა რამდენიმე ნაბიჯით უკან დაიხია, რათა შორიდან შეეხედა ვიტრინისათვის, და უნებურად მხრით შეეხო სიმონს, რომელიც შეუმჩნევლად მიახლოებოდა. – შეხედეთ! – მეოცნებე ხმით უთხრა სიმონმა. – მზეა! ჯერ კიდევ სველი მინიდან მზე აჭყეტდათ სახეში. შემოდგომის დღეებში სითბოს ეს უეცარი ჭავლი დაგვიანებულ სინანულს ჰგავდა. პოლი თითქოს ბანაობდა ამ სხივებში. – ჰო, – თქვა მან, – მზეა! ერთხანს უძრავად იდგნენ – პოლი სიმონისკენ ზურგშექცეული, ოღონდ მაინც მის მხარს მიყრდნობილი. მერე განზე გადგა. – ჯობდა დასაძინებლად წასულიყავით. – მშია, – თქვა სიმონმა. – ჰოდა, წადით და ისაუზმეთ! – თქვენ არ წამომყვებით? პოლი შეყოყმანდა. როჟემ დაურეკა, ალბათ, დამაგვიანდება ან სულაც ვერ მოვალო. ამიტომ პოლს გადაეწყვიტა, სანამ მაღაზიაში საყიდლებზე წავიდოდა, ბარში შესულიყო და სანდვიჩები ეჭამა. მაგრამ მზის ამ მოულოდნელმა გამოჭყეტამ კაფეებისა და უნივერმაღების დარბაზები ერთბაშად შეაზიზღა, ბალახის ნახვა, თუნდაც შემოდგომაზე გადაყვითლებული ბალახის ნახვა მოუნდა: – ბალახი მომენატრა, – თქვა მან. – წავიდეთ! ჩემი ჯაბახანა აქვე დგას. არც სოფელია შორს... პოლი დაიძაბა. ამ უცნობ ჭაბუკთან ერთად ქალაქგარეთ გასეირნება და მთელი ორი საათი პირისპირ ყოფნა, ალბათ, ძალზე მოსაწყენი იქნება!.. – ან არადა, ბულონის ტყეში წავიდეთ, – სწრაფად შესთავაზა სიმონმა, – თუ მოგწყინდებათ, ტაქსის გამოვიძახებთ ტელეფონით. – რა წინდახედული ბრძანდებით! – გამოგიტყდებით, დღეს დილით რომ გამოვიღვიძე, სირცხვილით დავიწვი. ბოდიშის მოსახდელად შემოგიარეთ. – არა უშავს, ვის არ მოსვლია! – გულთბილად უთხრა პოლმა და პალტო მოისხა. იგი მუდამ გემოვნებით, მოხდენილად იცვამდა. სიმონმა მანქანის კარი გაუღო და პოლიც ისე ჩაჯდა, ვერ მოიგონა, როდის დაეთანხმა, ამ სულელურ საუზმეზე წაჰყოლოდა. მანქანაში რაღაცას წამოსდო წინდა და სასოწარკვეთით ამოიკვნესა. – თქვენს მეგობარ ქალებს, ეტყობა, შარვლები აცვიათ. – მე არ მყავს მეგობრები. – არ გყავთ მეგობარი ქალები? – არ მყავს. – როგორ მოხდა? – არ ვიცი. პოლი დაცინვის გუნებაზე დადგა. ფრიად გაართო ამ ბიჭმა, ერთსა და იმავე დროს მორცხვმა და გამბედავმა, ენაკვიმატმა და დინჯმა, შიგადაშიგ კი დამცინავმა. სიმონმა ისე იდუმალად, ისე ხმადაბლა თქვა, არ ვიციო, პოლმა თავი გადაიქნია. – ეცადეთ, მოიგონოთ... როდის შემოგეპარათ ასეთი გულგრილობა? – ყველაფერი ჩემი ბრალია. ერთი კარგი, მაგრამ მეტისმეტად რომანტიკული გოგო მიყვარდა. ასეთი გოგოები ორმოცი წლის კაცებს მოსწონთ. პოლს გულზე მოხვდა ეს სიტყვები – მაინც როგორი გოგოები მოსწონთ ორმოცი წლის კაცებს? – როგორი და... ერთი სიტყვით, დიდი დამთხვეული ვინმე იყო. მოკუმავდა პირს და გიჟივით დააქროლებდა მანქანას. თვალს გაახელდა თუ არა დილით, მაშინვე სიგარეტს გაირჭობდა პირში... მე კი მეუბნებოდა, სიყვარული ორი ეპიდერმისის კონტაქტია და მეტი არაფერიო. პოლს გაეცინა – მერე რა მოხდა? – როცა დავშორდი, მაინც იტირა. ოღონდ ტრაბახში არ ჩამომართვათ, – სწრაფად დაუმატა სიმონმა, – ტრაბახი არ მიყვარს. ბულონის ტყეში სველი ბალახის სუნი იდგა, ხავსმოდებული ხისა და შემოდგომის ბილიკების სუნი. სიმონმა პატარა რესტორნის წინ გააჩერა მანქანა, გადმოვიდა, სირბილით შემოუარა და მანქანის კარი გაუღო პოლს, რომელსაც მთელი სხეულის დაძაბვა დასჭირდა, მანქანიდან რომ მოხდენილად გადმოსულიყო... რაკიღა ასე დაუფიქრებლად წამოჰყვა, ბოლომდეც უნდა გაძლოს. სიმონმა მისვლისთანავე კოქტეილი შეუკვეთა. პოლმა მკაცრად გადახედა: – წუხანდლის შემდეგ, წყლის გარდა, არაფერი არ უნდა დალიოთ. – ჯერ ერთი, შესანიშნავად ვგრძნობ თავს! მეორეც, გამხნევება მჭირდება. არ მინდა მოიწყინოთ, ამიტომაც ძალას ვიკრებ. რესტორანი თითქმის ცარიელი იყო, ოფიციანტიც წარბშეყრილი შეხვდათ. სიმონმა საუზმე დაუკვეთა და მერე გაიტრუნა. პოლს არც უფიქრია მოწყენა, გრძნობდა, სიმონი ყასიდად გაყუჩებულიყო; ალბათ, გეგმა უკვე შედგენილი ჰქონდა, რაზე ესაუბრა, და კატასავით მალავდა თავის ზრახვებს. – ასე უფრო თვალში მოსახვედრია! – ერთბაშად წაიკნავლა სიმონმა მაღაზიის პატრონივით და მოულოდნელობისგან პოლს სიცილი აუტყდა. – მუდამ ასე კარგად ჰბაძავთ ხალხს? – არცთუ ცუდად. სამწუხაროდ, საერთო ნაცნობი ცოტა გვყავს, თორემ გაგართობდით. დედაჩემს რომ მივბაძო, მეტყვით, უდიერი ხარო, თუმცა მაინც გავბედავ: "როგორ გგონიათ, აქ ატლასი არ აჯობებდა? ოდნავ მარჯვნივ. უფრო მეტ სიმყუდროვეს არ შესძენდა, უფრო მეტ სითბოს არ მოჰფენდა ოთახს?" – უდიერი კი ხართ, მაგრამ მაინც კარგად აჯავრებთ. – აი, თქვენს გუშინდელ მეგობარს კი ხეირიანად ვერ დავაკვირდი, თუმცა მგონია, გამიჭირდებოდა მისი მიბაძვა. სიჩუმე ჩამოვარდა პოლს გაეღიმა. – მართლაც ასეა. – მე კი იმ მეტისმეტად განებივრებული ახალგაზრდების ერთ-ერთი უფერული ასლი გახლავართ, მშობლების წყალობით იოლი ხელობა რომ აურჩევიათ და, საკუთარი გართობის გარდა, არაფერი აწუხებთ. ასე რომ, თქვენ წაგებული დარჩებით: მე ვგულისხმობ დღევანდელ საუზმეს. მისი გამომწვევი კილო პოლს არ მოეწონა. – როჟეს არ ეცალა, თორემ ახლა აქ არ ვიქნებოდი, – თქვა მან. – ვიცი, – ისე სევდიანად მიუგო სიმონმა, პოლს საქციელი წაუხდა. შემდეგ დიდხანს ისაუბრეს თავიანთ საქმიანობაზე; სიმონმა ერთ-ერთი სასამართლო პროცესი ძალიან სასაცილოდ წარმოადგინა: საქმე ეხებოდა ეჭვიანობის ნიადაგზე ჩადენილ მკვლელობას. სამსჯავრო სხდომის გათამაშებისას ერთბაშად წელში გაიმართა, თითი გაიშვირა პოლისკენ, გულიანად რომ იცინოდა, და წამოიძახა: – თქვენ კი ბრალს გდებთ იმაში, რომ მოქალაქეობრივი ვალი არ შეასრულეთ და ჰუმანურობა არ გამოიჩინეთ. ამ მიცვალებულის წინაშე ბრალსა გდებთ იმაში, რომ სიყვარულს ხელი ჰკარით, არად ჩააგდეთ თითოეული ადამიანის მოვალეობა, გეცხოვრათ ისე, რომ ბედნიერი ყოფილიყავით. თქვენ თავი აარიდეთ ამას... და ბედს დამორჩილდით. თქვენ სიკვდილით დასჯის ღირსი ხართ: თქვენ მოგესჯებათ მარტოობა! სიმონი შეჩერდა, ჭიქას დაავლო ხელი და გადაკრა. პოლი არ განძრეულა. – საშინელი განაჩენია, – ჩაილაპარაკა მან. – ამაზე საშინელი განაჩენი არც არსებობს. პირადად მე ისე არაფერი მაშინებს, როგორც მარტოობა; ალბათ, ყველა ასეა, ოღონდ არავის უნდა, რომ აღიაროს. მე კი ზოგჯერ ლამის ვიბღავლო: მეშინია! მეშინია! შემიყვარეთ! – მეც ასე მომდის, – უნებურად წამოსცდა პოლს. წამით თვალწინ დაუდგა თავისი ოთახი, კედლის კუთხე საწოლის პირდაპირ, ჩამოშვებული ფარდები, ძველებური სურათი, პატარა კომოდი ოთახის მარცხენა კუთხეში, ყველაფერი, რასაც ყოველ დილას, ყოველ საღამოს და, ალბათ, ერთი ათი წელია, უყურებს. მომავალში, ალბათ, უფრო მარტო იქნება. როჟე? როჟე რაღას აკეთებს? არა, როჟეს უფლება არა აქვს, მარტოხელა სიბერე მიუსაჯოს; ამის უფლება არავის არა აქვს, თვით როჟესაც კი... – დღეს უფრო სასაცილო და წუწუნა გეჩვენებით, ალბათ, ვიდრე გუშინ, – ხმადაბლა თქვა სიმონმა, – ან იქნებ გგონიათ, თქვენი გულის მოსაგებად კომედია გავითამაშე? სიმონი პოლის პირდაპირ იჯდა; ნათელ თვალებში დროდარო შეშფოთება უკრთოდა, სახე კი ისეთი კრიალა, ისეთი გულღია ჰქონდა, პოლმა კინაღამ ხელი მოუთათუნა. – არა, არა, მე მეგონა... მე ვფიქრობ, საამისოდ ჯერ ძალიან ახალგაზრდა ხართ და ბევრსაც უყვარხართ. – სიყვარული ორმხრივი უნდა იყოს, – წაილაპარაკა სიმონმა. – წამოდით, გავისეირნოთ, გარეთ კარგი დარია. რესტორნიდან გამოვიდნენ. სიმონმა ხელკავი გამოსდო. ერთხანს უსიტყვოდ მიაბიჯებდნენ. შემოდგომის სითბო ნელ-ნელა ეუფლებოდა პოლის გულს. გადაწითლებული, გათელილი და ერთმანეთს მიწებებული სველი ფოთლები მიწას ეკვროდა. პოლი უცნაური სინაზით განიმსჭვალა ამ ყმაწვილისადმი, მდუმარედ რომ მოჰყვებოდა გვერდით. ეს უცხო ბიჭი რამდენიმე წამით მის ამხანაგად, მის თანამგზავრად იქცა, რომელთან ერთადაც გვიანი შემოდგომით განძარცულ ხეივანში მიაბიჯებდა. პოლი მუდამ ასეთი სინაზით იმსჭვალებოდა თავისი თანამგზავრებისადმი გინდ სეირნობისას, გინდ ცხოვრებაში. მუდამ მადლიერი იყო მათი, ასე მაღალნი რომ იყვნენ მასზე, ასე განსხვავებულები მისგან და, ამავე დროს, ასე ახლობლები. გაახსენდა თავისი ქმარი მარკი, რომელიც მიატოვა და მასთან ერთად უზრუნველ ცხოვრებასაც დაემშვიდობა; გაახსენდა მეორე მამაკაცი, რომელსაც ასე გაგიჟებით უყვარდა პოლი; ბოლოს თვალწინ დაუდგა როჟე, ერთადერთი კაცი, რომელიც მის მეხსიერებაში მუდამ ასე ცოცხალი და ცვალებადი ჩანდა. სამი თანამგზავრი, სამი კარგი თანამგზავრი ერთი ქალის ცხოვრებაში! განა უდიდესი გამარჯვება არაა? – მოიწყინეთ? – ჰკითხა სიმონმა. პოლმა მოიხედა და გაუღიმა. გზა განაგრძეს. – მინდა ვირწმუნო... – ჩაწყვეტილი ხმით წამოიწყო სიმონმა, – მინდა ვირწმუნო... მართალია, არ გიცნობთ, მაგრამ მაინც მინდა ვირწმუნო, რომ ბედნერი ხართ... მე... ჰმ... მე აღფრთოვანებული ვარ თქვენით! პოლი ყურს არ უგდებდა. გვიანი იყო. ვინ იცის, როჟემ დაურეკა, ყავის დასალევად რომ წასულიყვნენ, ის კი შინ არ დახვდა! გუშინ ხომ უთხრა, შაბათს ქალაქგარეთ გავიდეთ და დავისვენოთო. მოახერხებს კი პოლი სამსახურიდან გათავისუფლებას? ვინ იცის, როჟემ კიდეც გადაიფიქრა? იქნებ, ეს დაპირება, სხვა მრავალ დაპირებასავით, ალერსით სავსე ღამის წყალობა იყო, როცა როჟეს პოლის გარეშე ვერ წარმოედგინა ცხოვრება და მათი სიყვარული ისე ცხად ჭეშმარიტებად ეჩვენა იმ წუთს, რომ თავს ვეღარ მოერია?! მაგრამ როგორც კი პოლის სახლის კარს გასცდება როჟე, როგორც კი დამოუკიდებლობის მძაფრ სურნელს შეიგრძნობს ქუჩაში, პოლი მას ხელახლა კარგავს. უკან დაბრუნებისას პოლს თითქმის არ ამოუღია ხმა. მერე სიმონს მადლობა გადაუხადა საუზმისათვის და უთხრა, მოხარული ვიქნები, თუკი ოდესმე დამირეკავთო. სიმონი გაოგნებული მისჩერებოდა მიმავალ პოლს. საოცარი დაღლა იგრძნო და თავი ძალზე მოუქნელი ეჩვენა. თავი მეხუთე ასეთ სიამოვნებას მართლა არ მოელოდა! როჟემ ხელი გადასწია და საწოლთან მდგარი პატარა მაგიდიდან სიგარეტი აიღო. ახალგაზრდა ქალმა, გვერდით რომ ეწვა, ჩაიხითხითა: – შეუძლებელია, მამაკაცმა ამის შემდეგ არ გააბოლოს! მაინცდამაინც ორიგინალური შენიშვნა ვერ იყო! როჟემ სიგარეტი ქალსაც გაუწოდა, მაგრამ მან უარის ნიშნად თავი გადაიქნია. – მეზი, შეიძლება ერთი რამ გკითხოთ? ნეტა ამ საღამოს რა მოგეჩვენათ? აგერ უკვე ორი თვეა ერთმანეთს ვიცნობთ და ბატონ შერელს გვერდიდან არ მოსცილებიხართ... – ბატონი შერელი ჩემი საქმეებისთვის მჭირდება, დღეს კი თავშექცევა მომინდა, მიხვდი? როჟემ გაიფიქრა, მეზი იმ ქალთა მოდგმას ეკუთვნის, გვერდით რომ მოგიწვება და მაშინვე "შენობით" დაგიწყებს ლაპარაკსო. სიცილი წასკდა. – კი მაგრამ, რატომ მაინცდამაინც მე ამირჩიეთ? კოქტეილზე იმდენი მოხდენილი ახალგაზრდა იყო! – იცი რა, ახალგაზრდები ლაქლაქს უნდებიან... შენ კი ეს საქმე ნამდვილად გიყვარს. მერწმუნე, ასეთი მამაკაცი ახლა იშვიათია, ქალის თვალს არ გამოეპარება. ახლა არ მითხრა ქალი მაშინვე არ მნებდებაო.... – ასე სწრაფად მაინც არა! – გაეცინა როჟეს. ქალი მართლა ლამაზი იყო. ამ პატარა, ვიწრო შუბლის მიღმა, ვინ იცის, რა წვრილმანი აზრები ტრიალებს ცხოვრებაზე, მამაკაცებზე, ქალებზე. როჟე რომ ჩასციებოდა, იქნებ, კიდეც ეთქვა, რა იყო მისი ცხოვრების მიზანი. საინტერესოც იქნებოდა მისი მოსმენა. როგორც ყოველთვის, ახლაც გული აუჩუყდა როჟეს, მაგრამ ამასთან თითქოს შიშსაც ჰგვრიდა იმის გაფიქრება, ამ ნაირ-ნაირ ლამაზ სხეულებს – მისი ძიების მუდმივ საგანს ქუჩასა თუ ცხოვრებაში – ჩიტის პატარა ჭკუა განაგებსო. როჟემ თმაზე ხელი გადაუსვა ქალს. – ეტყობა, ბუნებით ალერსიანი ხარ! – უთხრა ქალმა. – შენისთანა ზორბა კაცები მუდამ ასეთი ნაზები არიან. – მაშ, მაშ! – უგულისყუროდ წაილაპარაკა როჟემ. – შენთან დაშორება აღარ მინდა. რომ იცოდე, რა აბეზარია ეს შერელი... – ალბათ, ვერც ვერასოდეს გავიგებ! – როჟე, მოდი ორი დღით სადმე წავიდეთ ამ შაბათ-კვირას, არ გინდა? ქალაქგარეთ... საწოლი ოთახიდან ფეხს არ მოვიცვლიდით... როჟემ გადახედა. მეზი ცალ იდაყვს დაჰყრდნობოდა. როჟე მის კისერზე ატოკებულ ლურჯ ძარღვს დააკვირდა. იმ დღესაც, კოქტეილზე, ასეთი გამომეტყველება ჰქონდაო, გაიფიქრა და გაეღიმა. – თქვი, ჰო-თქო! გესმის? ახლავე თქვი! – ახლავე! – გაიმეორა როჟემ და ქალი თავისკენ მიიზიდა. მეზიმ მხარზე უკბინა და აკრუსუნდა. "თურმე სიყვარულიც კი შეიძლება სულელურად", გაიფიქრა როჟემ. * – ძალიან მწყინს, მაგრამ რას იზამ! აბა, კარგად იმუშავე. მანქანა სწრაფად არ ატარო! გკოცნი, – თქვა პოლმა და ყურმილი დაკიდა. ესეც შენი ქალაქგარეთ დასვენება! როჟე თურმე ლილში უნდა წავიდეს შაბათს, იქაურ კომპანიონთან ჰქონია საქმე. იქნებ, მართლაც ასე იყოს! პოლი მუდამ ცდილობდა როჟეს ნათქვამი ერწმუნა. ცხადად წარმოიდგინა პატარა სასტუმრო, სადაც მუდამ ჩერდებოდნენ, აგიზგიზებული ბუხარი, მყუდრო ოთახი; იგრძნო კიდეც ნაფტალინის სუსტი სუნი; წარმოიდგინა, რა კარგად გაატარებდნენ იმ ორ დღეს, როგორ გაისეირნებდნენ, ისაუბრებდნენ, დილით როჟეს გვერდით გაიღვიძებდა, მერე მთელი ის დღე, თბილი და მშვიდი დღე, იქნებოდნენ ერთად. ტელეფონს გადახედა, იქნებ, რომელიმე მეგობარ ქალს დაურეკოს, ერთად ვისაუზმოთ ან ბრიჯი ვითამაშოთო?.. მაგრამ გული არსად მიუწევდა. არადა, ორი დღე მარტო დარჩენისაც ეშინოდა. სძაგდა მარტოხელა ქალების კვირადღეები: გვიანობამდე ლოგინში კითხვა, ხალხით გაჭედილი კინოთეატრები, კოქტეილზე ან სადილად ვინმესთან წასვლა და ბოლოს შინ დაბრუნება. სადაც დახვდება აშლილი საწოლი და ისეთი გრძნობა დაეუფლება, თითქოს დილიდან არც ერთი წუთი არ უცხოვრია. როჟე დაპირდა, ზეგ დაგირეკავო, ჩვეულებისამებრ, ტკბილად ელაპარაკა. პოლი დაუცდის როჟეს ზარს. მანამ კი შინ იჯდება. ასე თუ ისე, აჯობებს, ბინა მიალაგოს, ჩვეულებრივი ოჯახური საქმეებით გაერთოს. დედაც ხომ მუდამ დაბეჯითებით ურჩევდა ამას! მაგრამ პოლს გულში ეს საქმიანობა ძალიან სძაგდა. დრო ხომ მოლუსკი არაა, შენს ნებაზე გაწელო! ახლა კი პოლი თითქმის ნანობდა, ასეთ საქმეებს გულს რომ ვერ უდებდა. იქნებ, მართლაც არის წუთები, როდესაც ცხოვრებაზე კი არ უნდა გაილაშქრო, პირიქით, თავი დაიცვა მისგან, როგორც მეტისმეტად აბეზარი მეგობარი ქალისგან? იქნებ, პოლისთვისაც დადგა უკვე ასეთი წუთი? უკნიდან თითქოს კიდეც მოესმა მრავალხმიანი გუნდის ოხვრით მოძახილი: "კი, დადგა!" გადაწყვიტა შაბათს, დილის ორ საათზე, ქალბატონ ვან დენ ბეშისთვის დაერეკა. თუკი ღმერთმა ქნა და დოვილში არ დახვდა წასული, ნაშუადღევს მასთან წაიმუშავებს. ახლა მხოლოდ ეს იზიდავდა პოლს. "კაცებმა იციან ასე, ოღონდაც შინ არ დარჩნენ და კვირაობითაც კანტორაში დადიან!" – გაიფიქრა მან. ქალბატონ ვან დენ ბეშს თურმე ღვიძლის შეტევა ჰქონია, მოწყენილი იყო და პოლის წინადადებას აღტაცებით შეხვდა. პოლმა წაიღო ნიმუშები და კლებერის გამზირზე წავიდა. ქალბატონი ვან დენ ბეში ჭრელ ხალათში დახვდა, "ევიანის" მინერალური წყლით სავსე ჭიქა ეჭირა, სახე წითლად აჰფორაჯებოდა. პოლმა გაიფიქრა, ალბათ, სიმონის მამა იყო ძალიან ლამაზი, თორემ დედა მეტად უფერული ჰყავსო. – თქვენი ვაჟი როგორ ბრძანდება? იცით, ერთ საღამოს ერთმანეთს შევხვდით. ის აღარ უთხრა, წინადღეს ერთად რომ ისაუზმეს. თავისი გულჩახვეულობისა თვითონვე გაუკვირდა. მის თანამოსაუბრეს მაშინვე წამებული გამომეტყველება აღებეჭდა სახეზე: – საიდან უნდა ვიცოდე? თითქმის არაფერს მიამბობს. მხოლოდ მაშინ ვახსენდები, როცა ფული შემოაკლდება. თანაც ბევრს სვამს. მამამისიც სვამდა. – ლოთს სულაც არ ჰგავს! – გაეღიმა პოლს და ერთბაშად თვალწინ დაუდგა სიმონის კარგად ნაპატიები ინგლისელივით გადატკეცილი სახე, მისი ნაზი კანი. – ხომ ლამაზი ბიჭია? ქალბატონი ვან დენ ბეში გამოცოცხლდა და სიმონის ბავშვობის სურათებით სავსე ალბომები გადმოიღო: აი, ჩვილი სიმონი, აი, პონიზე შემჯდარი, გრძელკულულებიანი სიმონი, აი, შემცბარი სიმონი – კოლეჯის მოსწავლე და სხვ. სურათები ბლომად შემოენახათ. პოლს ესიამოვნა, სიმონი რომ არც ჰომოსექსუალისტი გამხდარიყო და არც სალახანა. – თუმცა შვილი ადრე თუ გვიან შორდება მშობლებს! – ნაღვლიანად ამოიოხრა დედამ. წამით იგი კვლავ იქცა ისეთივე ქარაფშუტა ქალად, როგორიც ოდესღაც იყო. – უნდა გამოგიტყდეთ, მოსვენებას აღარ აძლევენ... – ეჭვიც არ მეპარება! – ზრდილობიანად დაუკრა კვერი პოლმა. – აბა, თუ შეიძლება, ამ ქსოვილებს დახედეთ, ქალბატონო, აქ... – გეხვეწებით, ტერეზა დამიძახეთ! იგი მეგობრულად ელაპარაკებოდა პოლს და კითხვას კითხვაზე აყრიდა, მერე მსახურს ჩაი შემოატანინა; პოლი კი იმაზე ფიქრობდა, ოცი წლის წინ როჟე ამ ქალთან ცხოვრობდაო, და მის შეშუპებულ სახეზე ამაოდ ეძებდა წარსული სილამაზის კვალს. რამდენჯერაც არ სცადა თავის საქმეზე წამოეწყო საუბარი, არაფერი გამოუვიდა. ტერეზა თავისას არ იშლიდა და გულითადი აღსარებისკენ ილტვოდა. ასე ხდებოდა მუდამ. პოლის ამაყი და მშვიდი იერი, მისდა სამწუხაროდ, მოსაუბრეს ლაპარაკის საღერღელს უშლიდა. – შესაძლებელია, თქვენ ჩემზე ახალგაზრდა იყოთ, – თქვა ქალბატონმა ვან დენ ბეშმა და პოლს გაეღიმა ამ სიტყვებზე, – მაგრამ, ალბათ, მოგეხსენებათ, რა დიდი გავლენა აქვს გარემოსა და წრეს... პოლი ყურს აღარ უგდებდა. ეს ქალი ვიღაცას აგონებდა. ბოლოს მიხვდა, იმ ტერეზას წააგავდა, წინადღეს სიმონმა ასე კარგად რომ გამოაჯავრა. სიმონს უთუოდ აქვს მიბაძვის ნიჭი და უთუოდ დაუნდობელიც არის, მაგრამ მორცხვია და ვერ ამჟღავნებს. აკი, გუშინ უთხრა: "მე ბრალს გდებთ იმაში, რომ სიყვარულს ხელი ჰკარით... ბედს დამორჩილდით... ამიტომ თქვენ მოგესჯებათ მარტოობა!" პოლს ხომ არ გულისხმობდა? ნუთუ მიხვდა ყველაფერს? განგებ ხომ არ უთხრა ასე? ამის გაფიქრებაზე პოლი ერთბაშად გაბრაზდა. ქალბატონი ვან დენ ბეშის ყბედობას ყურს არ უგდებდა და, როდესაც მოულოდნელად სიმონი შემოვიდა, შეკრთა. პოლის დანახვაზე სიმონი გაშეშდა. სიხარულის ღიმილი რომ დაეფარა, ისე სასაცილოდ დამანჭა სახე, პოლს გული მოულბა. – თურმე დროზე მოვსულვარ, მოგეხმარებით! – სამწუხაროდ, ჩემი წასვლის დროა. პოლმა გადაწყვიტა სასწრაფოდ გაეცალოს იქაურობას, გაექცეს დედა-შვილის მზერას, შინ წავიდეს და წიგნი იკითხოს. წესით, ახლა როჟეს მანქანაში უნდა იჯდეს, რადიოს რთავდეს ან თიშავდეს, როჟესთან ერთად იცინოდეს ან შიშით გული ელეოდეს, როცა ავტომობილისტის ბრმა, გაცოფებულ ჟინს აყოლილი როჟე გიჟივით გააქროლებს მანქანას და ორივეს სიცოცხლეს საფრთხეს შეუქმნის. პოლი ნელა წამოდგა. – გაგაცილებთ! – უთხრა სიმონმა. კარში გასვლისას პოლმა მოიხედა; შემოსვლის შემდეგ ახლა პირველად შეხედა სახეში სიმონს და მაშინვე უთხრა, რა ცუდად გამოიყურებითო. – ამინდის ბრალია, – თქვა სიმონმა, – ნება მომეცით, სადარბაზომდე მაინც მიგაცილოთ. პოლმა მხრები აიჩეჩა და კიბეს ჩაუყვა. სიმონი უხმოდ მიჰყვებოდა. ქვემო სართულზე შეჩერდა. მისი ფეხის ხმა რომ აღარ მოესმა, პოლი თავისდა უნებურად მოტრიალდა. სიმონი მოაჯირს დაჰყრდნობოდა. – უკანვე ახვალთ? ერთბაშად სინათლე ჩაქრა. განიერ კიბეს ფანჯრიდან შემოსული შუქიღა ანათებდა. პოლმა მიიხედ-მოიხედა, ამომრთველი მოიძია თვალით. – ამომრთველი კარს უკანაა, – უთხრა სიმონმა. მერე ბოლო საფეხურიდან ჩამოვიდა და პოლს მიუახლოვდა. "ახლა, ალბათ, მეცემა!" – სევდიანად გაიფიქრა პოლმა. სიმონმა მარცხენა ხელი ამომრთველისკენ წაიღო, კინაღამ თმაზე შეეხო პოლს, შუქი აანთო და მერე მარჯვენა მკლავიც რომ გასწია, პოლი მის მკლავებში მოექცა. – გამიშვით! – მშვიდად უთხრა მან. სიმონი უხმოდ დაიხარა და თავი ჩამოადო მხარზე. პოლს გარკვევით მოესმა მისი აჩქარებული გულისცემა და უცბად აფორიაქდა. – გამიშვით, სიმონ... არ მსიამოვნებს! სიმონი არ განძრეულა, ოღონდ ორჯერ ჩუმად გაიმეორა მისი სახელი: "პოლ! პოლ!" სიმონის უკან ვეებერთელა, განიერი კიბე თითქოს კუშტად, მედიდურად გაყუჩებულიყო. – სიმონ, ჩემო პატარა სიმონ, – ასევე ჩუმად ჩაილაპარაკა მან, – გამატარეთ! – სიმონი მაშინვე განზე გადგა. გასვლამდე პოლი შემობრუნდა და წყნარად გაუღიმა. თავი მეექვსე კვირა დღეს პოლს ბარათი დახვდა კართან. ასეთ ბარათებს ადრე პოეტური სახელი – "ცისფერი პნევმატიკი" ერქვა. იგი, მართლაც, პოეტური მოეჩვენა პოლს, იქნებ იმიტომ, რომ ნოემბრის მოწმენდილ ცაზე კვლავ აკაშკაშებულ მზეს ჩრდილებითა და თბილი ათინათით აევსო ოთახი! "ექვს საათზე დიდებული კონცერტია პლეილის დარბაზში", – სწერდა სიმონი. – "გიყვართ ბრამსი? გუშინდელი ჩემი საქციელის გამო ბოდიშს ვიხდი". პოლს გაეღიმა ამ სიტყვებზე. "გიყვართ ბრამსი?" – ზუსტად ასე ეკითხებოდნენ ბიჭები, როცა ჩვიდმეტი წლისა იყო. ასევე ეკითხებოდნენ შემდეგაც, ოღონდ პასუხს ყურს არ უგდებდნენ. ამ ასაკში განა ვინ უსმენდა ერთმანეთს მათ წრეში? ჰო, მართლა, უყვარს კი ბრამსი? პოლმა ფირსაკრავი ჩართო და სწორედ ის ფირფიტა შეარჩია, რომლის ერთ მხარეზე ვაგნერის უვერტიურა იყო ჩაწერილი, მეორეზე – ბრამსის კონცერტი. ვაგნერი ბოლო ნოტამდე ნაცნობი იყო პოლისთვის, ბრამსი კი ერთხელაც არ მოუსმენია. როჟესაც ვაგნერი უყვარდა, ამბობდა, ჰო, ჰო, რა ბრახაბრუხია, ნამდვილი მუსიკააო. პოლმა ფირფიტა დაატრიალა. შესავალი ნაწილი რომანტიკული ყოფილაო, გულში გაივლო და ფიქრს მისცა თავი. ბოლომდე აღარც მოუსმენია. ფირფიტა რომ ჩათავდა, მხოლოდ მაშინ გამოფხიზლდა და თავის თავზე გაბრაზდა. ამ ბოლო ხანებში ერთი წიგნის წაკითხვას ექვს დღეს ანდომებს, ავიწყდება, სად შეჩერდა, მელოდიებსაც ვერ იხსენებს. მთელი გულისყური ქსოვილის ნიმუშებსა და იმ მამაკაცზე გადაიტანა, რომელიც მის გვერდით არასოდეს იყო! პოლი კარგავდა საკუთარ "მეს", საკუთარ გზას და, ალბათ, ვერც ვერასოდეს იპოვიდა. "გიყვართ ბრამსი?" – ამ პატარა წინადადებამ გაახსენა ყველაფერი, რაც მივიწყებული ჰქონდა, ყველა ის კითხვა, შეგნებულად თავს რომ არიდებდა. "გიყვართ ბრამსი?" უყვარს კი ვინმე, საკუთარი თავისა და სიცოცხლის გარდა? რომ გეკითხათ, იტყოდა, სტენდალი მიყვარსო. იცოდა, მართლა უყვარდა, თუმცა საქმეც ეს იყო: იცოდა! იქნებ, ისიც მხოლოდ იცოდა, რომ როჟე უყვარს? იქნებ, ეს ყველაფერი ათვისებული ჭეშმარიტებები იყო მხოლოდ, გზის მანიშნებლად გამოსადეგი! პოლს ერთბაშად მოუნდა ვინმეს გამოლაპარაკებოდა, აი ისე, როგორც ოცი წლისას ულაპარაკია. სიმონს დაურეკა, თუმცა არ იცოდა, რას ეტყოდა. ალბათ – ამას: "არ ვიცი, მიყვარს თუ არა ბრამსი. არა მგონია!" არც ის იცოდა, წავიდოდა თუ არა კონცერტზე. გააჩნია, როგორ დაელაპარაკებოდა სიმონი, რას იტყოდა. პოლი ყოყმანობდა და ეს ყოყმანი სიამოვნებდა. თურმე სიმონი ქალაქგარეთ წასულიყო სასაუზმოდ და შინ ხუთ საათზე დაბრუნდებოდა ტანსაცმლის გამოსცვლელად. პოლმა ყურმილი დაკიდა. ამასობაში უკვე გადაწყვიტა კონცერტზე წასვლა. "სიმონთან შეხვედრა სულაც არ მინდა, მუსიკას მოვუსმენ, – ფიქრობდა იგი. – ვინ იცის, იქნებ, სულ მალე დღის კონცერტებზე დავიწყო სიარული, თუ მეტისმეტად მოსაწყენი არ იქნა. სწორედ რომ მისწრებაა მარტოხელა ქალისათვის!" ძალიან ნანობდა, დღეს რომ კვირა იყო და მაღაზიაში ვერ იყიდდა მოცარტის ფირფიტებს, თან ბრამსის რამდენიმე ფირფიტასაც მოაყოლებდა. მხოლოდ ის აშინებდა, კონცერტზე სიმონს მკლავზე არ წაევლო ხელი, მით უფრო, რომ წინასწარ გრძნობდა, ასე იქნებოდა. როცა პოლს მოლოდინი უმართლდებოდა, მუდამ სევდა ეუფლებოდა ხოლმე. როჟეც ამიტომ უყვარდა. მას არასოდეს გაუმართლებია პოლის მოლოდინი, სხვებივით არასოდეს მოქცეულა. ექვს საათზე პლეილის საკონცერტო დარბაზში პოლი ხალხის ტალღას შეჰყვა, კინაღამ ასცდა სიმონს. ყმაწვილმა კაცმა უსიტყვოდ გაუწოდა ბილეთი. სწრაფად აირბინეს კიბე, სადაც კონტროლიორი ქალები დაფუსფუსებდნენ. უზარმაზარი დარბაზი ჩაბნელებული დახვდათ. ისმოდა ორკესტრის შეუწყობელი ხმები, თითქოსდა ეს შესავალი ხალხს უნდა დახმარებოდა, უფრო მეტად შეეგრძნოთ მუსიკალური ჰარმონიის სასწაული. – თურმე არ ვიცოდი, მიყვარდა თუ არა ბრამსი! – მიუბრუნდა პოლი სიმონს, – მე კი არ ვიცოდი, თუ მოხვიდოდით! – მიუგო სიმონმა. – ხოლო გიყვართ თუ არა ბრამსი, ჩემთვის სულერთია. – ქალაქგარეთ წასვლით კმაყოფილი დარჩით? სიმონმა გაკვირვებით შეხედა. – მე დაგირეკეთ, – გამოუტყდა პოლი, – მინდოდა მეთქვა, წამოვალ-მეთქი. – მე კი ისე შემეშინდა, დამირეკავს და უარს მეტყვის ან საერთოდ არ დამირეკავს-მეთქი, რომ ქალაქიდან გავვარდი. – მოგეწონათ იქაურობა? სად იყავით? პოლმა ნაღველნარევი ნეტარებით წარმოიდგინა უდანის ბორცვი ჩამავალი მზის სხივებზე; გულით უნდოდა სიმონს ამაზე მოეთხრო რამე. როჟეს რომ წაეყვანა სეტეილში, ახლა, ალბათ, იმ გზაზე ისეირნებდნენ გადაწითლებულ ხეივანში. – თვითონაც არ ვიცი, სად ვიყავი; უბრალოდ, მივაქროლებდი მანქანას. წარწერებსაც აღარ ვუყურებდი. აი, უკვე დაიწყო. გაისმა ტაში, დირიჟორი ხალხს მიესალმა, ჯოხი ასწია და, ორი ათას მსმენელთან ერთად, პოლი და სიმონიც სავარძლებს გაეკრნენ. სიმონი კარგად იცნობდა ამ პათეტიკურ, ადგილ-ადგილ მეტისმეტად პათეტიკურ კონცერტს. მკლავზე პოლის იდაყვი ეხებოდა. ორკესტრი რომ აიწყვეტდა, მუსიკის აღმაფრენა თითქოს მასაც აიტაცებდა, შენელდებოდა და სიმონიც ხედავდა, რა ხდებოდა მის გარშემო: ესმოდა, როგორ ახველებდნენ აქა-იქ, ხედავდა ორი რიგით წინ ვიღაც მამაკაცის უცნაურ თავს. რაც მთავარია, ძალიან ბრაზობდა. ქალაქგარეთ, უდანის მახლობლად, როჟეს შეხვდა სასტუმროში ვიღაც ქალთან ერთად. როჟე წამოდგა, მიესალმა, ოღონდ ქალი არ გააცნო. – მგონი, რაღაც წარამარა ვხვდებით ერთმანეთს, არა? გაოცებულმა სიმონმა არაფერი უპასუხა. როჟე მუქარის თვალით უყურებდა, თითქმის უბრძანებდა, ამ შეხვედრაზე კრინტი არ დაძრაო. კიდევ კარგი, ისე არ შეხედა, როგორც ერთი მუსუსი შეხედავს მეორეს, ნამუსი შემინახეო. პირიქით, როჟე განრისხებული ჩანდა. სიმონს არაფერი უთქვამს. არა იმიტომ, რომ როჟესი ეშინოდა, უბრალოდ, პოლს არ სტკენოდა გული. დაფიცებული ჰქონდა, მისი მიზეზით არაფერი სწყენოდა პოლს. პირველად თავის სიცოცხლეში გულით ეწადა, ვიღაც დაეცვა, ვიღაცისთვის აეცდინა მწუხარება. სიმონს სწრაფად ჰბეზრდებოდა საყვარლები, მუდამ ეშინოდა მათი აღსარებისა, საიდუმლოებებისა, მათი ჯიუტი სურვილისა – ძალად ექციათ სიმონი თავიანთ მფარველად. ამიტომაც დიდხანს არავისთან ყოვნდებოდა. ახლა კი ერთბაშად მოუნდა დაცდა, თუმცა რას დაუცადოს? იმას, რომ ეს ქალი თავად მიხვდეს, ყოვლად ჩვეულებრივი ხეპრე მყვარებიაო? ასეთ რამეს ხომ ყველაზე გვიან ხვდებიან! როგორ დარდობს, ალბათ, როგორ წონის და სჯის როჟეს საქციელს, იქნებ, უკვე შეამჩნია პირველი ბზარიც... ორკესტრს ვიოლინოს ხმა გამოეყო, სასოწარკვეთილებით ათრთოლდა და აჟღერდა, მერე მელოდიას შეერია, ჩაწყდა, სხვა საკრავები აიყოლია. სიმონი კინაღამ შემობრუნდა, კინაღამ მკლავი მოხვია პოლს და აკოცა. ძლივს იკავებდა თავს... ცხადად წარმოიდგინა, როგორ დაიხრება მისკენ... როგორ შეეხება ქალის ბაგეს, როგორ შემოხვევს მკლავებს. თვალები დახუჭა. პოლმა შეხედა და იფიქრა, ნამდვილი მელომანი ყოფილაო. სწორედ ამ დროს სიმონის აკანკალებული ხელი მის მკლავს შეეხო. განაწყენებული პოლი გვერდზე გაიწია. კონცერტის შემდეგ კოქტეილის დასალევად წაიყვანა სიმონმა. უფრო სწორად, პოლმა ფორთოხლის წვენი, ხოლო სიმონმა ორი ჭიქა ჯინი დალია. სიმონი ხელებს იქნევდა და გატაცებით, თვალანთებული ლაპარაკობდა მუსიკაზე, მაგრამ პოლი უგულისყუროდ უსმენდა: ვინ იცის, იქნებ, როჟემ ისე მოაგვარა საქმე, დილიდან ადრე წამოვიდა და სადილობისას ჩამოვიდა! თანაც ხალხი უკვე მათ უყურებდა. ან რა იყო გასაკვირი: მეტისმეტად ლამაზ, უფრო სწორად, მეტისმეტად ახალგაზრდა სიმონს პოლის ასაკის ქალი არ შეეფერებოდა. – ყურს არ მიგდებთ? – როგორ არა. მაგრამ წასვლის დროა. მე უნდა დამირეკონ. თანაც ყველა ჩვენ გვიყურებს! – ნუთუ დღემდე ვერ შეეჩვიეთ ამას? – აღტაცებით უთხრა სიმონმა, რომელიც გრძნობდა, მუსიკისა და ჯინის წყალობით უსაშველოდ იყო შეყვარებული. პოლს გაეცინა: ეს ბიჭი დროდადრო მართლაც გულს აუჩუყებდა ადამიანს. – სიმონ, ანგარიში მოითხოვეთ! სიმონმა ისე უხალისოდ შეასრულა მისი თხოვნა, რომ პოლმა, მთელი საღამოს განმავლობაში პირველად, დაკვირვებით შეხედა. ვაითუ, სიმონს ამასობაში მართლა შეუყვარდეს? ვაითუ, ეს უწყინარი არშიყობა თავად მის წინააღმდეგ შეტრიალდეს? პოლი დარწმუნებული იყო, რომ სიმონს მოყირჭებული ჰყავდა ქალები. მაგრამ, ვაითუ, სიმონი უფრო მგრძნობიარე ბიჭია და სულაც არ არის ისეთი პატივმოყვარე, როგორიც პოლს ჰგონია? საოცარია, მაგრამ სიმონს სწორედ თავისი სილამაზე ვნებდა პოლის თვალში. ასეთი ლამაზი ყმაწვილი არ შეიძლება გულწრფელი იყოს! თუ ასეა, პოლი შეცდა, რომ შეხვდა. უარი უნდა ეთქვა. სიმონმა გარსონი მოიხმო და ჭიქა უაზროდ შეატრიალა ხელში. მერე ერთბაშად ჩაჩუმდა. პოლმა მკლავზე დაადო ხელი. – ნუ გეწყინებათ, სიმონ, მეჩქარება. ალბათ, როჟე უკვე მელოდება. იმ პირველ საღამოს, რესტორანში, სიმონმა ჰკითხა: "გიყვართ კი როჟე?" ნეტავ, რა უპასუხა მაშინ? პოლს აღარ ახსოვს. მაგრამ სიმონმა სიმართლე უნდა იცოდეს. – ჰოო... როჟე! აი, ნამდვილი მამაკაცი, დიდებული მამაკაცი! – მე როჟე მიყვარს, – შეაწყვეტინა პოლმა და გაწითლდა. მოეჩვენა, რომ მეტისმეტად თეატრალური ნათქვამი გამოუვიდა. – მას? – მასაც. – თუმცა რა საკითხავია! ამ ჩინებულ სამყაროში ყველაფერი ჩინებულად არის. – სკეპტიკოსის როლს ნუ თამაშობთ! – ალერსით უთხრა პოლმა. – ადრეა თქვენთვის. ჯერჯერობით ყველაფრის უნდა გჯეროდეთ. სიმონმა უცბად მხრებზე წაავლო ხელი და შეანჯღრია. – ნუ დამცინით! შეწყვიტეთ ასეთი კილოთი ჩემთან ლაპარაკი. "მავიწყდება, რომ მაინც მამაკაცია!" – გაიფიქრა პოლმა და სცადა სიმონის ხელები მოეშორებინა მხრებიდან. – "ამ წუთში მას ნამდვილი მამაკაცის, დამცირებული მამაკაცის სახე აქვს. მართლა თხუთმეტი წლის ხომ არ არის, ოცდახუთი წლისაა!" – თქვენ კი არა, თქვენს საქციელს დავცინი, – წყნარად უთხრა პოლმა, – იმიტომ, რომ თამაშობთ... სიმონმა ხელი მოაშორა. ერთბაშად მოეშვა. – მართალია, ვთამაშობ! თქვენ წინაშე ახალგაზრდა, ბრწყინვალე ვექილის, შმაგი მიჯნურის, განებივრებული ბავშვისა და ღმერთმა უწყის, კიდევ ვის როლს ვთამაშობ! რაც გაგიცანით, მას შემდეგ მხოლოდ თქვენ წინაშე ვთამაშობ. როგორ გგონიათ, ამას სიყვარული ხომ არ ჰქვია? – ყოველ შემთხვევაში, საკმაოდ კარგად განსაზღვრეთ სიყვარული, – გაიღიმა პოლმა. ერთხანს გაჩუმდნენ. საუბარი ვერ აეწყო. – მერჩივნა, გაგიჟებული საყვარლის როლი მეთამაშა! – წაილაპარაკა სიმონმა. – აკი გითხარით, როჟე მიყვარს-მეთქი. – მე კი დედაჩემი, მოხუცი ძიძა, ჩემი მანქანა მიყვარს... – ვერ გამიგია, ეს აქ რა მოსატანია? – შეაწყვეტინა პოლმა და უცებ წასვლა მოუნდა. ეს მეტისმეტად ახალგაზრდა მტაცებელი განა გაიგებს მის ამბავს, მის და როჟეს ამბავს, ხუთი წლის სიხარულსა და ტანჯვას, სიამოვნებასა და ეჭვებს?! არავის ძალუძს დააშოროს იგი როჟეს. ამ რწმენამ ისეთი სიყვარულითა და მადლიერებით აავსო პოლი, უნებურად მაგიდის კიდეს ჩაეჭიდა. – როჟე გიყვართ, მაგრამ მარტო კი ხართ! – უთხრა სიმონმა. – მარტო ხართ კვირა დღეს, სადილობთ მარტო და ალბათ... ალბათ ხშირად მარტოსაც გძინავთ. მე კი მუდამ თქვენ გვერდით დავიძინებდი, გულში ჩაგიკრავდით და მძინარეს ჩუმად დაგკოცნიდით. მე ჯერ კიდევ შემიძლია სიყვარული, მას კი აღარ... ეს თქვენც კარგად იცით... – ვინ მოგცათ უფლება... – პოლი წამოდგა. – მე მაქვს ამის თქმის უფლება. მე უფლება მაქვს მიყვარდეთ და, თუ შევძლებ, იმის უფლებაც, თქვენი თავი წავართვა. მაგრამ პოლი უკვე გარეთ იყო. სიმონი წამოდგა, ისევ დაჯდა და თავი ხელებში ჩარგო... "ის მე მჭირდება, ჩემი უნდა იყოს... ჩემი უნდა იყოს... თორემ დავიტანჯები!" – ფიქრობდა იგი. თავი მეშვიდე შაბათ-კვირა სასიამოვნოდ გაატარეს. მეზის – იგი როჟეს პრანჭვით გამოუტყდა, მარსელი მქვია, მაგრამ ასეთი სახელი მომავალი კინოვარსკვლავისთვის შეუფერებელიაო, – სიტყვა არ გაუტეხავს. რომ დაწვა, ლოგინიდან აღარ ამდგარა. როჟეს სხვა ნაცნობი ქალები ასე როდი იქცეოდნენ. ისინი კოქტეილისთვის, საუზმის, სადილისა თუ ჩაისთვისაც პოულობდნენ დროს და შემთხვევას არ უშვებდნენ, ნაირ-ნაირი ტანსაცმელი გამოეფინათ. როჟე და მეზი ორი დღე ოთახიდან არ გასულან, თუ არ ჩავთვლით იმ ერთ შემთხვევას, როცა როჟე ძვირფასი ტერეზას ლამაზ ვაჟიშვილს შეეფეთა. როჟეს ვერც წარმოედგინა, თუ ეს ყმაწვილი პოლს ნახავდა, მაგრამ გარკვეული წუხილი მაინც არ ასვენებდა. მართალია, ლილში გამგზავრება მოიმიზეზა და, ცოტა არ იყოს, ტლანქადაც იცრუა, მაგრამ ამ ღალატითა და სიცრუით თუ პოლს შეურაცხყოფდა, ამას ვერ ხვდებოდა. უბრალოდ, არ სურდა მისი ღალატი დროსა და სივრცეში დადასტურებული ყოფილიყო: "კვირას უდანში ვისაუზმე და თქვენი მეგობარი ვნახე, იმ საღამოს რესტორანში რომ გამაცანით". როჟემ იცოდა, პოლი ისე მოისმენდა ამ ფრაზას, კრინტს არ დაძრავდა, ოღონდ წამით განზე გაიხედავდა, ეს იყო და ეს. მაგრამ ტანჯული პოლი... ეს ახალი ამბავი არ იყო როჟესთვის. იმდენჯერ მოუშორებია თავიდან ამაზე ფიქრი, რომ კიდეც რცხვენოდა. როჟეს იმ ფიქრისაც შერცხვა, თავში რომ გაუელვა: როგორც კი მეზის შინ მივიყვან, მაშინვე პოლთან გავეშურებიო. შერცხვა და გაუხარდა კიდეც. არა, პოლი ვერასდროს ვერაფერს გაიგებს! ალბათ, თვითონაც კარგად დაისვენა ეს ორი დღე! ისინი ხომ საღამოობით ხშირად არიან ერთად! პოლი, ალბათ, მეგობრებთან წავიდოდა ბრიჯის სათამაშოდ, ბინას დაალაგებდა, ახალ წიგნს წაიკითხავდა... ანაზდად თვითონვე გაუკვირდა, ასე ჯიუტად რატომ ცდილობს პოლის კვირადღე შეავსოს. – რა მარჯვედ მიგყავს მანქანა! – შემოესმა და შეკრთა. მეზის გადახედა. – ვითომ? – თუმცა შენ ყველაფერში მარჯვე ხარ! – განაგრძო ქალმა და სკამზე გადაწვა. როჟეს ერთი სული ჰქონდა ეთქვა, წამით მაინც დაივიწყე შენი ჩამოსხმული სხეული და შენი დაკმაყოფილებული ვნებაო. ქალი მიბნედილი კისკისებდა, ყოველ შემთხვევაში, ეგონა, მიბნედილად ვიცინიო. მერე როჟეს ხელი მუხლზე დაიდო. მუხლი თბილი და მკვრივი ჰქონდა. როჟეს გაეღიმა. მეზი ერთი უჭკუო, ყბედი, თვალთმაქცი ქალი გამოდგა. მისი სიყვარულიც ასეთივე სულელური და ტლანქი იყო, ხოლო როჟეს სინაზესა და მეგობრულ ქცევას რომ არაფრად აგდებდა, ამით უფრო მეტად აღიზიანებდა. "უსულო, ურცხვი, ტლანქი და მეტიჩარა გოგოა, მაგრამ მისი ალერსი მაინც მსიამოვნებს", – გაიფიქრა როჟემ და ხმამაღლა გაიცინა. ქალს სიცილის მიზეზი არ უკითხავს, რადიომიმღებისკენ გასწია ხელი. როჟემ თვალი გააყოლა... რა თქვა იმ დღეს პოლმა? რადიოსა და ერთად გატარებულ საღამოებზე?.. კარგად აღარც ახსოვს. რადიოში კონცერტს გადმოსცემდნენ. ქალმა სხვა ტალღაზე გადართო, მაგრამ რაკი უკეთესს ვერაფერს წააწყდა, ისევ კონცერტი ამჯობინა. "თქვენ მოისმინეთ ბრამსის კონცერტი!" – ჩაიკიკინა დიქტორმა და ტაშიც აგრიალდა. – რვა წლისას დირიჟორობა მინდოდა! – თქვა როჟემ. – შენ? – მე მაშინაც კინომსახიობობაზე ვოცნებობდი და კიდეც ავისრულებ ოცნებას! როჟემ გაიფიქრა, ალბათ, ასეც იქნებაო. მანქანა ქალის სახლის წინ გააჩერა. მეზი სახელოზე ჩააფრინდა. – ხვალ იმ საძაგელ შერელთან უნდა ვისადილო. მაგრამ, რაც შეიძლება, მალე უნდა ვნახო ჩემი პატარა როჟე. როგორც კი დროს მოვიხელთებ, მაშინვე დაგირეკავ. როჟეს გაეღიმა, ეამა ახალგაზრდა, მალული საყვარლის როლი, მით უმეტეს, რომ მეტოქე მისი ტოლი იყო! – ხომ შეძლებ? მითხრეს, თავისუფალი არ არისო... – მე თავისუფალი კაცი ვარ! – როჟეს სახე დაეღრიჯა. ესღა აკლია, ამ ქალთან პოლი ახსენოს! მეზი მანქანიდან გადმოცქრიალდა, ხელი დაუქნია და ჭიშკარში შევარდა. როჟემ მანქანა დაძრა. ბოლო ფრაზამ – "მე თავისუფალი კაცი ვარ", – ააფორიაქა. მისი ნათქვამი ნიშნავდა: "ყოველგვარი მოვალეობის გრძნობისაგან თავისუფალი ვარ!" ვეღარ ითმენდა, ისე ეჩქარებოდა პოლის ნახვა. მხოლოდ მას შეეძლო მისი დამშვიდება. და კიდეც დაამშვიდებდა. * ეტყობა, პოლმა ერთი ფეხით მიასწრო შინ მისვლა. პალტო ჯერაც არ გაეხადა. სახეზე ფერი არ ედო და, როცა როჟე შემოვიდა, მიირბინა, თავი მხარზე მიადო და გაინაბა. როჟემ მკლავი მოხვია, ლოყა თავზე დაადო, უცდიდა, როდის ამოიღებდა ხმას. რა კარგად მოიქცა, პოლისკენ რომ გამოეშურა. პოლს იგი სჭირდება. ჩანს, რაღაც მოხდა. ამ მიხვედრამ პოლის სიყვარული გაუათკეცა. როჟე არავის დააჩაგვრინებს პოლს! რა თქმა უნდა, პოლი თვითონაც ძლიერია, დამოუკიდებელი, ჭკვიანი, მაგრამ ყველა მის ნაცნობ ქალთან შედარებით მაინც – უმწეო. ამიტომაა როჟე აუცილებელი მისთვის. პოლმა ნელა ჩამოიშორა როჟეს მკლავები. – კარგად იმგზავრე? ლილში როგორი ამინდი იყო? როჟემ სწრაფად შეხედა. არა, რა თქმა უნდა, პოლს ეჭვიც არ გაუვლია გულში, მახის დაგება არასოდეს სჩვეოდა. როჟემ წარბები აზიდა. – ისე რა! შენ? შენ რა მოგივიდა? – არაფერი. პოლმა თავი მიაბრუნა. როჟე აღარ ჩასციებია, სულ ერთია, პოლი მერე თვითონვე უამბობს ყველაფერს. – რას აკეთებდი? – გუშინ ვიმუშავე. დღეს კი კონცერტზე ვიყავი პლეილის საკონცერტო დარბაზში. – შენ რა, ბრამსი გიყვარს? – ღიმილით ჰკითხა როჟემ. პოლი ზურგშექცევით იდგა და ისე სწრაფად შემობრუნდა, როჟემ უკან დაიხია. – რატომ მეკითხები? – რომ ვბრუნდებოდი, კონცერტის ბოლო ნაწილი რადიოთი მოვისმინე. – ჰო, მართლა, კონცერტს რადიოთი გადასცემდნენ... უბრალოდ, გამიკვირდა, როდის აქეთ შეგიყვარდა მუსიკა... – მეც იგივე მინდა გითხრა... რამ წაგიყვანა?... მე კი მეგონა, დარესთან ზის და ბრიჯს თამაშობს-მეთქი, ან... პოლმა შუქი აანთო სასტუმრო ოთახში. მერე ზანტად გაიხადა მანტო. – ახალგაზრდა ვან დენ ბეშმა დამპატიჟა კონცერტზე. საქმე არ მქონდა და არც ის მახსოვდა, ბრამსი თუ მიყვარდა... წარმოგიდგენია! ვეღარ მოვიგონე, მიყვარდა თუ არა ბრამსი! პოლს ჯერ ჩუმად ჩაეცინა, მერე თანდათან უმატა სიცილს. როჟეს ათასნაირი ფიქრი მოეძალა. სიმონ ვან დენ ბეში? ნუთუ უამბო, უდანში რომ შეხვდა როჟეს?.. თუ ასეა, რაღას იცინის? – პოლ, დამშვიდდი. ჯერ ის მითხარი, რას აკეთებდი იმ ლაწირაკთან? – ბრამსს ვუსმენდი, – სიცილით უთხრა პოლმა. – გეყოფა, ბრამსს თავი დაანებე... – რას ამბობ, ბრამსია მთავარი... როჟემ მხრებში წაავლო ხელი. სიცილისგან პოლს ცრემლიც კი მოადგა თვალებზე. – პოლ, ჩემო პოლ... რა გითხრა იმ ტიპმა? ან საერთოდ, რა უნდა შენგან? – როჟე გაცოფებული იყო; გრძნობდა დაასწრეს, გააბრიყვეს. – ჰო, რას იზამ, ის ოცდახუთი წლისაა! – ჩაილაპარაკა ბოლოს. – ჩემთვის ამაზე დიდი ნაკლი არ არსებობს, – წყნარად მიუგო პოლმა. როჟემ ისევ მოხვია მკლავები. – პოლ, მე ისე გენდობი! ისე გენდობი! ჭკუაზე შევიშლები, ვიღაც თავქარიანი ლაწირაკი რომ მოგეწონოს. როჟემ ქალი გულში ჩაიკრა; ერთბაშად წარმოიდგინა, როგორ უწვდიდა პოლი სხვას მკლავებს, როგორ კოცნიდა, რა ნაზად, ყურადღებით ექცეოდა იმ სხვას. როჟე იტანჯებოდა. "რა შეუგნებლები არიან მამაკაცები!" – მშვიდად ფიქრობდა პოლი. – "ისე გენდობი"... ისე გენდობი, შემიძლია გიღალატო, მარტო დაგტოვო, მაგრამ შენც რომ ასე მოიქცე, გადავირევი!.. რა დიდებულია!" – სიმონი კეთილი ბიჭია, მაგრამ უფერული! – თქვა მან ხმამაღლა. – ესაა და ეს. სად ვისადილოთ? თავი მერვე "ბოდიშს ვიხდი", – სწერდა სიმონი, – "მართლაც არ მქონდა უფლება იმის თქმისა, რაც გითხარით. ყველაფერი ეჭვიანობის ბრალია. ეჭვიანობის უფლება კი, ვფიქრობ, ადამიანს მხოლოდ მაშინ აქვს, როცა რაიმეს ფლობს. ერთი რამ ცხადია – თავი მოგაბეზრეთ. მალე გათავისუფლდებით ჩემგან... პროვინციაში მივყვები ჩემს პატივცემულ ვექილს, პროცესის მასალებს უნდა გავეცნოთ. ხის ძველ სახლში დავიდებთ ბინას. სახლი მის მეგობარს ეკუთვნის. წინასწარ ვიცი, ზეწრებს ვერვენის სუნი ექნება. ყოველ ოთახში ცეცხლს ავაგუზგუზებთ, ყოველ დილით ჩემს ფანჯარასთან ჩიტები იჟღურტულებენ, მაგრამ ისიც კარგად ვიცი, ამჯერად მართლა ვერ მოვახერხებ, სოფლის მწყემსის როლი გავითამაშო. ღამღამობით თქვენ მეყოლებით გვერდით, სულ ახლოს, ცეცხლის ალით განათებული; შევეცდები, რაც შეიძლება დიდხანს დავრჩე იქ. არ დაიჯეროთ, – თუნდაც ჩემი ნახვა არასოდეს მოისურვოთ, – არ დაიჯეროთ, რომ არ მიყვარხართ! თქვენი სიმონი". პოლს ხელი აუკანკალდა. ბარათი ჯერ საბანზე დაეცა, მერე ხალიჩაზე. თავი ბალიშს მიაყრდნო, თვალები დახუჭა. რა თქმა უნდა, სიმონს უყვარს იგი... ამ დილით მოქანცული იყო. ცუდად ეძინა. ყველაფერი კი სულ იმ რამდენიმე სიტყვის ბრალია, წინა ღამით როჟეს რომ წამოსცდა. პოლი ლილიდან დაბრუნების ამბებს ეკითხებოდა. იმ სიტყვებს ჯერ ყურადღება არ მიაქცია, მაგრამ მერე დაუფიქრდა... როჟეს ამ ფრაზის თქმაზე ენა დაება, ხმა ჩაუწყდა, მერე წაილუღლუღა: – რასაკვირველია, კვირადღეს მანქანით სიარული მუდამ ძალიან ჭირს... თუმცა... საავტომობილო გზაზე, მაშინაც კი, როცა მანქანებით არის გაჭედილი, დიდი სიჩქარით სვლა მაინც შეიძლება... როჟეს რომ კილო არ შესცვლოდა, პოლი მართლაც ვერაფერს შეამჩნევდა. შეუცნობელი რეფლექსის, თავდაცვის ამ საშინელი რეფლექსის წყალობით, რომელიც პოლს ასე გამახვილებული ჰქონდა ბოლო ორი წლის განმავლობაში, მაშინვე თვალწინ დაუდგა ლილის ახალი საავტომობილო გზა. როჟეს სიტყვა გაუწყდა. პოლს მისთვის არ შეუხედავს, მაგრამ თხუთმეტი წამის შემდეგ ისევ თვითონ განაახლა საუბარი. სადილზეც წყნარად მუსაიფობდნენ, თუმცა პოლს ისეთი შეგრძნება ჰქონდა, თითქოს ეჭვიანობა ან ცნობისმოყვარეობა კი არა, ეს დაღლა და გულგატეხილობა არ გაუვლიდა არასდროს. უცქერდა ამ ნაცნობ, საყვარელ სახეს, რომელზეც მხოლოდ ეს წუხილი ეწერა – მიხვდა თუ არაო. თვალებიც ჯალათის სიჯიუტით აკვირდებოდნენ და ტანჯვის კვალს ეძებდნენ მის სახეზე. პოლმა ისიც კი გაიფიქრა: "ტანჯვით ხომ მტანჯავს, მევე მაიძულებს დავამშვიდო და ვუთხრა, ჩემს ტანჯვას ნურაფრად აგდებ-მეთქი". ასე ეგონა, სკამიდან ტანს ვერ აიტანდა, რესტორნის დარბაზს ისეთი ნარნარი რხევით ვერ გაივლიდა, როჟეს რომ ასე უყვარდა, და ვერც თავისი სახლის კართან ეტყოდა, "ღამე მშვიდობის". რასაკვირველია, ჯობდა გაელანძღა, თავში ჭიქა ესროლა, მაგრამ რა ექნა, ხომ არ შეეძლო ერთბაშად განდგომოდა თავის თავს, დაეთმო ყველაფერი, რითაც განსხვავდებოდა როჟეს მრავალრიცხოვანი საყვარლებისგან, უარი ეთქვა ყველაფერზე, რაც იწვევდა მისდამი პატივისცემას, დაეთმო ღირსება?! როჟემ ბევრჯერ უთხრა, ეს ქალები არაფერს წარმოადგენენ ჩემთვის, მაგრამ რა ვქნა, ასეთი ვარ და არც არაფრის დამალვა მინდა შენთანო. დიახ, როჟე თავისებურად პატიოსანი იყო, მაგრამ განა ამ ჩვენს არეულ ცხოვრებაში ერთადერთი პატიოსნება ის არ არის, მთელი გულით გიყვარდეს ვიღაც და ბედნიერება მიანიჭო, თუნდაც ამისთვის შენი სანუკვარი შეხედულებების უარყოფა მოგიხდეს?! სიმონის ბარათი ისევ ხალიჩაზე ეგდო და პოლმა, საწოლიდან წამოდგომისას, ფეხი დაადგა. იგი დაიხარა, დასწვდა წერილს, გადაიკითხა, შემდეგ მაგიდის უჯრა გამოსწია, ქაღალდი და კალამი ამოიღო და პასუხი მისწერა. * სიმონი მარტო დარჩა სასტუმრო ოთახში. არ უნდოდა გარეულიყო იმ ხალხში, ცნობილ ვექილს რომ ირგვლივ შემოხვეოდა და სასამართლო პროცესის დამთავრებას ულოცავდა... სახლი ჩაჟამებული და ცივი იყო. წინა ღამით ყინავდა და ფანჯრიდან გათოშილი სოფელი, ფოთლებშემოძარცული ორი ხე და გადაყვითლებული მდელო მოჩანდა. შემოდგომის ამ წვიმაში ლპებოდა ორი დაწნული სავარძელი, რომლებიც დაუდევარ მებაღეს უპატრონოდ მიეგდო. სიმონი ინგლისურ რომანს კითხულობდა მელად ქცეულ ერთ ქალზე და დროდადრო ხმამაღლა იცინოდა. იგი ვერა და ვერ დამჯდარიყო მოხერხებულად: ფეხებს ხან გადააჯვარედინებდა, ხან ისევ გაშლიდა. ამან ისე მოაბეზრა თავი, რომ წამოდგა, წიგნი მაგიდაზე მიაგდო და გარეთ გავიდა. სიმონი ბაღის ბოლოს, პატარა გუბურასთან დადგა, ღრმად შეისუნთქა საღამოს ცივი ჰაერი და კვამლის სუნი: ღობის გადაღმა გამხმარ ფოთლებს წვავდნენ. სიმონს ძალიან უყვარდა ცეცხლის სუნი და ერთხანს თვალდახუჭული იდგა. დროდადრო რომელიღაც ფრთოსანი ჩხაოდა. ნაღველით შეზავებული ეს გარემო თითქოს საკუთარ დარდს უმსუბუქებდა. სიმონი მდორე წყლისკენ დაიხარა, ხელი ჩაჰყო, თავის გამხდარ თითებს დააკვირდა. წყალში ისე მოჩანდა, თითქოს ისინი შვეულად ერჭო ხელისგულში. იდგა გაუნძრევლად და მუშტს ისე ნელა კუმშავდა, იტყოდით, უხილავი თევზის დაჭერას ლამობსო. უკვე შვიდი დღეა, თითქმის შვიდ-ნახევარიც, პოლი არ უნახავს. ალბათ, მიიღო მისი წერილი, მხრები აიჩეჩა, მერე კი გადამალა, როჟემ არ ნახოს და სიმონს არ დასცინოსო. სიმონმა კარგად იცოდა, პოლი კეთილი ქალი იყო, კეთილი, გულთბილი და უბედური ქალი. პოლის გარეშე სიმონს ცხოვრება არ შეუძლია, მაგრამ როგორ დააჯეროს? ერთ საღამოს ამ ჩაჟამებულ სახლში სულ პოლზე ფიქრობდა დაჟინებით, იქნებ, ჩემმა ფიქრებმა პარიზამდე მიაღწიოსო! მერე ლოგინიდან წამოხტა, პიჟამის ამარა ბიბლიოთეკაში ჩავიდა და დიდხანს ეძება ტელეპათიაზე რაიმე წიგნი. რა თქმა უნდა, ამაოდ. იცოდა, ბავშვურად იქცეოდა, მაგრამ ჩიხიდან თავის დასაღწევად მუდამ ან ბავშვურად მოქმედებდა, ან ალალბედზე. ისიც კარგად იცოდა, რომ პოლისნაირი ქალის სიყვარული თავად უნდა დაემსახურებინა. მარტო კარგი გარეგნობით ვერ მოიგებდა პოლის გულს. პირიქით, პოლს ნაკლად მიაჩნდა მამაკაცის სილამაზე. ამას კარგად გრძნობდა. "პარიკმახერის შეგირდს ვგავარ!" – ხმადაბლა დაიკვნესა მან და წამით ჩიტმაც შეწყვიტა მომაბეზრებელი ჭახჭახი. სიმონი ნელი ნაბიჯით გაუყვა გზას სახლისკენ, ოთახში შევიდა, ხალიჩაზე გაწვა და ბუხარში კუნძი შეაგდო. საცაა ბატონი ფლერი დაბრუნდება, გამარჯვებით ვითომ დამორცხვებული, მაგრამ თავის თავში კიდევ უფრო დარწმუნებული. პარიზულ პეწზე შეშლილი პროვინციელი ქალების წინაშე, ალბათ, მოჰყვება ისევ თავისი საყოველთაოდ ცნობილი სასამართლო საქმეების ამბავს; ოდნავ მოქანცული, დესერტზე შესმული ღვინით გაბრუებული ქალები კი მზერას გააპარებენ ახალგაზრდა, ზრდილი და სიტყვაძუნწი სტაჟიორისკენ. "აი, იმ ქალს ნამდვილად მოეწონეთ, ჩემო კარგო სიმონ!" – ჩურჩულით ეტყვის ბატონი ვექილი და, ალბათ, ყველაზე ხანში შესულ მანდილოსანზე მიანიშნებს. წინათაც უმოგზაურიათ ერთად, მაგრამ სახელოვანი ვექილის აბეზარი ნართაულები სიმონს ყურებში არასოდეს შეუშვია. სიმონს აუხდა წინათგრძნობა, ოღონდ ასე მხიარულად არასოდეს ყოფილა სადილზე: ენად გაიკრიფა, სახელოვან ვექილს ლაპარაკს არ აცლიდა, მანდილოსნები ყველა მოხიბლა. საქმე ის იყო, რომ სადილობამდე ბატონმა ფლერიმ ბარათი გადასცა: კლებერის გამზირიდან რუანში გადმოეგზავნათ. პოლის წერილი იყო. სიმონს ხელი ჯიბეში ედო, ბარათს ატრიალებდა და ბედნიერი იღიმებოდა. იგი ხმამაღლა ლაპარაკობდა და თან ცდილობდა წერილი სიტყვასიტყვით გაეხსენებინა: "ჩემო პატარა სიმონ", – პოლი მუდამ ასე მიმართავდა, – "რა სევდიანი წერილი მომწერეთ! არ ღირს, ჩემზე ასე იდარდოთ. მე უკვე მომენატრეთ. თვითონაც არ ვიცი, რა ხდება ჩემს თავს!" შემდეგ პოლს ხელმეორედ დაეწერა მისი სახელი – "სიმონ" – და ორი დიდებული სიტყვა დაემატებინა: "მალე ჩამოდით!" ახლავე, ნასადილევს დაბრუნდება იგი პარიზში. მანქანას მთელი სიჩქარით გააქროლებს. პოლის სახლს ჩაუვლის, იქნებ, სადმე თვალი მოჰკრას. ორ საათზე მის სახლთან შეაყენა მანქანა. ნახევარი საათი იდგა და ელოდა. უცებ სახლთან მანქანა გაჩერდა და პოლი მარტო გადმოვიდა. სიმონი არ განძრეულა, თვალი გააყოლა მარტო მიმავალ პოლს, რომელმაც თავი მოაბრუნა დაძრული მანქანისკენ და ხელი დაუქნია ვიღაცას. სიმონი მიჯაჭვულივით იჯდა. აი, ის ქალი, რომელიც ასე ძალიან უყვარს, რომლისთვისაც სიყვარულით უძგერს გული. მისი სიყვარული ეძახდა პოლს, მისდევდა, ელაპარაკებოდა... სიმონი გაუნძრევლად იჯდა და უსმენდა ამ ძახილს შეშინებული, გულნატკენი და შინაგანად დაცარიელებული. ფრანსუაზ საგანი გაგრძელება → …
- დაამატა ლაშა to ლიტერატურა at 3:12pm on იანვარი 2, 2015
- თემა: მაქს ვებერის სოციალური მოქმედების თეორია
- • სოციალური ურთიერთობა და მისი ფორმაბი • სოციალური მოქმედება და რაციონალობის კონცეფცია • II თავის ძირითადი შინაარსი • დამოწმებული ლიტერატურა 1. შესავალი: ინდივიდის მოქმედება, როგორც სუბიექტური საზრისის მქონე ქცევა როგორც თანამედროვე მკვლევარები აღნიშნავენ (I.J. Cohen, 2000: 75), მაქს ვებერის სოციალური მოქმედბის თეორია იყო აშკარა გარღვევა მე-20 საუკუნის აზროვნებაში ემპირიული ანალიზის მიმართულებით. მოქმედების ფილოსოფიური კვლევის ბატონობის პირობებში, როდესაც ცენტრალური ყურადღება ეთმობოდა მოქმედების "ობიექტურად მნიშვნელად", მეტაფიზიკურ საზრისებს და კვლევის ძირითად მეთოდოლოგიას წარმოადგენდა სპეციფიკური აზროვნება ან ინტუიცია, ვებერი იყო ერთ-ერთი პირველი, ვინც დაჟინებით მოითხოვდა, რომ სოციალური მეცნიერებების წარმომადგენლებს პატივი ეცათ აქტორთა (მოქმედების სუბიექტთა) ხელშეუვალი უფლებისათვის, განსაზღვრონ საკუთარი მოქმედების მნიშვნელობა (საზრისი). ვებერი (1990:602) სწორედ ამ პოზიციიდან განსაზღვრავს ადამიანის მოქმედებას, რომელიც მოქმედებას წარმოადგენს მხოლოდ იმდენად, რამდენადაც აქტორი ან აქტორები მას უკავშირებენ სუბიექტურ საზრისს (meaning).[1] აქტორის მიმართ ეს პატივისცემა პირველად იჩენს თავს ვილჰელმ დილთან ის ნაწერებში, როდესაც იგი იკვლევს კულტურული ობიექტების სუბიექტურ მნიშვნელობებს. ვებერიც ამ კალაპოტში მოძრაობს, ოღონდ სუბიექტურ მნიშვნელობებს (საზრისებს) ეძებს ქცევების ემპირიულ გამოვლინებებში. ვებერი ადამიანური გარემოს თითქმის ყველა ასპექტს განსაზღვრავს აქტორის ეგზისტენციალურ-ემპირიულ თვალსაზრისიდან გამომდინარე: თუ ეკონომისტები უსიციცხლო ფულად ერთეულებს და არტეფაქსებს განიხილავენ როგორც მატერიალურ ობიექტებს, ვებერი ლაპარაკობს იმ სუბიექტურ მნიშვნელობაზე, რასაც აქტორები ამ ობიექტის პრაქტიკულ გამოყენებას მიაწერენ; თუ ფილოსოფოსები დაბადებასა და სიკვდილზე მსჯელობენ, როგორც ადამიანური არსებობის უნივარსელურ (ტოტალურ) კონსტანტებზე, ვებერისათვის მნიშვნელოვანია ის, რომ ინდივიდები ცხოვრების ამ ბიოლოგიური ფაქტების განსხვავებულ ახსნას იძლევიან და, შესაბამისად, მათ მოქმედებაში გამოხატული რეაქციებიც მრავალგვარია. ზემოთქმულიდან გამომდინარე, გასაგები უნდა იყოს ვებერის (1990a: 603-9) თვალსაზრისი იმის შესახებ, რომ აქტორის მოქმედების გაგებას უზრუნველყოფს მოქმედებაში ნაგულისხმევი სუბიექტური მნიშვნელობის წვდომა. თავის მხრივ, მნიშვნელობა შეიძლება ატარებდეს რაციონალურ ხასიათს, ანდა ემოციურ კავშირებს გამოხატავდეს. გაგება მაქსიამლურ სიცხადეს აღწევს მაშინ, როდესაც მოქმედება რაციონალური მნიშვნელობის მატარებელია. ამას ვებერი გაგების ლოგიკურ და მათემატიკურ სიცხადესაც უწოდებს. მაგალითად როდესაც ვინმე არგუმენტაციის პროცესში იყენებს ფორმულას 2X2=4, ან პითაგორას თეორემას, ანდა ლოგიკურ დასკვნებს, ჩვენს სავსებით ცხადად ვგებულობთ მათ მნიშვნელობას. გაგების სიცხადე რამდენადმე იკლებს, თუმცა, სავსებით მისაღწევია იმ შემთხვევაში, თუ მოქმედება არ არის რაციონალური მნიშვნელობის მქონე. ამ შემთხვევაში გაგებას უზრუნველყოფს თანაგანცდა, მგრძნობელობა ანდა წარმოსახვის ძალა. ამას ვებერი გაგების ემოციურ და მხატვრულად რეცეპტულ სიცხადეს უწოდებს. თანაგანცდის შესაძლებლობების შემცირებასთან ერთად (მაგალითად როდესაც საქმე გვაქვს რელიგიურობის ან მოწყალების გამომხატველ უმაღლეს აქტებთან, რომლებიც ბევრისთვის ღირებულებას წარმოადგენს), მცირდება მოქმედების ადეკვატური გაგების შესაძლებლობაც. როდესაც მოქმედების არარაციონალური შინაარსი აფექტებში გადაიზრდება (შიში, რისხვა, შური, ეჭვიანობა, სიყვარული, ერთგულება და სხვ.), ამ შემთხვევაში, მართალია, გაგების მთავარ ინსტრუმენტს ისევ თანაგანცდა წარმოადგენს, მაგრამ, ვებერის თანახმად, ასეთი მოქმედებები, ტიპოლოგიურ მეცნიერულ კვლევას უმჯობესია (მიზანშეწონილია) იდეალური ტიპების პოზიციიდან დაექვემდებაროს. ასე შემოდის ვებერის სოციალური მოქმედების თეორიაში იდეალური ტიპის ცნება. რა დატვირთვა აქვს მას მოქმედების გაგებასთან დაკავშირებით? საქმე ისაა, რომ ემპირიული მოქმედების სუბიექტურ მნიშვნელობებზე აქცენტირება აჩენს ვებერის წინაშე სერიოზულ პრობლემას: ფაქტია, რომ არცთუ ისე იშვიათად ინდივიდები (აქტორები) ახორციელებენ ისეთ მოქმედებას, რომელთა მნიშვნელობები ბუნდოვნად ან საერთოდ არ ესმით. რამდენადაც ვებერი ამოდის აქტორის მოქმედების ჰერმენევტიკული ინტერესიდან, მის წინაშე დგება უსაზრისო (მნიშვნელობის უქონელი) მოქმედების ინტერპრეტაციის პრობლემა - ისინიც ხომ ადამიანურ მოქმედებებს წარმოადგენს? და რადგან ასეა, მაშინ როგორ "შევიტანოთ" მათში გაგების (ჰერმენევტიკული) მომენტი? ვებერი (Weber, 1921: 21-22) საკმაოდ ნათლად აცნობიერებს ამ პრობლემას და სწორედ მის გადასაჭრელად ახდენს იდეალური ტიპის კონსტრუირებას. იდეალური ტიპი (რომელსაც სხვანაირად "წმინდა" ან "აბსტრაქტულ" ტიპსაც უწოდებენ), წარმოადგენს თეორიულ კონსტრუქციას, აბსტრაქტულ ცნებას, რომელიც აგებულია (შექმნილია) რეალურ ცხოვრებაში დაკვირვებადი ქცევბისა და ურთიერთობების განსაზღვრული მახასიათებლებისაგან. ეს მახასიათებლები აღწერს მოქმედების რაციონალურ შინაარსს და აბსტრაქციას ახდენს არარაციონალური/ირაციონალური მოტივებისაგან[2]. ასე იქმნება მოქმედების თეორიული, რაციონალური მოდელები, როგორც იდეალური კონსტრუქციები, რომლებიც ერთგვარად "ედება", ფარავს რეალობას, ხოლო რეალური მოქმედებები ბოლომდე ვერასოდეს ამოწირავს მათ. მაგრამ, აქ თავს იჩენს ერთი კითხვა: ვებერი ხომ კატეგორიულად უარყოფს მოქმედების რაღაც ობიექტურად ჭეშმარიტი, უნიფიცირებული მნიშვნელობების არსებობას? იგი ხომ უარყოფს იმის შესაძლებლობას, რომ აღმოჩენილ იქნეს ადამიანური მოქმედების უნივერასალური კანონები? ხომ არ არის იდეალრი ტიპი სწორედ ასეთი უნივერსალური კანონი, უნიფიცირებული საზრისი, რომელსაც უნდა შეესაბამებოდეს რეალური მოქმედება? თუ ასეა, მაშინ ვებერიას თეორია მოქმედების "სუბიექტური მნიშვნელობის" შესახებ ინგრევა. ვებერი თავად აცნობიერებს ამას და სურს დაგვარწმუნოს, რომ "იდეალური" არავითარ შემთხვევასი არ ნიშნავს "ნორმატიულად სასურველს". იდეალურ ტიპებს, ვებერის მიხედვით, აქვს მხოლოდ შემეცნებითი ღირებულება, ანუ გამოიყენება კერძო (ემპირიული) შემთხვევების ინტერპრეტაციისათვის, როგორც შესადარებელი კონსტრუქციები. ეს სწორედ ის კერძო შემთხვევებია, როდესაც მოქმედება მოკლებულია რაციონალურ მნიშვნელობას (საზრისს) და აუხსნელი რჩება. ასეთ დროს, იდეალური ტიპები გვეხმარება მოქმედების შემეცნებაში (ახსნაში), კერძოდ, მათთან შედარების საფუძველზე შესაძლებელია განისაზღვროს რაციონალური მოქმედებისაგან გადახრის (დევიაციის) ზომა. მაგალითად, ცალკეული ბიუროკრატიული ორგანიზაციები, შესაძლოა, არ შეიცავდეს ბიუროკრატიის იდეალრი ტიპისათვის დამახასიათებელ ყველა ელემენტს, მაგრამ იდეალური ტიპი გვეხმარება გამოვავლინოთ არსებული გადახრები. სხვა მაგალითი (М. ВЕБЕРБ, 1990a: 605): თუ გვსურს, ავხსნათ "საბირჟო პანიკა", თავდაპირველად, მიზანშეწონილია, ბირჟაზე ინდივიდის ქცევის იდეალური ტიპის საფუძველზე დავადგინოთ, როგორი იქნებოდა აღნიშნული ემპირიული მოვლენა ირაციონალური აფექტების გამოვლენის გარეშე და შემდეგ შემოვიტანოთ ეს ირაციონალური კომპონენტები, როგორც "დაბრკოლებები", "გადახრები". კიდევ ერთი მაგალითი: როდესაც ვიკვლევთ რაიმე პოლიტიკურ ან სამხედრო აქციას, მიზანშეწონილია, ჯერ შევიმუშაოთ ასეთი აქციების იდეალური კონსტრუქცია, რომელიც გვეტყვის, როგორი იქნებოდა აქციის მონაწილეთა ქცევა, თუ მათ ეცოდინებოდათ ყველა თანმხლები გარემოება, მოსალოდნელი განზრახვები და მიზანმიმართულად იქნებოდა არჩეული მოქმედების საშუალებები. ამის შემდეგ შეგვიძლია ასეთ ჰიპოთეტურ კონსტრუქციას შევადაროთ რეალური მოქმედებები და დავადგინოთ ირაციონალური ფაქტორებით გამოწვეული გადახრის ზომა. როგორც ვხედავთ, ბუნდოვანი ან არარაციონალური/ირაციონალური მნიშვნელობის მქონე მოქმედებები (რომელთაც ვებერი "მარგინალური მნიშვნელობის მქონე ქცევებსაც" უწოდებს) სწორედ იდეალურ ტიპთან მიმართებაში იძენს ინტერპრეტაციას ე.ი. რაციონალური გაგების შესაძლებლობას. საბოლოო ჯამში, ვებერის თეორიაში ნათელი ხდება, რომ იდეალური ტიპი ისეთი თეორიული - ჰიპოთეტური კონსტრუქციაა, რომელიც მიზან-რაციონალური მოქმედებებისადან იგება (უფრო დაწვრილებით მიზან-რაციონალური მოქმედების სპეციფიკა მოგვიანებით იქნება გარჩეული). ზემოთქმულის მიუხედავად, ვებერის თეორიის კრიტიკოსები (I. J. Cohen, 2000: 76) მაინც თვლიან, რომ იდეალურ ტიპებს ვებერმა მსხვერპლად შესწირა მოქმედების მისი განსაზღვრება, როგორც სუბიექტური მნიშვნელობის მქონე არსისა. საქმე ისაა, რომ გარკვეული ქცევების (როგორიცაა, მაგალითად ჩვევები და ტრადიციები, რომლებიც არარეფლექსური მოტივებითაა გაჯერებული) კვალიფიკაციით, როგორც "მარგინალური მნიშვნელობის მქონე ქცევებისა", აგრეთვე იმპულსური აქტების, ემოციების და ა. შ. "საკომპენსაციოდ" იდეალური ტიპების შემოტანით, ვებერი აკნინებს მათ სოციალოგიურ რელევანტურობას, აღარიბებს ქცევის განზომილებათა მრავალფეროვნებას. იგი, ფაქტობრივად, აწესებს "ემბარგოს" ემოციაზე, საერთოდ, არაცნობიერ მოტივაციებზე. ასეთი შეზღუდვა საკმაოდ სუსტია იმისათვის, რომ გზა გადაუღობოს თვითაღიარების და თვითნებობის გრძნობებს (მაგ. ქარიზმატული ლიდერების მიერ აღტაცების და ფანატიზმის გამოწვევას). თუმცა, მეორე მხრივ, ვებერის თეორია არ ცნობს ქცევის იმ შედეგებს, რომლებიც იქმნება ამგვარი გრძნობების (გაშმაგება, შფოთვა, სირცხვილი, შური და ა.შ.) სუბლიმაციის ან ჩახშობის გზით და მოითხოვს მათ ტრანსფორმაციას იდეალური ტიპის "ენაზე". ვებერი დამატებით აღნიშნავს იმასაც, რომ რაციონალური ან ემოციური (არარაციონალური) მნიშვნელობის მატარებელი მოქმედების გაგება შესაძლებელია განხორციელდეს როგორც უშუალოდ, ისე მოტივაციურად (ახსნითად). მაგალითად, ჩვენ უშუალოდ ვგებულობთ ადამიანის მოქმედებას, რომელიც შეშას ჩეხავს, ანდა მონადირის მოქმედებას, რომელიც ცხოველს იარაღს უმიზნებს, მაგრამ, ამავე დროს, შეგვიძლია გავიგოთ აღნიშნული მოქმედების მოტივებიც - ე.ი. ავხსნათ მოქმედება - იმ შემთხვევაში, თუ ჩვენთვის ცნობილია, რატომ იქცევა აქტორი ასე. მაგალითად, შეშის მჭრელის მოტივაცია შეიძლება იყოს საოჯახო საჭიროებები, ფულადი ანაზღაურება, გართობა და სხვა. მაშასადამე, უშუალო გაგება უზრუნველყოფს მოქმედების სუბიექტურ წვდომას, ხოლო ახსნითი გაგება - საზრისისეული კავშირების წვდომას. მარტივად რომ ვთქვათ, ერთ შემთხვევაში გაგება მოიცავს იმას, თუ რას აკეთებს აქტორი; ხოლო მეორე შემთხვევაში იმას, თუ რატომ იქცევა იგი ასე; 2. სოციალური მოქმედების კატეგორია და მისი ფორმები ადამიანის მოქმედების განსაზღვრის შემდგომ, ვებერი ([1921] 1968: 7, 9-13 [22-4]; 1990a: 603) განსაზღვრავს საკუთრივ სოციალურ მოქმედებას. ამ განსაზღვრებაში აქცენტი დასმულია ისეთ ქცევაზე. უფრო ზუსტად: სოციალურ მოქმედებასთან საქმე გვაქვს მაშინ, როდესაც აქტორის მოქმედება, მასში ნაგულისხმევი სუბიექტური მნიშვნელობიდან გამომდინარე შეეფარდება სხვა აქტორთა ქცევებს და ორიენტირდება მათზე. სოციალური მოქმედება შეიძლება ორიენტირებული იყოს ერთი ან რამდენიმე ინდივიდის, ან ინდივიდთა განუსაზღვრელი სიმრავლის - ფართო მოსახლეობის, ან ორგანიზებული ჯგუფების - ქცევაზე. "სხვები" შეიძლება იყვნენ თანამედროვეები, წინა, ან მომავალი თაობის წარმომადგენლები. სოციალური მოქმედება შეიძლება იყოს შურისძიება წარსულ წყენაზე, ამჟამად არსებული, ან მომავალში მოსალოდნელი საშიშროებისაგან თავდაცვა და ა. შ. აქტორი შეიძლება პირადად იცნობდეს სხვას (სხვებს), ვისზეც ორიენტირდება, ანდა სხვები შეიძლება იყვნენ უცნობები. სოციალური მოქმედების კვლევას ვებერი ფუნდამენტურ მნიშვნელობას ანიჭებს. იგი (1990a: 602. 627) არაორაზროვნედ მიუთითებს, რომ სოციოლოგია არის მეცნიერება, რომელიც მოწოდებულია გამოიკვლიოს, გაიგოს სოციალური მოქმედება და, ამასთან, კაუზალურად ახსნას მისი პროცესი და ზემოქმედება. მართალია, სოციოლოგია მხოლოდ სოციალური მოქმედების შესწავლით არ არის დაკავებული, მაგრამ იგი წარმოადგენს სოციოლოგიის ცენტრალურ პრობლემას, მაკონსტიტუირებულ პარადიგმას. ვებერი (1990a: 625- 27) აყალიბებს, თუ შეიძლება ითქვას, "საზღვრით სიტუაციებს" როდესაც მოქმედებათა გარკვეული ტიპები არ ჩაითვლება სოციალურად, კერძოდ: ა) გარეგან მოქმედებას, რომელიც ორიენტირებულია ნივთობრივი ობიექტის ქცევაზე, არ შეიძლება ეწოდოს სოციალური. სოციალურია მხოლოდ აქტორის ორიენტაცია სხვა აქტორზე (აქტორებზე) და არა მატერიალურ ნივთზე (ნივთებზე). ბ) ცალკეული ინდივიდის შინაგანი მოქმედება, თუ იგი მხოლოდ თვითორიენტაციას, ანუ საკუთარ თვათან მიმართებას გულისხმობს, არ ჩაითვლება სოციალურად. ასეთია მაგალითად, რელიგიური ხასიათის ქცევები, თუ ისინი არ გადიან ჭვრეტის ან მარტოობაში წაკითხული ლოცვების ფარგლებს გარეთ. გ) სოციალური არ არის არც ორი ადამიანის მოქმედებების ისეთი ურთიერთმიმართება (ურთიერთქმედება, ან, უფრო ზუსტად, ურთიერთშეხება), რომელიც მნიშვნელობის მქონე, ანუ გასაზრისიანებულ ორიენტაციას არ წარმოადგენს. მაგალითად, ორი ველოსიპედისტის მექანიკური (შემთხვევითი) შეჯახება არ სცილდება ბუნებრივი მოვლენის ფარგლებს და არ ჩაითვლება სოციალურად. იგი სოციალურ მოქმედებად "გადაიქცევა" მაშინ, როდესაც ერთ-ერთი აქტორი შეეცდება თავიდან აიცილოს შეჯახება და მისგან გამომდინარე უარყოფითი შედეგები. დ) სოციალური მოქმედება არ არის იდენტური მრავალი ადამიანის ერთგვაროვანი ქცევის. მაგალითად, როდესაც ადამიანები წვიმის დროს ქუშაში ქოლგებს შლიან, ეს ერთგვაროვანი მოქმედებაა, რომელიც მოტივირებული არაა სხვათა ქცევაზე ორიენტაციით, არამედ გარე გამღიზიანებლისაგან - წვიმისაგან თავდაცვით. ე) სოციალური მოქმედება არ არის იდენტური არც ისეთი მოქმედებისა, რომელიც სრულდება ადამიანთა ჯგუფების, მასისი ზეგავლენის ქვეშ. ვებერი ასეთ მოქმედებას მასობრიობით განპირობებულს უწოდებს. მასამ, შესაძლებელია, ინდივიდზე გავლენა იქონიოს როგორც უშუალოდ, ისე გაშუალებულად (მაგ. მასობრივი საინფორმაციო საშუალებების მეშვეობით). ყურადღება უნდა მივაქციოთ, რომ ვებერი აქცენტს სვამს, მასის მხრიდან ისეთ ზეგავლენაზე, როდესაც "კოლექტივისტური სული" (ლებონი) უპირობოდ აიძულებს ინდივიდს მოიქცეს ისე და ჰქონდეს ისეთი რეაქციები, რომლებიც მასის გარეთ, მარტო მყოფს არ ექნებოდა. ასეთ მიმართებას ვებერი არ უწოდებს მნიშვნელობის (საზრისის) მქონე კავშირს აქტორსა და ადამიანთა ჯგუფს შორის. მისი აზრით, ეს უფრო სხვათა ქცევაზე ავტომატური რეაქციებია, განპირობებული მხოლოდ მასაში არსებობის ფაქტით. შესაბამისად, ასეთი მიმართება სოციალური მოქმედება ვერ იქნება (თუმცა, ვებერს კარგად ესმის, რომ, ზუსტი საზღვრის მოძებნა გასაზრისიანებულ და ავტომატურ რეაქციებს შორის რთულია). ვ) ბოლო შემთხვევიდან გამომდინარე, ვებერი აღნიშნავს იმასაც, რომ მიბაძვას, როგორც სპეციალურ მოქმედებას, მაშინ ექნება სოციალური ხასიათი, თუ იგი არ იქნება რეაქტიული ხასიათის, არ იქნება არც მხოლოდ სუბიექტური საზრისის (რაციონალური ან ემოციური) მქონე, არამედ მოცემული საზრისის შესაბამისად ორიენტირებული იქნება სხვათა ქცევაზე. თუ მაგალითად, ინდივიდი, დაკვირვების საფუძველზე, გაეცნო საზოგადოებაში მოქმედების გარკვეულ ობიექტურ შესაძლებლობებს და მოახდინა მათზე ორიენტაცია, ეს იქნება კლაუზურად განპირობებუილი, ცნობიერი მოქმედება, მაგრამ არა - სოციალური, ვინაიდან ორიენტაცია არ ხდება სხვა აქტორებზე. თუმცა, ამ შემთხვევაშიც ცალსახა განსხვავებების დადგენა რთულია. ვებერის სოციალური მოქმედების თეორია მოიცავს ძალზე მნიშვნელოვან საკითხს, როგორიცაა, სოციალური მოქმედების კლასიფიკაცია. კლასიფიკაციის კრიტერიუმად ვებერი (1990a: 628-30) იყენებს მოქმედების სუბიექტური მნიშვნელობის რაციონალობის ხარისხს. ამ თვალსაზრისით, მოქმედებათა სკალა ასეთია: მიზან-რაცინალური, ღირებულებით-რაციონალური, აფექტური და ტრადიციული მოქმედებები. აღნიშნულ სკალაზე რაციონალური სოციალური მოქმედების ორი ტიპია მოცემული. აქედან პირველი - მიზან-რაციონალური - მოქმედების იდეალურ ტიპს წარმოადგენს, რამდენადაც იგი წმინდა რაციონალური მოტივებით არის განპირობებული. ვებერი მას განსაზღვრავს, როგორც მიზანზე ორიენტირებულ მოქმედებას, როდესაც წინასწარგანსაზღვრული მიზნის მისაღწევად გამოყენებულია გარე სამყაროს ნივთების და სხვა ადამიანთა ქცევის მოლოდინები. ამ შემთხვევაში მოქმედების მიზანზე ორიენტაცია გულისხმობს მოქმედების პრაქტიკულ შედეგებზე ორიენტაციას, ვინაიდან განხორციელებული მიზანი პრაქტიკულად ხელშესახებ დამატებით შედეგებში უნდა გამოიხატოს. სხვანაირად რომ ითქვას, მიზან-რაციონალურად მოქმედი ინდივიდი ყოველთვის ორიენტირებულია იმაზე, თუ რა შედეგები მოყვება მიზნის განხორციელებას. ვებერი აღნიშნავს, რომ სოციალურ რეალობაში მიზან-რაციონალური მოქმედება წმინდა სახით არ არსებობს. წმინდა მიზან-რაციონალური მოქმედება უფრო თეორიეული კონსტრუქციაა, რომელსაც შემეცნებითი და მეთოდოლოგიური ღირებულება აქვს. კერძოდ, (როგორც ადრე აღინიშნა), იგი გამოიყენება იმ ცალკეულ მოქმედებათა ინტერპრეტაციისათვის, როდესაც მოქმედება მოკლებულია რაციონალურ მნიშვნელობას, ბუნდოვანი და უსაზრისოა. ამ შემთხვევაში მიზანრაციონაური მოქმედება გამოიყენება წმინდა ანაიტიკური მიზნებსათვის, როგორიცაა შედარების საშუალება და მის საფუძველზე განისაზღვრება კერძო მოქმედების გადახრის, დევიაციის ზომა (ხარისხი). მაშასადამე, მიზან-რაციონალური მოქმედება, როგორც იდეალური ტიპი, ადგენს როგორი იქნება ესა თუ ის ქცევა ირაციონალური აფექტების გამოვლენის გარეშე. აქედან გამომდინარე, ემპირიული მოქმედების ირაციონალური კომპონენტები განიხილება ხელისშემშლელი, დამაბრკოლებელი ფაქტორების სახით. ამდენად წმინდა მიზან-რაციონალური მოქმედების სუბიექტი არა რეალურად, არამედ ჰიპოთეტურად მოქმედი პირია. თუმცა, ეს არ ნიშნავს, რომ რეალობაში მიზან-რაციონალური მოქმედების კორელანტი არ არსებობს. ემპირიულ ქცევებს შორის ბევრია ისეთი, რომელიც წმინდა მიზან-რაციონალურ მიმართებასთან მიახლოებული მნიშვნელობის მატარებელია. კერძოდ (როგორც უკვე აღინიშნა), მიზან-რაციონალურად მოქმედებს ის ინდივიდი, რომელიც ორიენტირდება მიზანზე, მისი მიღწევის საშუალებებზე და მოქმედებს მეორეხარისხოვან (დამატებით) შედეგებზე. რაციონალური მოქმედების მეორე ტიპი - ღირებულებით - რაციონალური - ვებერის მიერ განისაზღვრება, როგორც თვითკმარი (აბსოლტური) ღირებულების (რელიგიური, ეთიკური, ესთეტიკური, და სხვა) რწმენაე დაფუძნებული მოქმედება. სხვა სიტყვებით თუ გამოვხატავთ. ღირებულებით-რაციონალური მოქმედება შეესაბამება ისეთ ქცევას, რომლის მეშვეობითაც აქტორი რაციონალურად გეგმავს თვითკმარი ღირებულების რეალიზაციას. მიუხედავად ამისა, ღირებულებით-რაციონალური მოქმედება შეფარდებითად, რაციონალურია, რამდენადაც იგი მხედველობაში არ იღებს (ანგარიშს არ უწევს) მოქმედების მეორეხარისხოვან (დამატებით) შედეგებს. ინდივიდი ორიენტირებულია ღირებულებაზე, როგორც მოქმედების მიზანზე და მისი რეალიზაციის საშუალებებზე იმის მიუხედავად, თუ რა შედეგები მოყვება ამას. ეს წარმოადგენს ძირითად განსხვავებას ღირებულებით-რაციონალურ და მიზან-რაციონალურ მოქმედებებს შორის. ვებერი მიუთითებს, რომ მიზან-რაციონალური მოქმედების პოზიციიდან ღირებულებით-რაციონალური მოქმედება გამოიყურება როგორც ირაციონალური და მისი არარაციონალობის ხარისხი მატულობს იმასთან ერთად, რაც უფრო ააბსოლუტურებს ინდივიდი ღირებულებას, ანუ, რაც უფრო უგულვებელყოფს ქცევის მოსალოდნელ შედეგებს. ღირებულებით-რაციონალრად მოქმედი ინდივიდი ერთგულად მიჰყვება მოვალეობას. სამართლიანობის, ღირსების, მშვენოერების, რელიგიური მცნებების და სხვა ღირებულებების მიმართ მის რწმენას (დაჯერებულობას), ემორჩილება მათ და იღწვის მათი რეალიზაციისათვის. ასეთი ქმედებები, როგორიცაა მაგალითად, დასაფლავების რიტუალში მონაწილეობა, მიცვალებულის ოჯახის წევრების პატივსაცემად, ან ვეგეტერიანული დიეტის დაცვა ცხოველთა სიცოცხლის პატივსაცემად და სხვა უამრავი, წარმოადგენს თვითკმარი ღირებულებების რეალიზაციას, მეორეხარისხოვან შედეგებზა აქცენტების გარეშე. როგორც ზოგიერთი მკვლევარი (I. J. Cohen, 2000: 80) შენიშნავს ღირებულებით-რაციონალური, მოქმედება ანტიუტილიტარისტულია - ინდივიდი მოქმედებს ღირებულებების და არა პრაქტიკული საჭიროებების (მოთხოვნილებების) შესაბამისად. სკალაზე მოცემული დანარჩენი ორი აფექტური და ტრადიციული -მოქმედება, მკაცრი აზრით, არც წარმოადგენს სოციალურ მოქმედებებს, რამდენადაც ისინი, ვებერის თანახმად, იმყოფება გასაზრისიანებული, ცნობიერად ორიენტირებული მოქმედებების ზღვარზე და ხშირად ზღვარს მიღმაც. აფექტურ მოქმედებას ვებერი განსაზღვრავს როგორც ემოციონალურ ანუ ინდივიდის ემოციური მდგომარეობით და აფექტით განპირობებულ მოქმედებას. რაც შეეხება ტრადიციულ მოქმედებას, იგი ხანგრძლივ ჩვევაზე დაფუძნებული ქცევაა. ხანგრძლივ ჩვევაზე დაფუძნებული მოქმედებები წმინდა რეაქტიული მიბაძვის მსგავსია, ანუ ავრომატურ რეაქციებს წარმოადგენს გარკვეულ გაღიზიანებებზე. ამის ანალოგიურად, აფექტებზე დამყარებული ქცევებიც ხშირად ავტომატურ რაექციებში გადაიზრდება, ანუ ცნობიერების კონტროლს არ ექვემდებარება. თუმცა, "საზღვარზე" ყოფნა არ ნიშნავს მხოლოდ საზღვარს "იქით", ანუ ავტომატურ რეაქციებში გადასვლის რისკს, არამედ საზღვარს "აქეთ" ე.ი. ცნობიერად ორიენტირებულ ქცევებშიც შეიძლება გამოიხატოს. მაგალითად, როდესაც აფექტებით განპირობებული მოქმედება თავის გამოხატულებას ცნიბიერ ემოციურ წესრიგში პოულობს, ამ შემთხვევაში საქმე გვაქვს სუბლიმაციასთან. შესაბამისად, ასეთი მოქმედება ემსგავსება ღირებულებით-რაციონალურს. სოციალური მოქმედების ტიპების დახასიათების შემდეგ, საჭიროა დამატებით შევეხოთ მათ მიმართებას რაციონალობასთან. ეს თემა ბევრ კითხვას და პრობლემას ბადებს და ერთ-ერთი ცენტრალური სადისკუსიო საკითხს წარმოადგენს ვებერის სოციალური მოქმედების თეორიაში. როგორც ჩატარებული ანალიზი ცხადყოფს, ადამიანური მოქმედება ზოგადად და, კერძოდ, სოციალური მოქმედება ვებერის მიერ განიხილება მხოლოდ სუბიექტურ საზრისთან (მნიშვნელობასთან) კავშირში. საზრისის მქონე (გასაზრისიანებული) მოქმედება ყველა შემთხვევაში არ ნიშნავს ამავე დროს გაცნობიერებულ, ანუ რაციონალურ მოქმედებას - ვებერი მიუთითებს მოქმედების ასეთ საზრისზეც (მნიშვნელობაზე), რომელიც რაციონალური არ არის (ასეთია, როგორც ზემოთ აღინიშნა, ტრადიციული და აფექტური მოქმედებები). მაგრამ სწორედ აქ ჩნდება კითხვა: რაციონალური (ცნობიერი) საზრისის უქონელი მოქმედება უნდა ჩაითალოს თუ არა ირაციონალურ მოქმედებად? შესაძლებელია ეს კითხვა სხვა ფორმითაც გაოითქვას: თუ არსებობს მოქმედებების რაციონალურისგან განსხვავებული ან დაპირისპირებული საზრისი, მაშინ რაღას უნდა ნიშნავდეს, ვებერის მიხედვით, საზრისის უქონელი, უფრო ზუსტად, უსაზრისო მოქმედებები? საქმე ის არის, რომ თავად ვებერის შრომებში, არც თუ იშვიათად, იმპლიციტური დატვირთვით, ანუ ერთმნიშვნელოვანი დაზუსტების გარეშე, მოიხმარება საკვანძი ცნებები, რაც განსხვავებული ინტერპრეტაციების შესაძლებლობას აჩენს. მაგალითად, როდესაც ვებერი აღნიშნავს, რომ აფექტური და ტრადიციული მოქმედებები, გარკვეულ შემთხვევაში, გადის "გასაზრისიანებული ქცევების" ფარგლებს გარეთ და იმართება ავტომატურად, ამ შემთხვევაში, ცხადია, რომ აფექტური/ტრადიციული მოქმედება არარაციონალურია, მაგრამ, საკითხავია, არის თუ არა იგი ამავე დროს უსაზრისო? სხვანაირად: ვებერის თანახმად, აფექტური/ტრადიციული მოქმედება არარაციონალური საზისის მქონეა და თუ ასეა, მაშინ რას ნიშნავს მისი "გასვლა" გასაზრისიანებული მოქმედების ფარგლებს გარეთ ანუ, რა განსხვავებაა არარაციონალურ აფექტურ/ტრადიციულ მოქმედებებსა და საზრისის უქონელ (უსაზრისო) აფექტურ/ტრადიციულ მოქმედებებს შორის? აქვე ჩნდება კითხვა აფექტური და ტრადიციული ტიპის მოქმედებების სოციალურობასთან დაკავშირებით: ვებერის თანახმად, ისინი სოციალურობის ზღვარზე იმყოფება და ზღვარს გარეთ, ე.ი. სოციალურობის გარეთაც გადის მაშინ, როდესაც ხდება უსაზრისო. მაშასადამე "სოციალური" გამორიცხავს "უსაზრისოს", თუმცა, მეორე მხრივ, არ ემთხვევა "რაციონალურს", მაგრამ, რას უნდა ნიშნავდეს ისეთი "სოციალური", რომელიც "არარაციონალურია", და, არავითარ შემთხვევაში - "უსაზრისო"? აღნიშნული კითხვაზე პასუხის გასაცემად, როგორც არაერთი თანამედროვე მკვლევარი მიუთითებს, საჭიროა ერთმანეთისგან განვასხვავოთ სამი ცნება: "რაციონალობა", "არარაციონალობა" და "ირაციონალობა". ამერიკელი მეცნიერი Alan Sica (1988: 5-6) აღნიშნულ ცნებებს შორის ასეთ კონცეპტუალურ განსხვავებებს იძლევა: რაციონალობა: ა) უნარი იმისა, რომ გადაწყვეტილება და მოქმედება განხორციელდეს მიზეზ-შედეგობრივი ურთიერთობების ფარგლებში, მკაფიოდ განსაზღვრული მიზნების მისაღწევად; ან, ბ) მზაობა ამისა, რომ უარი ითქვას კერძო ხასიათის იდიოსინკრეტულ სიამოვნებებზე ან ღირებულ განცდებზე (valued experiences), რათა გაიზარდოს მყარი მიზნების ეფექტურიბა მაშინ, როდესაც სიამოვნება კომფლიქტშია ეფექტურობასთან, ანუ როდესაც ჰედონისტური აღრიცხვა ეწინააღმდეგება ბიუროკრატიულს. ირაციონაობა: ა) მოქმედების ან რწმენის (belief) ნაკადი, რომელიც არ ემორჩილება ადეკვატურ რაციონალურ ახსნას დამკვირვებლის პოზიციიდან; ირაციონალური იმპულსი ვერ გაიგება ან გამოიყენება კაუზალური ანალიზის მიერ; მიზნების (თუ საერთოდ გაცნობიერებულია მიზნის ცნება) მისაღწევად არ გამოიყენება მოქმედების რაციონალური მოდელის მეშვეობით პოსტფაქტუმ განსაზღვრული არაადეკვატური საშუალებები; ან ბ) ქცევის ან მრწამსის ფორმა, რომელიც სუბიექტის მოქმედებას წარმართავს სასიამოვნო, არასასიამოვნო თუ ამბივალენტური შედეგების მისაღებად, სუბიექტის მხრიდან აბსოლუტური კონტროლის ან ცნობიერი განზრახვის გარეშე. არარაციონალობა: ქცევა, რომელიც სრულდება რაციონალური პროცედურებისაგან დამოუკიდებლად; მიუხედავად იმისა, რომ რაციონალური გზა შეიძლება სტრატეგიის სახით განისაზღვროს, იგი შემდეგ უარიყოფა არარაციონალური მიზნების ან საშუალებების ინტერესებიდან გამომდინარე. როგორც მკვლევარი აღნიშნავს (A. Sica, 1988:6), შესაძლებელია დაიძებნოს "ნაწილობრივი პარალელები" ამ ტიპოლოგიზაციასა და ვებერის სოციალური მოქმედების ტიპოლოგიას შორის. თუმცა, განსხვავებებიც აშკარაა (მაგალითად, ვებერთან რაციონალობის კატეგორია გაცილებით ფართოა, რამდენადაც იგი მოიცავს ღირებულებით-რაციონალურ მოქმედებასაც). მოცემულ შემთხვევაში, აღნიშნული კონცეპტუალური გამიჯვნები უფრო იმიტომ გვჭირდება, რომ ჯერ ერთი, ნათლად გავაცნობიეროთ ის საზღვრები, რომელსაც ვებერი ატარებს მოქმედების რაციონალობისგან განსხვავებულ შინაარსსა და უსაზრისო მოქმედებას შორის, და მეორე, დაზუსტდეს მოქმედების სოციალურობის პირობები. ამდენად, ზემოთქმული განსხვავებების გათვალისწინებით შეიძლება ითქვას, რომ უსაზრისო (ანუ საზისის უქონელი) მოქმედება ვებერის თეორიის ფაგლებში არა უბრალოდ არარაციონალურია, არამედ პირველ რიგში - ირაციონალურიც; ნებისმიერი ირაციონალური, ე.ი. უსაზრისო მოქმედება არარაციონალურია, მაგრამ არა პირიქით - არარაციონალური მოქმედება შეიძლება საზრისი მქონე იყოს. ასეთია სწორედ ტადიციული და აფექტური მოქმედებები. თუმცა, არარაციონალური საზრისის მქონე მოქმედება "რისკის" შემცველია - მან შეიძლება დაკარგოს საზრისი და იქცეს ირაციონალურად (ე.ი. უსაზრისოდ). ასე ემართება ტრადიციულ და აფექტურ მოქმედებებს მაშინ, როდესაც ისინი, ვებერის სიტყვებით რომ ვთქვათ, გადის "გასაზრისიანებული მოქმედების ფარგლებს გარეთ" და იქცევა ავტომატურ რეაქციებად გარე გამღიზიანებელზე, შესაბამისად ასეთი ქცევები წყვეტს არსებობას, როგორც სოციალური ხდომილებები და გადადის ბიოლოგიური ან ფიზიოლოგიური მოვლენების სფეროში. სწორედ ამიტომ უწოდებს ვებერი აფექტებზე და ჩვეულებებზე დამყარებულ მოქმედებას "საზღვარზე მყოფს". მაშასადამე, სოციალური მოქმედება გამორიცხავს ავტომატურ ქცევას (რომელიც ირაციონალურია და უსაზრისო), თუმცა, მოიცავს არარაციონალური საზრისის მქონე მოქმედებებს (თუმცა A. Sica კიდევ უფრო შორს მიდის და ცდილობს რაციონალობის ფაქტორის გავლენა "აღმოაჩინოს" სოციალურ მოქმედებაში). ზემოთ აღწერილი მიმართებები თვალსაჩინოებისათვის სქემატურად ასე შეიძლება წარმოავიდგინოთ: (შენიშვნა: მოცემულ სქემაში წყვეტილი ხაზები, რომლებიც აკავშირებს სოციალურ მოქმედებას ტრადიციულ და აფექტურ მოქმედებასთან, მიუთითებს იმაზე, რომ, როგორც აღინიშნა, გარკვეულ შემთხვევაში, კერძოდ, ტრადიციული და აფექტური მოქმედებების უსაზრისო, ავტომატურ რეაქციებად არსებობისას, ისინი წყვეტენ არსებობას, როგორც სოციალური მოქმედებები). 3. სოციალური ურთიერთობა და მისი ფორმაბი კონცეპტუალურად საკვანძო მეორე ნაბიჯი, რომელსაც ვებერი დგამს ინდიიდის მოქმედების სოციალური და ემპირიული გაგების მიმართულებით, მდგომარეობს მის მიერ ([1921] 1968: 14-22 [26-8]; 1990a: 630) სოციალური ურთიერთობის განსაზღვრაში: სოციალური ურთიერთობა არებობს მაშინ, როდესაც რამდენიმე აქტორი, მათი მოქმედების მნიშვნელობებიდან (საზრისებიდან) გამომდინარე, ორმხრივად ორიენტირდება ისე, რომ თითოეული მათგანი მხედვეობაში იღებს სხვათა ქცევას. სხვანაირად თუ ვიტყვით, სოციალური ურთიერთობა რამდენიმე აქტორის ქცევათა გასაზრისიანებული (რაციონალური ან ემოციური მნიშვნელობის მქონე) ურთიერთორიენტაციაა. აქტორთა შორის ურთიერთობას შეიძლება სრულიად განსხვავებული შინაარსი ჰქონდეს: სიყვარული, მტრობა, მეტოქეობა, ეროტიზმი, საბაზრო გაცვლა, ნაციონალური ან პოლიტიკური სოლიდარობა და ა. შ. ვებერი (1990 a: 631) გვაფრთხილებს, რომ სოციალური ურთიერთობის ემპირიულად მრავალფეროვანი შინაარსის შესწავლა აინტერესებს და არა მისი ნორმატიულად "სწორი", ანდა მეტაფიზიკურად "ჭეშმარიტი" მნიშვნელობის კვლევა. იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც სოციოლოგია აკონსტრუირებს სოციალური ურთიერთობის იდეალურ ტიპს, მისი ღირებულება მხოლოდ ემპირიულ მოვლენებთან მიმართებაში მდგომარეობს, როგორც მათი რაციონალური გაგების და დევიანტურობის გაზომვის საშუალება (საქმე გვაქვს ანალოგიურ ვითარებასთან, რასაც ვებერი ეხება სოციალურ მოქმედებასთან მიმართებაში). თვით ისეთი სოციალური წარმონაქმნებიც კი, როგორიცაა "სახელმწიფო", "ეკლესია", "ქორწინება", და ა.შ. სოციოლოგიას აინტერესებს, როგორც ემპირიული ურთიერთობების გამოხატულება, როგორც ამ ურთიერთობების პროდუქტი. ამით იგი თავიდან იცილებს ამ ფენომენების - მაგალითად, სახელმწიფოს - სუბსტანციურ, სოციალური დროისა და სივრცისაგან განყენებულ კვლევას. სახელმწოფო სოციოლოგიისათვის არსებობს მხოლოდ როგორც ემპირიული ცვლადი, რომელიც ვარირებს იმის მიხევით, თუ რა მნიშვნელობებს იძენს ინდივიდთა (აქტორთა) შორის ურთიერთობები. ეს განასხვევებს სწორედ სოციალურ თეორიას ფიოსოფიური თეორიისაგან. ეს უკანასკნელი სახელმწიფოს ნორმატიულად სწორი და ობიექტურად ჭეშმარიტი საზრისის კვლევითაა დაკავებული. სოციალური ურთიერთობების ვებერისეული ინტერპრეტაციის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენს ის, რომ ურთიერთობის პროცესში აქტორებს ორმხრივად შეუძლიათ დაეთანხმონ ან არ დაეთანხმონ იმ მნიშვნელობებს, რომლებსაც ისისნი ერთმანეთზე ორიენტირებულ მოქმედებებს უკავშირებენ. სხვანაირად რომ ვთქვათ, სოციალური ურთიერთობა მოქმედებათა ურთიერთორიენტაციაა, რომელიც, ამავე დროს, აუცილებლობით არ გულისხმობს ურთიერთგაგებას, ანუ მნიშვნელობათა, საზრისთა ერთნაირობას (ერთგვაროვნებას). ასეთ ურთიერთობას ვებერი (1990a: 632) "ობიექტურად ცალმხრივს" უწოდებს. მოვიყვანოთ მაგალითები: სამსახურებრივი ურთიერთობების პირობებში, ვერტიკალური იერარქიის კიბეზე სხვადასხვა სოციალური პოზიციის მქონე ჩინოვნიკებმა, შესაძლოა, ერთმანეთს ვერ გაუგონ საჩუქრის გადაცემასთან დაკავშირებით: ზემდგომის მიერ, მისთვის საჩუქრის შეთავაზება, შეიძლება, ინტერპრეტირდეს, როგორც ქრთამის ან ანგარების გამოხატულება, ხოლო ქვემგდომის მიერ საჩუქრის გადაცემის აქტს, შესაძლოა პიროვნების უანგარო პატივისცემის მოტივაცია განსაზღვრავდეს; ომის დროს, დაპირისპირებულ მხარეთა ორი გენერალი, შესაძლოა, ერთმანეთს ვერ მიუხვდნენ დაზავებისკენ მიმართულ ტაქტიკას და განაგრძონ მძაფრი ბრძოლები. ცხადია, ცალმხრივ სოციალურ ურთიერთობებში აქტორთა მხრიდან არსებობს მოლოდინი იმისა, რომ განწყობა, რომელიც დამახასიათბელია ერთი მხარისათვის, დამახასიათებელი იქნება მისი პარტნიორისთვისაც. იმ შემთხვევაში, თუ არ არსებობს ასეთი სუბიექტური მოლოდინიც კი, მასინ არ არსებობს საზრისთა არანაირი თანაფარდობა და სოციალური ურთიერთობა წყვეტს არსებობას. პირიქით, მაშინ, როდესაც ურთიერთორიენტაციის, პროცესში პარტნიორთა განწყობები და მოლოდინები თანხვდება, ასეთი ურთიერთობა უნდა ინტერპრეტირდეს როგორც "ობიექტურად ორმხრივი". სოციალური ურთიერთობის კვლევის გზაზე, ვებერი (1990a: 632-33 [1921] 1968: 22 [12]) თავისებურად ახალ ნაბიჯს დგამს, როდესაც განიხილავს ერთი შეხედვით "უწყინარ" საკითხს სოციალური ურთიერთობის ხანგრძლივობის შესახებ. ხანგრძლივობის ქვეშ ვებერი გულისხმობს იმ მოქმედებების განმეორებადობის შესაძლებლობას, რომლებიც ინარჩუნებს ურთიერთორიენტაციაში ნაგულისხმევ მნიშვნელობას. ეს მნიშვნელობა, ანუ სოციალური ურთიერთობის საზრისისეული შინაარსი შეიძლება "შენახულ" იქნეს დიდი ხნის განმავლობაში. ამ შემთხვევასი იგი ფორმულირდება, ანუ აქტორების მიერ გაიგება, როგორც "მაქსიმები", წესები ან ნორმები. მათ მიმართ აქტორთა მხრიდან არსებობს მოლოდინი, რომ სხვებიც ასეთ მაქსიმებზე და ნორმებზე მოახდენენ თავიანთ ქცევის ორიენტირებას. ამრიგად, სოციალურ ურთიერთობაში ნაგულისხმევი მნიშვნელობა, თუ იგი დროში ხანიერი აღმოჩნდა, ყალიბდება სუპრა-ინდივიდუალურ (supra-individual) პრინციპებად, რომელთა დაცვასაც ყველაზე მეტად ელიან, და (როგორც ქვემოთ გაირკვევა) რომელთა დაცვაც, გარკვეულ შემთხვევაში, მოითხოვება, ანუ სავალდებულოა. ასეთ სუპრა-ინდივიდუალურ მაქსიმებს წარმოადგენს, მაგალითად, რელიგიური მცნებები, ბიუროკრატიული კოდექსები, (კანონთა კრებულები), ანდა უსაფრთხოების პრაქტიკული წესები. იგივე შეიძლება ითქვას კაპიტალისტურ საწარმობში მოგების მიღების ნორმების შესახებ. ამ ნორმებით ხელმძღვანელობენ მენეჯერები, რომლებიც ახდენენ შრომის დანაწილების, ვაჭრობის პროცედურების, ფინანსების და გასაღების ორგანიზებას. თუმცა, უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ აქტორთა განსხვავებულმა ტიპებმა სუპრა-ინდივიდუალურ მაქსიმებზე, ნორმებზე და წესებზე თავიანთი ქცევის ორიენტაცია შეიძლება განსხვავებული მოტივებით მოახდინონ. მაგალითად, როდესაც ფირმის მენეჯერი მოგების მიღების კრიტერიუმებს იზიარებს როგორც ლეგიტიმურ ნორმებს, იგი შეიძლება ამოდიოდეს საწარმოს ინტერესებიდან, მაშინ როდესაც, მოსამსახურეებმა (დაქირევაბულებმა) აღნიშნული კრიტერიუმების შესაბამისად თავიანთი მუშაობა, შესაძლოა, არა საწარმოს ინტერესებიდან გამომდინარე წარმართონ, არამედ უბრალოდ იმის გამო, რომ წინაარმდეგ შემთხვევაში ხელფასს ვერ აიღებენ, რაც მათი ოჯახების სოციალურ მდგომარეობას დააზარალებს. მოქმედების ერთგვაროვნება და განმეორებადობა, ანუ მაქსიმებზე, წესებზე და ნორმებზე (როგორც მოქმედების მეტ-ნაკლებად სტაბილურ მნიშვნელობებზე) ორიენტაცია, ვებერის (1990a: 633-36) თანახმად, შეიძლება ჩამოყალიბდეს "ზნე-ჩვეულების", "ადათის" ან "ლეგიტიმური წესრიგის" სახით. მათ შორის განსხვავება ისაა, თუ რა მექანიზმებით უზრუნველყოფს თითოეული მათგანი მოქმედების ერთგვაროვნების დაცვას. ზნე-ჩვეულების ფარგლებში მოქმედების ერთგვაროვნება აიხსნება მხოლოდ ჩვევებით. ადათი ისეთი ზნე-ჩვეულებაა, რომელიც გაცილებით ხანგრძლივი დროის განმავლოვბაში გამომუშვდება და განპირობებულია საერთო ინტერესებით, რასაც ვებერი "ინტერესთა კონსტელაციას" უწოდებს. ადათი (მით უფრო, ზნე-ჩვეულებები) არ არის "მნიშვნელადი". ეს ნიშნავს, რომ ისინი არავისაგან "მოითხოვენ" მათ დაცვას უფრო ზუსტად: ადათები ისეთ ნორმებს შეიცავს, რომლებიც სრულდება ვალდებულებების (მოვალეობების) შეგრძნების გარეშე[3]. მაგალითად, საზოგადოებაში მიღებულია ისაუზმო გარკვეული წესების დაცვით, თუმცა არავინ არ არის ვალდებული ამ წესებს მისდიოს. რაც შეეხება ლეგიტიმურ წესრიგს, იგი მოიცავს ნებისმიერ ურთიერთობას, ორიენტირებულს მაქსიმებზე, რომელთა დაცვა (შესრულება) სავალდებულოა. ეს ნიშნავს, რომ ლეგიტიმური წესრიგი "მნიშვნელადია" - იგი განიხილება როგორც სანიმუშო, რომელიც მიბაძვის ღირსია. რასაკვირველია, ლეგიტიმური წესრიგის შესულებას სხვადასხვა მოტოვი შეიძლება ახლდეს - შიში, სიფრთხილე, კერძო ინტერესი, ჩვევა და ა.შ. - მაგრამ სხვა მოტივებთან ერთად, აუცილებელია არსებობდეს მისი შესრულების მოვალეობის განცდა. ზნე-ჩვეულებას, ადათსა და ლეგიტიმურ წესრიგს შორის განსხვავების საილუსტრაციოდ ვებერს მოჰყავს მაგალითები: როდესაც ავეჯის ტრანსპორტირების სააგენტო რეგულარულად სთავაზობს მომხმარებელს თავის მომსახურებას და აწვდის ინფორმაციას გადაზიდვის განრიგის შესახებ, ასეთი რეგულარობა (მოქმედების განმეორებადობა) დაფუძნებლია "ინტერესთა კონსტელაციაზე". როდესაც წვრილი ვაჭარი თვის ან კვირის განსაზღვრულ დღეებში მოივლის თავის კლიენტებს, ეს ან ხანგრძლივი ჩვევეის შედეგია, ან მისი დაინტერესების გამოვლენა. ყველა ზემოაღნიშნულ შემთხვევაში საქმე გვაქვს ან ზნე-ჩვეულებასთან, ან ადათთან. მათი დარღვევა იწვევს წყვეტას მოქმედების ერთგვაროვნებაში, რასაც ჯგუფუს შიგნით საერთო ინტერესებთან დაპირისპირება მოსდევს. ამის გამო დამრღვევი იმსახურებს სასჯელს, რომელიც მოცემულ შემთხვევაში მხოლოდ მორალური გაკიცხვა შეიძლება იყოს და არა რაიმე ადმინისტრაციული ზომების გატარება. პრინციპულად განსხვავებულ შემთხვევას წარმოადგენს ის, როდესაც სახელმწიფო მოხელე ყოველდღე ცხადდება სამსახურში განსაზღვრულ საათზე. მისი ქცევის რეგულარობა არ არის განპირობებული ან მხოლოდ შესაძლო ჩვევით, ან მხოლოდ შესაძლო ინტერესით (ეს ფაქტები შეიძლება არც არსებობდს). ამ შემთხვევაში მოქმედების ერთგაროვნება გამოწვეულია ჩინოვნიკისათვის სამსახურებრივი რეგლამენტაციის ადმინისტრაციული სისტემის "მნიშვნელადობით", რომელიც მოითხოვს მისგან გარკვეულ მაქსიმების შესრულებას (ერთ-ერთ მაქსიმას სწორედ სამსახურში გამოცხადების დრო წარმოადგენს). ამ მაქსიმების დარღვევა შელახვდა "მოვალეობის გრძნობას", როგორც რაციონალურ ღირებულებას, რასაც თავის მხრივ, ადმინისტრაციული სასჯელი მოჰყვებოდა. ადათსა და ლეგიტიმურ წსრიგს შორის აღნიშნული განსხვავების დაფიქსირების საჭიროების მიუხედავად, ვებერი ხაზს უსვამს, რომ სინამდვილეში (რეალურად) საზღვარი მათ შორის ძალზე ლაბილურია: ადათები ხშირად დაგაიზრდება მნიშვნელად სისტემებში. ლეგიტიმური წესრიგის მნიშვნელობადობა იმასაც ნიშნავს, რომ მისი გამოხატული მაქსიმები ძალაშია (ფუნქციობს) არა მხოლოდ მაშინ, როდესაც მათ ასრულებენ, არამედ მაშინაც, როდესაც მათ არღვევენ. მაგალითად, ქურდი ცდილობს დამალოს თავისი ქცევა, ვინაიდან მისთვის სისხლის სამართლის კანონით გამოხატული მაქსიმა (რომელიც კრძალავს ქურდობას) აგრძელებს მნიშვნელობას. აქტორი მოვალეა ანგარიში გაუწიოს ამ მოთხოვნას და, არღვევს რა მას, ამით მაქსიმას კი არ აუქმებს, არამედ საკუთარ თავს აქცევს დევიანტად ლეგიტიმურ წერიგთან მიმართებაში. თუმცა, ვებერი (1990a: 638) იმასაც მიუთითებს, რომ თუ ლეგიტიმური წესრიგის დარღვევა წესად იქცა, მაშინ მისი მნიშვნელობა თანდათან იზღუდება და, ბოლოს, ქრება კიდეც. ამით ვებერს სურს კიდევ ერთხელ ხაზი გაუსვას იმას, რომ ლეგიტიმური წესრიგის ერთგვარი "ტრანსცენდენტურობა" თუ "დისტანციურობა" ინდივიდის (აქტორის) მიმართ სინამდვილეში სავსებით რელატიურია და მას ემპირიული შინაარსი აქვს: თუ პოპერს დავესესხებით, შეიძლება ითქვას, რომ ლეგიტიმური წესრიგიც სუბიექტთა შორის კონვენციის შედეგს წარმოადგენს, და, ამდენად, ყოველთვის მოსალოდნელია, რომ, მათივე ძალისხმევით, შეიცვალოს კიდეც. ვებერი აღნიშნავს იმასაც, რომ აქტორი თავის მოქმედებაში შეიძლება ორიენტირდეს რამდენიმე, თანაც ურთიერთსაპირისპირო ლეგიტიმურ სისტემაზე. ანუ ურთიერთდაპირისპირებული ვალდებულებების შესრულების მოთხოვნის წინაშე აღმოჩნდეს. ასე ემერთება, მაგალითად, დუელში მონაწილე სუბიექტს: ერთი მხრივ, იგი ორიენტაციას ახდენს "ღირსების კოდექასზე", ანუ იგი მოვალეა საკუთარი შელახული ღირსება დაიცვას. მეოე მხრივ, იგი ვალდებულია ანგარიში გაუწიოს სისხლის სამართლის კანონმდებლობას, რომელიც კრძალავს დუელს, რამდენადაც იგი ადამიანის სიცოცხლის ხელყოფას გულისხმობს. დუელში მონაწილე სასამართლოს წინაშე წარსდგება, თუ დამალავს თავის საქციელს - ორივე შემთხვევაში მისთვის იურიდიული მაქსიმის მნიშვნელობა ძალაში რჩევა. იურისპოდენცია ამ შემთხვევაში აბსოლუტური ალტერნატივის წინაშე დგას - იგი ამოდის სისხლის სამართლის კანონმდებლობიდან და მხედველობაში არ იღებს "ღირსების კოდექსს". სოციოლოგიისათვის ამგვარი ალტერნატივა არ არსებობს: მან უნდა აღიაროს ორივე, ურთიერთსაპირისპირო სისტემის ლეგიტიმურობა. ვებერი (1990a: 639-43) განიხილავს მაქსიმებით გამოხატული წესრიგის ლეგიტიმურობის ე.ი. მისის მნიშვნელადობის უზრუნველყოფის შინაგან და გარეგან ფაქტორებს. შინაგან მაგარანტირებელ ფაქტორებთან დაკავშირებით, იგი მიიჩნევს, რომ ლეგიტიმური წესრიგი შეიძლება უზრუნველყოფილ იქნეს: ა) წმინდა აფექტურად, რაც გამოხატავს წესრიგის მიმართ ემოციურ ერთგულებას; ბ) ღირებულებით-რაციონალურად, რაც გამოხატავს წესრიგის შესაბამისობას უმაღლეს (ეთიკურ, ესთეტიკურ ან სხვა რაიმე) ღირებულებასთან; გ) რელიგიურად, არც დაკავშირებულია იმის რწმენასთან, რომ არსებული წესრიგი ღვთის კეთილი ნების გამოვლენაა. შინაგანი ფაქტორების გარდა არსებობს წესრიგის მნიშვნელადობის მაგარანტირებელი გარეგანი ფაქტორები (ვებერი მათ ლეგიტიმური წესრიგის ტიპებს უწოდებს): ა) შეთანხმებულობა, როდესაც წესრიგი უზრუნველყოფილიაგარკვეული საერთო ჩვევევბის საფუძველზრ გაერთიანებული ადამიანთა წრის მიერ. წესრიგიდან გადახვევა მათი მხრიდან იმსახურებს გაკიცხვას (საყვედურს). მთავარი აქ ისაა, რომ ამ შემთხვევაშიდასჯას ახორციელებენ ცალკეული ადამიანები და არა სპეციალურად ორგანიზებული ჯგუფები. ბ) სამართალი, როდესაც წესრიგის დაცვას უზრუნველყოფენ ადამიანთა სპეციალური ჯგუფები, რომელთა ინსტიტუციურ ფუნქციას წარმოადგენს მაქსიმების შესრულებაზე მონიტორინგი და მათი გატარება (დაცვა) ძალისმიერი მეთოდების გამოყენებით. ასეთი ჯგუფები შეიძლება შეიქმნას გვარის, სექტის, კორპორაციის, რაიმე საზოგადოების და სხვ. ფარგლებში. წესრიგის დარღვევის შემთხვევაში, სპეციალური ჯგუფის მიერ დასჯის ფორმები ძალზე მრავალფეროვანი შეიძლება იყოს. თუმცა, ყველა შემთხვევაში, ეს ფორმები უფრო მკაცრია, ვიდრე უბრალოდ გაკიცხვა, ან საყვედური. 4. სოციალური მოქმედება და რაციონალობის კონცეფცია საჭიროა რამდენადმე დეტალურად შევჩერდეთ ვებერთან რაციონალობის კონცფციაზე და მის მიმართებაზე სოციალური მოქმედების თეორიასთან.[4] მით უფრო, რომ მათ შორის შინაგანი კავშირი არსებობს. დასავლური მკვლევარები (D.N. Levine, 1981: 9; S. Kalberg, 1981: 1146) სავსებით სწორად მიუთითებენ ვებერის რაციონალობის კონცეფციის "პოლიმორფოლოგიურ" ხასიათხე, რის გამოც ეს კონცეფცია "დრამატულად" განსხვავდება ყველა მისი წინამორბედისაგან, იქნება ეს კანტი, ჰგელი, ტიონისი თუ ზიმელი. ეს განსხვავება სამი ასპექტით მჟღავნდება: ჯერ ერთი, (რაც წმინდა თეორიული კვლევის თვალსაზრისით ყველაზე მნიშვნელოვანია), ვებერმა შექმნა სრულიად განსხვავებული კონცეპტუალური აპარატი რაციონალობის პროცესის და ფორმების აღსაწერად; მეორე, ვებერმა დაძლია ევროპოცენტრული თვალსაზრისი, რომ რაციონალობის განვითარება უნიკალურად დასავლური მოვლენაა, შეისწავლა რა რაციონალიზებული კულტურის ფენომენები კლასიკურ ანტიკურობაში, ახლო აღმოსავლეთში, ჩინეთსა და ინდოეთში; და ბოლოს, მანამდე გაბატონებული თვალსაზრისისაგან განსხვავებით, რომელიც რაციონალობას განიხილავდა, როგორც თავისუფლების მთავარ წყაროს თანამედროვე დასავლეთში. ვებერმა რაციონალობა განიხილა, როგორც მუქარა თავისუფლების მიმართ. საკვლევი პრობლემიდან გამომდინარე, საჭიროა ყურადღების გამახვილება რაციონალობის კონცეპტუალურ ასპექტზე. ვებერი შრომაში "პროტესტანტული ეთიკა და კაპიტალიზმის სული" (1990b: 186) აღნიშნავს ცნება "რაციონალური"-ს კომპლექსურობას და რაციონალიზაციის პროცესის წინააღმდეგობრივ ბუნებას. ვებერის შრომებში ეს სირთულე კარგად აისახა, რაც რაციონალობის ვებერისეული კონცეფციის ადეკვატურ ინტერპრეტაციას აძნელებს. ამ სიძნელის დასაძლევად D. H. Levine (1978: 10) საჭიროდ მიიჩნევს ვებერის კონცეფციაში გამოკვეთოს განსხვავბა სუბიექტურ და ობიექტურ რაციონალობას შორის. სუბიექტური რაციონალობის ლოკუსს წარმოადგენს აქტორთა მენტალური პროცესები (აქ ავტორი პარალელს ნახულობს კანტის "პრაქტიკულ გონებასთან", ჰეგელის "თვითცნობიერებასთან", ტიონისის "რაციონალურ სურვილთან", ზიმელის "გონების გამოთვლით უნართან", პარეტოს "სუბიექტურ ლოგიკურობასთან"). ობიექტური რაციონალობის ლოკუსის მოქმედების პროცესები და ინსტიტუციური ნორმების სახით გამოხატული სიმბოლოები (აქ პარალელები იძებნება, იმასთან რასაც ჰეგელი კანონებში და პოლიტიკურ ინსტიტუტებში ხორცშესხმულ გონებას უწოდებს, ტიონისის კონცეფციასთან "Gesellschaft”-ის სტრუქტურის და მისი იურიდიული სააგენტოების შესახებ, ზიმელის მიერ "აპერსონალურ კალკულაციაზე" დაფუძნებული სოციალური ურთიერთობების კვლევასთან, პარეტოს "ობიექტურ ლოგიკურობასთან"). D.H. Levine-ის აზრით, მართალია ვებერი სპეციალურად არ განიხილავს ასეთ განსხვავებას, მაგრამ მის შრომებში არსებობს მთელი რიგი პასაჟები, სადაც იგი ახდენს ამგვარ დიფერენციაციას, და რაც ყველაზე საყურადღებოა, სწორედ სოციალურ მოქმედებასთან მიმართებაში. კერძოდ, ვებერის თანახმად ([1922] 1949: 34 [488]), სუბიექტური რაციონალობა ეხება მოქმედებას, რომელიც ცნობიერია და წინასწარგანზრახული (იმ მოქმედების საპირისპიროდ, რომელიც ემორჩილება არაცნობიერ მოტივებს და არაწინასწარგანზრახულია) და/ან ორიენტირებულია საშუალებებზე, რომლებიც სუბიექტის მიერ ჩაითვლება, როგორც კორექტული (სწორი) მოცემული მიზნისათვის. ამისაგან განსხვავებით, ობიექტურად რაციონალურია მოქმედება,რომელიც იყენებს ტექნიკურად კორექტულ (სწორ) საშუალებებს მეცნიერულ ცოდნასთან შესაბამისობაში და/ან ექვემდებარაბა გარეგან სისტემატიზაციას. მსგავს განსხვავებას სხვაგანაც ვხვდებით: თავისი შრომის - "ეკონომიკა და საზოგადოება" - პირველი თავის მე-6 და მე-7 პარაგრაფებში ვებერი ერთმანეთისაგან გაარჩევს, ერთი მხრივ, იმ განსხვავებულ გზებს, რომელთა მეშვეობითაც აქტორები ორიენტირდებიან ნორმების და სოციალური წესრიგის დასაცავად და, მეორე მხრივ, იმ საფუძვლებს, რომელთა გამოც ლეგიტიმურობა მიეწერება სოციალურ წესრიგს. ეს უკანასკნელი უნდა განვიხილოთ როგორც ინსტიტუციურ ფორმათა ტიპოლოგია, რომელიც შეიცავს შეხედულებებს და დაკავშირებულია სანქციებთან, რომლებსაც სოციალური წესრიგის წარმომადგენლები მიმართავენ ლეგიტიმური ძალაუფლების გამოსაყენებლად. ხაზი უნდა გაესვას (კიდევ ერთხელ) იმას, რომ ობიექტური რაციონალობის ქვეშ ვებერი არ გულისხმობს მოქმედების "ობიექტურად სწორ (ვალიდურ)" მნიშვნელობას, რომელიც ნორმატიული დატვირთვის მქონეა (ისე როგორც ეს ესმის, მაგალითად, იურისპოდენციას, რომლისგანაც ვებერი პრინციპულად განასხვავებს თავის ემპირიულ სოციოლოგიას). ობიექტურ რაციონალობას, დიურკჰაიმის ტერმინოლოგიას თუ გამოვიყენებთ, საქმე აქვს სუპრა ინდივიდუალურ (supra-individual), ანუ ინსტიტუციურ ნორმებთან. რაც შეეხება სუბიექტურ რაციონალობას, იგი ეხება აქტორთა სუბიექტურ განზრახვებს, რამდენადაც ისინი გულისხმობს ამ ნორმებით უზრუნველყოფილი სოციალური წესრიგის მიმართ დამორჩილებას ან მისგან გადახრას. თუ გავითვალისწინებთ განსხვავებას სუბიექტურ და ობიექტურ რაციონალობას შორის, შესაძლებელია, ამ კლასიფიკაციის საფუძველზე შევაფასოთ, ზოგადად, მოქმედების და, კერძოდ, სოციალური მოქმედების ვებერისეული კონცეფცია, რომელიც ზემოთ იქნა განხილული: როდესაც ვებერი ერთმანეთისგან განასხვავებს გაგების რაციონალურ (ლოგიკურ და მათემატიკურ) და ემპათიკურ (ემოციურ, მხატვრულად რეცეპტულ) მნიშვნელობებს, ეს სხვა არაფერია, თუ არა მენტალური პროცესების ორი კონტექსტი: ლოგიკურ-მათემატიკური გაგება სუბიექტური რაციონალობის პრედიკატია, ხოლო ემპათიკური გაგება - სუბიექტური არარაციონალობის პრედიკატი. სხვა მხრივ, სუბიექტური ორიენტაციის ფორმებს წარმოადგენს, აგრეთვე, ვებერის მიერ სოციალური მოქმედების კლასიფიკაცია (მიზან-რაციონალური, ღირებულებით-რაციონალური, ტრადიციული და აფექტური). მენტალური პროცესების ლოგიკურ-მათემატიკურ და ემპათიურ კონტექსტებსა და სოციალური მოქმედების ფორმებს შორის არსებობს კორელაცია: მიზან-რაციონალური მოქმედებები სუბიექტური რაციონალობის კორელატურია, ხოლო, ტრადიციული და აფექტური მოქმედებაბი - სუბიექტური არარაციონალობის. ეს მიმართებები სქემატურად ასე შეიძლება გამოისახოს (D. H. Levine, 1978: 14): რაც შეეხება ობიექტურ რაციონალობას, ვებერი განიხილავს ამგვარი რაციონალობის სხვადასხვა ფორმას და ვარიაციას. ამ შემთხვევაში ვებერი იკვლევს რაციონალობის ფენომენს ცხოვრების ისეთ ინსტიტუციურ სფეროებში, როგორიცაა: ეკონომიკური ორგანიზაცია, პოლიტიკური წესრიგი, სამხედრო ორგანიზაცია, იურიდიული სისტემები, სოციალური სტრატიფიკაცია, განათლება, რელიგია, ეთიკა, მეცნიერება, ხელოვნება და ეროტიკული ცხოვრება. ამრიგად რაციონალიზაციის პროცესს შეიძლება დავაკვირდეთ სხვადასხვა სოციოკულტურულ დონეზე და ცხოვრების სხვადასხვა სფეროში. შრომებში: "ეკონომიკური საზოგადოება", "პროტესტანტული ეთიკა და კაპიალიზმის სული", "მსოფლიო რელიგიების სოციალური ფსიქოლოდია" - ვებერი გაარჩევს ობიექტური რაციონალობის ოთხ სახეს: კონცეპტუალურს, ინსტრუმენტალურს, სუბსტანციურს, (substantive) და ფორმალურს. რაციონალობის თეორიული ტიპი წარმოადგენს კონცეპტუალურ სქემას, რომელსაც ვებერი იყენებს მოქმედების განსაზღვრული მოდელების ანალიზისათვის. სხვანაირად თუ ვიტყვით, რაციონალობის ეს ტიპები ქმნის მოქმედების ცნობიერ წესებს (რეგულაციებს), იმისათვის, რათა დაძლიონ რეალობის ფრაგმენტულობა. მოკლედ დავახასიათოთ თითოეული მათგანი: კონცეპტუალური (თეორიული, ინტელექტუალური) რაციონალობის ქვეშ ვებერი ([1946] 1958a: 293 [265-66]), ზოგადად, გულისხმობს ნებისმიერ აბსტრაქტულ კოგნიტურ პროცესს, გამოხატულს მის ყველა ექსპანსიურ, აქტიურ ფორმაში. რაციონალობის ეს ტიპი რეალობაზე ზეწოლას (რეალობის მართვას) ახორციელებს აბსტრაქციული ცნებების გაგების გზით (და არა მოქმედებაზე აქცენტირებით). იგი წარმოადგენს კოგნიტურ კონფრონტაციას ადამიანის რეალურ გამოცდილებასთან ისეთი აზროვნებითი პროცესების მეშვეობით, როგორიცაა ლოგიკური დედუქცია და ინდუქცია, მიზეზობრიობის მიწერა, სომბოლური მნიშვნელობების ფორმაცია და სხვ. ვებერის თანახმად, კონცეპტუალური რაციონალობა აყალიბებს სამყაროს კოჰერენტულ (თანმიმდევრულ), აბსტრაქტულ და მნიშვნელად სურათს. იგი მოიცავს ლოგიკური სისტემატიზაციის და გენერალიზაციის კოგნიტურ პროცესებს და წარმოადგენს რეაქციას ადამიანის სურვილზე, "გამოხატოს და გაიგოს სამყარო". თეორიული რაციონალიზაციის პროცესს ვებერი ისტორიის უადრეს საფეხურზე აღმოაჩენს: ათასი ჯურის მისნები და ქურუმები ცდილობდნენ ბუნების და ზებუნებრივი სამყაროს გარაციონალურებას (მათთვის მნიშვნელობის მინიჭებას). ზნეობრივად მხსნელი რელიგიების გაჩენასთან ერთად, მისმა მქადაგებლებმა (პირველ რიგში, თეოლოგებმა) მოახდინეს დოქტრინებში იმპლიციტურად ნაგულისხმევი ღირებულებების კიდევ უფრო რაციონალიზება, რათა უზრუნველყოთ "ტანჯვის მარადიულობის" გაგებისათვის ხელმისაწვდომი ახსნა. ფილოსოფოსები კიდევ უფრო შორს წავიდნენ კონფეპტუალიზების მიმართულებით და შეეცადნენ თეორიული სქემით აეხსნათ ბუნება და საზოგადოება, მათი საწყისები და კანონზომიერება. ვებერი ([1946] 1958a: 279-81 [251-54]); ([1921] 1968: 505-6 [307-8]), აღნიშნავს, რომ თეორიული რაციონალობის მამოძრავებელი ძალას წარმოადგენს მოაზროვნეთა და "სისტემატიკოსთა" "მეტაფიზიკური მოთხოვნილება", აჯობონ რეალობის რუტინას და ყოველდღიური ცხოვრების შემთხვევით მოვლენებს მიანიჭონ კოჰერენტული მნიშვნელობა. ამ მოაზროვნეთა მოტივაციას წარმოადგენს პასუხის ძიება მეტაფიზიკურ კითხვაზე (M. Weber, [1921] 1968: 451 [275]),: თუ სამყაროს მთლიანობაში და, კერძოდ, ცხოვრებას, უნდა ჰქონდეს მნიშვნელობა, რა შეიძლება ეს იყოს და როგორ უნდა გამოიყურებოდეს სამყარო იმისათვის, რომ შეესაბამებოდეს მას?" ვებერი დარწმუნებულია, რომ ამ ძიებამ ითამაშა განუზომლად დიდი როლი ინტელექტუალთა ძალისხმევაში, გაერღვიათ ყოველდღიური რეალობა და გაეგოთ სამყარო, როგორც "მნიშვნელობის მქონე" კოსმოსი. ინსტრუმენტალური (პრაქტიკული) რაციონალობა, ვებერის თანახმად ([1921] 1968: 400 [224]), ადამიანის მოღვაწეობას (activity) განიხილავს წმინდა პრაგმატულ და ეგოისტურ ინტერესებთან მიმართებაში. იგი წარმოადგენს მოცემული პრაქტიკული მიზნის მეთოდურ განხორციელებას, ადეკვატური საშუალებების გამოყენებით. ადეკვატური საშუალებების ქვეშ იგულისხმება ტექნიკური ეფექტური და ოპერატიული ხერხების გამოყენება მიზნის მისაღწევად. ინსტრუმენტალურ რაციონალობას არ აინტერესებს მოქმედების მოდელები, რომლებიც თვითკმარ ღირებულებათა სისტემის პოზიციებიდან, აქტიურ მანიპულირებას ახდენს ყოველდღიური ცხოვრების რუტინაზე; ცხოვრების პრაქტიკულ-რაციონალური გზა არსებულ რეალობას იღებს, როგორც მოცემულობას ახდენს ყველაზე მიზანშეწონილი საშუალებების გამოთვლას იმ წინაარმდეგობების დასაძლევად, რომელსაც აწყდება. ვებერი აღნიშნავს ([1946] 1958a: 293 [266]), რომ ამ შემთხვევაში, პრაგმატული მოქმედება (ყოველდღიურ ინტერესების აზრით) არის განმსაზღვრელი და პრაქტიკული მიზნები მიიღწევა ყველაზე ადეკვატური საშუალებების ფრთხილი აწონვის და ზედმიწევნით ზუსტი გამოთვლის გზით. მართალია ვებერის ([1946] 1958a: 279 [251]), 284 [256]) თანახმად, რაციონალობის ეს ტიპი ყველაზე სრულყოფილად მჟღავნდება ისეთ სოციალურ ფენაში, როგორიცაა გლეხები, ვეჭრები და ხელოსნები და სწორედ ეს "სამოქალაქო" (civic) ფენა ამჟღავნებს გამოკვეთილ ტენდენციას, უხელმძღვანელოს ცხოვრებას პრაქტიკული ინტერესებიდან გამომდინარე, მაგრამ, ვებერი იმასაც აღნიშნავს ([1921] 1968: 400 [224]), რომ ინსტრუმენტალური რაციონალობა მაინც უნივერსალურ ფორმას წარმოადგენს და თვით მაგიური და რელიგიური ქცევების ყველაზე ელემენტარულ ფორმას მოიცავს. სუბსტანციური (თვითმყოფადი) რაციონალობა, ვებერის თანახმად ([1921] 1968: 85 [44]), დაკავშირებულია შეფასებით სტანდარტებთან. რაციონალობის ეს ფორმა აყალიბებს ვალიდურ წესებს და კრიტერიუმებს. ყოველდღიურ ცხოვრებაში ეს წესები ეთიკურ იმპერატივებს მოიცავს (რომლებიც თანხმობაშია ეთიკურ იდეალებთან); ხელოვნებაში - შეფასების ესთეტიკურ კრიტერიუმებს; ეკონომიკის, პოლიტიკის და სმართლის სფეროებში - შესაბამის მაქსიმებს და ა. შ. ვებერის მიხედვით ([1921] 1968:85-86 [44-45]), სუბსტანციური რაციონალობა იმით ემსგავსება პრაქტიკულ რაციონალობას (შესაბამისად, განსხვავდება თეორიული რაციონალობისაგან), რომ იგი პირდაპირ (უშუალოდ) უქვემდებარებს მოქმედებას განსაზღვრულ ეტლონებს. თუმცა, პრაქტიკური რაციონალობის საპირისპიროდ, ეს პროცესი არ წარმოადგენს უბრალოდ მიზან-საშუალებათა გამოთვლას, რიგითი რუტინული პრობლემების გადასაჭრელად, არამედ - რეალობის მართვას ნამყოს, აწმყოს და პოტენციურ "ღირებულებათა პოსტულატთან" (past, prezent, or potential "valuepostulate”) მიმართებაში. ღირებულებითი პოსტულატი გულისხმობს არა მხოლოდ ერთ ღირებულებას, (მაგალითად, სიმდიდრის მხარდაჭერას ან მოვალეობის განხორციელებას), არამედ ღირებულებათა მთელ ჯგუფს, რომლებიც განსხვავდება სიღრმით, შინაგანი სიმტკიცით და შინაარსით. ამდენად, რაციონალობის ეს ტიპი წარმოადგენს ინდივიდის იმ უნარის მანიფესტაციას, რომ იმოქმედოს ღირებულებით-რაციონალურად. ვებერი აღნიშნავს, რომ სუბსტანციური რაციონალობა შეიძლება შემოისაზღვროს, განახორციელოს რა ცხოვრების მხოლოდ განსაზღვრული სფეროს ორგანიზება, სხვა კი მხედველობის გარეშე დატოვოს. ამის ილუსტრაციას წარმოადგენს, მაგალითად, მეგობრობის სფერო, რომელიც ყოველთვის, როცა იმართება ისეთი ღირებულებებით, როგორიცაა ერთგულება, თანაგრძნობა და ურთიერთდახმარება, ქმნის სუბსტანციური რაციონალობის არსს. კომუნიზმნი, ფეოდლიზმი, ჰედონიზმი, ეგალიტარიზმი, კალვინიზმი, სოციალიზმი, ბუდიზმი, ინდუიზმი და რენესანსული თვალსაზრისი ცხოვრებაზე, აგრეთვე, სუბსტანციური რაციონალობის მაგალითებია, რამდენადაც ახდენს მოქმედების ორგანიზებას მათი ღირებულებათი შინაარსის შესაბამისად. რა სფეროსაც არ უნდა ეხებოდეს, სუბსტანციური რაციონალობა უნდა განვიხილოთ (M. Weber, [1946] 1858a: 294 [266]), როგორც "ვალიდური წესი (კრიტერიუმი), როგორც განსაკუთრებული "სტანდარტი", რომლის მიხედვითაც შეირჩევა, გაიზომება და შეფასდება ("გასამართლდება") ემპირიულ მოვლენათა ერთობლიობა. ჯგუფები, ორგანიზაციები, ინსტიტუტები, პოლიტიკური ერთობები, კულტურები და ცივილიზაციები იმართება სპეციფიკური ღირებულებითი პოსტულატების მიერ, მაშინაც კი, როდესაც ისინი არ აღიქმებიან მისი მონაწილეების მიერ იგივეობრივად. ვებერი მიუთითებს შესაძლო ღირებულებითი პოსტულატების დაუსრულებლობაზე (infinity), რის გამოც, ზოგიერთი კრიტიკოსი (S. Kalberg, 1981: 1155) სუბსტანციური რაციონალობის ვებერისებულ კონცეფციას "რადიკალურ პერსპექტივიზმს" მიაწერს. სუბსტანციური რაცონალობა და მასზე დაფუძნებული რაციონალიზაციის პროცესები ყოველთვის არსებობს ბოლოვადი თვალსაზრისის, ანუ "დირექტივების" სახით: თითოეული ასეთი თვალსაზრისი გულისხმობს ღირებულებათა იგივეობრივ (identifiable) კონფიგურაციას, რაც განსაზღვრავს შემდგომში რაციონალიზაციის პროცესის პოტენციურ მიმართულებას. ამროგად, რაციონალურ ღირებულებათა დაუსრულებლობა (infinity) არ ნიშნავს მუდმივი სტანდარტების ქსელის არსებობას რაციონალიზაციის პროცესებისათვის. პირიქით, "რადიკალური პერპექტივიზმის" თანახმად, რაციონალიზაციის პროცესის არსებობა დამოკიდებულია ბოლოვადი ღირებულებების ინდივიდთა მხრიდან სავარაუდო ან განსაზღვრული, ცნობიერი ან არაცნობიერი უპირატესობის მინიჭებაზე და მოქმედების სისტემატიზაციაზე ღირებულებების შესაბამისად. ცხოვრების ყველა სფეროში არსებობს ღირებულებათა პოსტულატზე დაფუძნებული, სულ ცოტა, ერთი იგივეობრივი თვალსაზრისი. თავის მხრივ, თითოეული სფეროს შიგნით მიმდინარე რაციონალიზაციის პროცესები უკუშეხებაშია იმავე ღირებულებით პოსტულატებთან. ვებერის მიხედვით ([1946] 1858a: 301 [275]), ცხოვრების სფეროები (life-spheres) საკუთარი ღირებულებით პოსტულატებს განიხილავენ, როგორც "რაციონალურს", ხოლო სხვა სფეროებში მოქმედ პოსტულატებს "ირაციონალურის" იარლიყს აკრავენ. მაგალითად, ეკონომიკის სფეროში მოქმედი ეფექტურობის და პროდუქტულობის თვალსაზრისის მიხედვით, ყველა მონოპოლიური სტატუსი, ვინაიდან ისინი ზღუდავს თავისუფალი ბაზრის გაფართოებას, წარმოადგენს "ირაციონალურს". ასე აფასებს კაპიტალიზმის ცხოვრების წესი ფეოდალიზმის ღირებულებებს, რამდენადაც მათში მონოპოლურობა ყველაზე მეტად მჟღანდება. მეორე მხრივ (M. Weber, [1946] 1858a:348-49 [561-62]), 311-40 [544-45] კაპიტალიზმისთვის დამახასიათებელი ანგარიშიანობა და პოლიტიკოსთა ძალაუფლებითი ინტერესები "ირაციონალურად" ფასდება რელიგიური თვალსაზრისით და პირიქით. სხვა მაგალითი (M. Weber, [1946] 1858a: 281 [253]): თანამედროვე ინტელექტუალისათვის, რომელიც მხოლოდ მეცნიერებას და ემპირიულ ცოდნას ენდობა, რწმენის მიმართ რელიგიური ადამიანის ნდობა ირაციონალურის სფეროს განეკუთვნება[5]. ფორმალური რაციონალობა აყალიბებს აბსტრაქტულ პროცედურებს ცხოვრების სხვადასხვა სფეროში, რათა მინიმუმამდე დაიყვანოს პიროვნული კავშირების და სოციალური შეხედულებების გავლენა და მაქსიმალურად გაზარდოს ქმედებების წინასწარმეტყველების (გათვლის) შესაძლებლობა. რაციონალობის ეს ფორმა მოქმედებებს და ურთიერთობებს აქცევს კალკულირებადი წესრიგის ფარგლებში. როგორც მკვლევარები მიუთითებენ (S. Kalberg, 1981: 1159), პრაქტიკული, თეორიული და სუბსტანციური რაციონალობის ინტერცივილური და ეპოქის მიმართ ტრანსცენდენტური (epoch-trancending) თავისებურებისაგან განსხვავებით, ფორმალური რაციონალობა იფარგლება მხოლოდ ინდუსტრიალიზაციისათვის დამახასიათებელი ცხივრების სფეროებით და ძალაუფლების სტრუქტურებით. რაციონალობის ეს ტიპი ყველაზე გამოკვეთილად მჟღავნდება ეკონომიკურ, სამართლებრივ და მცნიერების სფეროებში, აგრეთვე, ძალაუფლების ბიუროკრატიულ ფორმაში. აღსანიშნავია ფორმალური რაციონალობის სპეციფიკური განსხვავება პრაქტიკული რაციონალობისაგან: ორივე ორიენტირდება კალკულირებად მოქმედებაზე, მაგრამ თუ პრაქტიკული რაციონალობა ყოველთვის მიმართულია ტენდენციაზე, რომ, გამომდინარე პრაგმატული კერძო ინტერესებიდან, რუტინული პრობლემები გამოთვალოს და გადაჭრას მოქმედების მიზან-საშუალებათა რაციონალური ეტალონების მეშვეობით, ფორმალური რაციონალობა მიზან-საშუალებათა ამგვარ რაციონალურ გამოთვლას ახდენს უნივერსალურად გამოყენებადი წესების, კანონების თუ ნორმების საფუძველზე. ვებერი ხაზგასმით მიუთითებს ([1921] 1968: 979 [565], 244 [141], 225 [129]), რომ ფორმალური რაციონალობა ახორციელებს ისეთი აბსტრაქტული წესების გამოთვლას, რომელთა შესაბამისად გადაწყვეტილებები მიიღება "პიროვნებების მხედვლობაში მიღების გარეშე". მოქმედების ორიენტაცია ფორმალურ წესებზე და კანონებზე უარყოფს ნებისმიერ თვითნებობას (arbitrariness): უნივერსალიზმის კალკულირებადი წესრიგის პირობებში გადაწყვეტილების მიღების ("კეთების") პროცესი საერთოდ არ ითვალისწინებს ინდივიდის პერსონალურ თვისებებს. რჩეული პიროვნებები - თვით ქარიზმატულიც კი - ექვემდებარებიან ფორმალური რაციონალობის პროცედურებს. მაგალითად, მემამულის (lord of a manor) პიროვნული მიმზიდველობა და კეთილგანწყობა სრულიად უცხოა ბიუროკრატიის "სულისათვის". ვებერი ([1921] 1968: 975 [562], 226 [130], 225 [129]; [1946] 1958a: 295 [267]) ფორმალური რაციონალობის გამოკვეთილ ინდიკატორად (ძალაუფლების ყველაზე რაციონალურ ტიპად) ბიუროკრატიულ ძალაუფლებას მიიჩნევს, რამდენადაც ამ დროს დომინანტურს წარმოადგენს მოქმედება, რომელიც ორიენტირებულია ინტელექტუალურად გაანალიზებად ზოგად წესებზე, ისევე როგორც - მათი გახანგრძლივების ყველაზე ადეკვატური საშუალებების შერჩევაზე. ბიუროკრატიის მიზანი სხვა არაფერა, თუ არა პრობლემების გაადაჭრის ყველაზე ზუსტი და ეფექტური საშუალებების გამოთვლა, უნივერსალური და აბსტრაქტული წესებისადმი მატი დამორჩილების მეშვეობით. ვებერი აღწერს რაციონალობის ამ ტიპის მოქმედებას ცხოვრების სხვადასხვა სფეროში: სამართლის სფეროში ლეგალური ფორმალური რაციონალობა, ვებერის თანახმად ([1921] 1968: 656-57 [396]), არსებობს მაშინ, როდესაც ფორმალურად განსწავლული იურისტები შეიმუშავებენ კანონებს, რომლებიც სახელმწიფოს ყველა მოქალაქეს მიეყენება იმ აზრით, რომ "მხედველობაში მიიღება რაიმე შემთხვევის მხოლოდ არაორაზროვანი ზოგადი ნიშნები (თვისებები), წმინდა პროცესუალური და ლეგალური ფაქტორების გათვალისწინებით". იურიდიული პროცედურის ეს სახე უპირისპირდება ლეგალურ სუბსტანციურ რაციონალობას, რომლის დროსაც გადაწყვეტილებები მიიღება ბოლოვადი (აბსოლუტური) სამართლიანობის პოსტულატზე დაყრდნობით. მსგავსად ამისა, ეკონომიკურ სფეროში (M. Weber, [1921] 1868a: 85 [44-45]) ფორმალური რაციონალობა ნიშნავს, რომ "ბაზრის კანონების" ფარგლებში უნივერსალურად სრულდება ყველა ტექნიკურად შესაძლო კალკულაცია, მიუხედავად იმისა, თუ რა ხარისხით არღვევენ ისინი ეთიკურ სუბსტანციურ რაციონალობას. რაც შეეხება მეცნიერების სფეროს, ვებერის თანახმად, თეორიული რაციონალობის მიერ ფორმულირებული ჰიპოთეზების საპირისპიროდ, მთლიანად ფორმალურ-რაციონალურად უნდა ჩაითვალოს ექსპერიმენტული მეცნიერული პროცედურები. ამ შემთხვევასი, კალკულაცია სრულდება ექსპერიმენტის ზოგადი წესების მიხედვით. ეს კიდევ უფრო რთული გზაა, ვიდრე წესების შემუშავება ძალაუფლების ბიუროკრატიულ ფორმაში, ანდა სამართლის და ეკონომიკის სფეროებში: მკაცრი ემპირიული დაკვირვება, კვანტიფიკაცია და სისტემური გაზომვა აღწევს ამ დროს მეთოდური კონტროლის პიკს, განსაკუთრებით, ლაბორატორიულ პირობებში. აქაც, ისევე როგორც ცხოვრების სხვა სფეროში, ყველა ტექნიკურად შესაძლო მიზან-საშუალებათა რაციონალური გამოთვლა ხორციელდება "პიროვნებათა შეხების გარეშე". წესებზე ორიენტირებული წმინდა კალკულაცა (რაც უშუალო უკუგავლენას ახდენს მოქმედებაზე) ხორციელდება რელიგიის სფეროში, თუმცა, მხოლოდ ზოგიერთ განსაკუთრებულ შემთხვევაში. ფორმალური რაციონალობა ამ სფეროში ვებერის მიერ აღიწერება (1946] 1858a: 293-94 [266]), როგორც მოქმედება, რომელიც "იმართება გეგმის მიხედვით" (Planmassigkeit): ამ შემთხვევაში, დადგენილი პროცედურების შესაბამისად, გამოიყენება ისეთი მეთოდური ხერხები, როგორიცაა ჭვრეტა (contemplation) ან იოგა. მკვლევარები, ვებერის შრომების ანალიზის საფუძველზე, გარკვეულ კომენტარებს აკეთებენ აღნიშნული ტიპოლოგიზაციის შესახებ. კერძოდ, ისინი (D. N. Levine, 1978: 14) აღნიშნავენ, რომ ა) არსებობს სპეციფიკური ნათესაობა ობიექტური რაციონალობის ამა თუ იმ ფორმასა და სხვადასხვა ინსტიტუციურ სფეროს შორის. მაგალითად, მეცნიერების სფეროში (რომელიც ძირითადად დაკავშირებულია სამყაროს გაგებასთან), სპეციფიკურ სიახლოვეს ამჟღავნებს კონცეპტუალურ რაციონალობასთან ბ) ნიშანდობლივია ის, რომ ობიექტური რაციონალობის ოთხივე ფორმას აქვს თავისი "ორეული" (დუბლიკატი) სუბიექტური რაციონალობის ფორმებს შორის. კერძოდ, რაციონალური (ლოგიკურ-მათემატიკური) გაგება შეესაბამება კონცეპტუალურ რაციონალობას; მიზან-რაციონალური ორიენტაცია თანხმობაშია ინსტრუმენტალურ რაციონალობასთან; ღირებულებით-რაციონალური ორიენტაციის დუბლიკატია სუბსტანციური რაციონალობა; მიუხედავად იმისა, რომ ვებერი არ იძლევა ტერმინს იმ სუბიექტური ორიენტაციის აღსანიშნავად, რომელიც ფორმალური ორიენტაციის პარალელური იქნება, იგი ხშირად აღწერს აქტორთა მენტალურ ტენდენციას, რომ მარეგულირებელი ნორმების შეთვისებით დაიცვან წსრიგი, რაც ამ ტენდენციას მოტივაციურ მნიშვნელობას ანიჭებს. ზემოთქმულიდან გამომდინარე, ობიექტური რაციონალობის ოთხი ფორმიდან სამი (ინსტრუმენტალური, სუბსტანციური და ფორმალური) უშუალო, ხოლო ერთი (კონცეპტუალური) - გაშუალებულ შეხებაშია სოციალური მოქმედებასთან (მოქმედების სოციალურიად სანქცირებულ მიმდინარეობასთან). რაციონალობის ტიპები წარმოადგენს იმ კონცეპტუალურ სქემას, რომელსაც ვებერი იყენებს მოქმედების წესების და მოდელების ანალიზისათვის. მოქმედების ეს ცნობიერი წესები (რეგულაციები) იქმნება იმისათვის, რათა დაიძლიოს რეალობის ფრაგმენტულობა. კერძოდ, ა) ინსტრუმენტალური რაციონალობა "ზრუნავს" მოქმედების ნორმების ტექნიკურ ეფექტურობაზე; რაციონალობის ეს ტიპი არსებობს როგორც ადამიანთა უნარების გამოვლინება (მანიფესტაცია) მიზან-რაციონალური მოქმედებისათვის; ბ) სუბიექტური რაციონალობა მიისწრაფვის მიაღწიოს მოქმედებათა მოტივაციურ ერთიანობას, დაუქვემდებაროს რა მოქმედება განსაზღვრულ "თვითკმარ" ღირებულებებს; გ) ფორმალური რაციონალობა ახდენს მოქმედებების დაგეგმვას და მათი მომავალი მსვლელობის გათვლას; დ) რაც შეეხება კონცეპტუალურ რაციონალობას, იგი წარმოადგენს სიმბოლური სისტემების (ანუ, "კონცეპტების", რომლებიც გამოხატავენ და იმეცნებენ) და არა სოციალური მოქმედების, პრედიკატს. მიზან-რაციონალური მოქმედებისაგან განსხვავებით, რომელიც უზრუნველყოფს საფუძველს წმინდა ადაპტაციური პრაქტიკული რაციონალობისათვის, თეორიული რაციონალიზაცია რეალობას ხელმძღვანელობს (მართავს) აზროვნების მეშვეობით. თუმცა, ვებერი დარწმუნებულია, რომ ამ ფორმას არა უშუალო, მაგრამ ირიბი შეხება აქვს მოქმედებასთან: რეალობასთან თეორიულ კონფრონტაციას შეუძლია შექმნას მოქმედების ახალი რეგულაციები, არაპირდაპირ შემოიტანოს მოქმედების ეტალონები.[6] შინაარსობრივი განსხვავების მიუხედავად, რაციონალობის ოთხივე ტიპისათვის საერთო ის არის, რომ ისინი აღწერს მენტალურ პროცესებს (ანუ, თუ D. N. Levine-ის გამოკვლევას გავითვალისწინებთ, კორელაციას ამყარებენ "სუბიექტურ რაციონალობასთან") და ისწრაფვიან, მართონ რეალობა. რაციონალობასთან (ობიექტური და სუბიექტური) დაკავშირებული პროცესები სისტემურ კონფრონტაციაშია სოციალური რეალობის კონკრეტული მოვლენების სასრულ ნაკადთან, დაუკავშირებელ და წყვეტად ხდომილობებთან. რეალობის მართვა ნიშნავს სწორედ მის მოწესრიგებას გასაგები და "მნიშვნელადი" წესებით. როგორც უკვე აღინიშნა, რაციონალობის ტიპები და მათთან დაკავშირებული მენტალური პროცესები ვებერს უმთავრესად იმდენად აინტერესებს, რამდენადაც ისინი შეიძლება "ითარგმნოს" სოციალურ მოქმედებათა ეტალონებად. ერთი მხრივ, კავშირი რაციონალობის ტიპებსა და მენტალურ პროცესებს (D. N. Levine-ის სიტყვებით, ობიექტური რაციონალობის "სუბიექტურ დუბლიკატებს") შორის, ხოლო, მეორე მხრივ, მოქმედებასთან მათი მიმართების ხასიათი სქემატურად ასე შეიძლება გამოიხატოს (S. Kalberg, 1981: 1162): რამდენადაც ობიექტური რაიცონალობის ტიპები და მათთან დაკავშირებული მენტალური პროცესები სხვა არაფერია, თუ არა მოქმედების ცნობიერი რეგულაციები, რომელთა მიზანია რეალობის მართვა, მიმართება, ერთი მხრივ, რაციონალობის ტიპებსა და მენტალურ პროცესებს, ხოლო, მეორე მხრივ, სოციალური მოქმედების ტიპებს შორის, ასეთია: ა) რაციონალობის პრაქტიკული და ფორმალური ტიპები და მათი თანმდევი მენტალური პროცესები, როგორც წესი, დაკავშირებულია მიზან-რაციონალურ მოქმედებასთან; ბ) სუბსტანციური რაციონალობა, როგორც წესი, ღირებულებით-რაციონალურ მოქმედებას უკავშირდება; გ) მიუხედავად იმისა, რომ თეორიული რაციონალობა, მოქმედების ნაცვლად, დაფუძნებულია აბსტრაქტულ კოგნიტურ პროცესებზე, რაციონალური მოქმედება (თვით რაციონალური მოქმედების ეტალონებიც კი) შეიძლება არაპირდაპირ გამომდინარეობდეს თეორიული რაციონალური აზროვნებიდან. საბოლოო ჯამში, მიმართებათა ქსელი სუბიექტურ და ობიექტურ რაციონალობასა და, სოციალური მოქმედების რაციონალურ და არარაციონალურ ფორმებს შორის სქემატურად ასე გამოიხატება (S. Kalberg, 1981: 1162): * რაციონალური მოქმედება შეიძლება შეიქმნას არაპირდაპირ ვებერის სქემის მიხედვით, რაციონალობის სუბსტანციური, ფორმალური და თეორიული ტიპები არ რჩება ამორფული მოქმედების სოციო-კულტურული რეგულაციების მიმართ. პირიქით, სოციოლოგიური და ისტორიული ფაქტორების კონფიგურაციების გათვალისწინებით, ისინი ინსტიტუციონალიზდება როგორც მოქმედების ნორმატიული რეგულაციები "ლეგიტიმურ წესრიგთა" - ორგანიზაციების, ძალაუფლების ტრადიციული (პატრიარქალური, პატრიმონიალური, ფეოდალური) და რაციონალურ-ლეგალური (ბიუროკრატიული) ფორმების; ეკონომიკური სტრუქტურების, ეთიკური დოქტრინების, კლასების და სტრატების - ფარგლებში. რაც შეეხება პრაქტიკულ რაციონალობას, მისი "პრობლემის-გადამჭრელი" (problem solving) ხასიათის გამო, იგი ძირითადად შემოიფარგლება რუტინული, ყოველდღიური, პრაგმატული წინააღმდეგობების სფეროთი. როგორც მკვლევარები მიუთითებენ (R.H. Howe, 1978: 366-85), არსებობს "გამორჩეული სიახლოვე" გარკვეულ ლეგიტიმურ წესრიგებს და მოქმედების კერძო ტიპებს შორის. როდესაც სუბსტანციური რაციონალობა წინასწარმეტყველების, მღვდლების და თეოლოგების მიერ ფორმირდება ზნეობრივად მხსნელი დოქტრინების სახით და ინსტიტუციონალიზდება ისეთი ორგანიზაციების მეშვეობით, როგორიცაა ეკლესია, სექტა და სხვ. რელიგიური (ღვთისმოშიში) ადამიანები, როგორც წესი, გრძნობენ ვალდებულებას, რომ მისდიონ "ეთიკურ სუბსტანციურ რაციონალობას" ღირებულებით-რაციონალური მიზნებიდან გამომდინარე. თუმცა, არ არის აუცილებელი, სუბსტანციურ რაციონალობას მისდიოს მხოლოდ ღირებულებით-რაციონალური მოქმედების ფარგლებში. ვებერის თანახმად ([1921] 1968: 26 [13], 85-86 [45]), ბევრი ადამიანი არ ფლობს "რელიგიურ კვალიფიკაციას", თუმცა, თანმიმდევრულად მიმართავს თავის მოქმედებებს ღირებულებებთან კონსტელაციაში. საქმე ისაა, რომ მათ სჯერათ ამ ღირებულებების არა როგორც აბსოლუტური ეთიკური ნორმების, არამედ როგორც მოქმედების სახელმძღვანელო პრინციპებისა, რომლებსაც უნდა დაემორჩილონ მომენტალური (ამჟამად მოცემული) მოთხოვნების შესაბამისად. ამ შემთხვევაში, ეთიკური სუბსტანციური რაციონალობა ხორციელდება მხოლოდ მიზან-რაციონალური მოტივებით, ინდივიდის კერძო ინტერესებთან მიმართებაში ამ შესაძლებლობის ილუსტრაციას წარმოადგენს, მაგალითად, ბიზნესმენის მიზან-რაციონალური მოტივაცია, რომელიც კალვინისტთა სექტას უბრალოდ იმიტომ უერთდება, რომ მოიპოვოს უმწიკვლო, პატიოსანი ადამიანის რეპუტაცია და უზრუნველყოს სექტის და ერთობის სხვა წევრების გამოყენება საკუთარი მიზნებისათვის. ასეთ შემთხვევაში, მოქმედების სუბსტანციური რაციონალური ეტალონები არ ჩაითვლება ღირებულებით-რაციონალურად. ისინი წარმოადგენს ნამდვილ მიზან-რაციონალურ საშუალებებს წარმატებული ბიზნესის განსახორციელებლად. ვებერი განიხილავს სხვა კორელაციებს განსაზღვრულ ლეგიტიმურ წესრიგსა და სოციალური მოქმედების ტიპებს შორის: კაპიტალიზმი, მაგალითად, როგორც ლეგიტიმური ეკონომიკური წესრიგი, სხვადასხვა მიზეზის წყალობით განვითარდა. ვებერი (1990b: 70-96) ამტკიცებს, რომ თანამედროვე კაპიალიზმის საფუძვლებს სრულყოფილად ვერ გავიგებთ, თუ არ გავითვალისწინეთ პურიტანთა ღირებულებით-რაციონალური ორიენტაცია ეთიკური სუბსტანციური რაციონალობის მიმართ: მორწმუნის რელიგიური შთაგონება დისციპლინირებული, მეთოდური შრომის მიმართ, ფულის მოგროვება და დაბანდება აღმოჩნდა ეკონომიკური მოღვაწეობის ის სისტემატური კომპონენტი, რომელიც გაცილებით ეფექტური გამოდგა, ვიდრე "ავანტურას აყოლილი კაპიტალისტების" უტილიტალური ორიენტაციები ეკონომიკური ტრადიციონალიზმის წინააღმდეგ. მეორე მხრივ, თანამედროვე კაპიტალიზმი ხასიათდება საბაზრო ეკონომიკის აბსტრაქტული კანონების ერთგულებით, წმინდა მიზან-რაციონალური მოტივებიდან გამომდინარე: ამრიგად, ვებერის თანახმად, ლეგიტიმური წესრიგი, რომელიც ახდენს რაციონალობის ამა თუ იმ ტიპის ინსტიტუციონალიზებას, შეიძლება დაუკავშირდეს სოციალური მოქმედების განსხვავებულ ტიპებს. * * * დასასრულ, უნდა აღინიშნოს, რომ ვებერი სოციალური მოქმედების თეორიას არაერთი კრიტიკოსი გამოუჩნდა. კრიტიკის ძირითად ობიექტს წარმოადგენს კონცეფცია მოქმედების სუბიექტური მნიშვნელობის (საზრისის) და, აქედან გამომდინარე მოქმედების გაგების შესახებ. პარსონსი (2000: 162-63) მიიჩნევს, რომ ვებერი ვერ გათავისუფლდა ფსიქოლოგიზმის გავლენისაგან, რომ მის მიერ მოქმედების ირაციონალური საზრისის აღიარებას ფსიქოლოგიურ დეტარმინაციამდე მივყავართ. მიუთითებენ (П. Гайдененко, 1990c: 21), რომ ამ შემთხვევაში საქმეს ვერ შველის იდეალური ტიპების, როგორც რაციონალური გაგების ინსტრუმენტების, შემოტანა. მაგალითად, პარსონსი თვლის, რომ ტრადიციული მოქმედების დაყვანა ჩვევის ფსიქოლოგიურ მექანიზმებზე (რასაც ვებერი აკეთებს) გაუმართლებელია, რომ ტრადიციული მოქმედება არ ნიშნავს სრულ "ავტომატიზმს", არამედ დაკავშირებულია გარკვეულ ნორმატიულ ასპექტებთან. ამასთან, ვებერი დაჟინებით ამტკიცებს, რომ რაციონალურ იდეალურ ტიპებს არა აქვს ნორმატიული მნიშვნელობა. საბოლოო ჯამში, პარსონსი (2000: 211) თვლის, რომ ვებერი დადგა მოქმედების ვოლუნტარისტური თეორიის პოზიციებზე. I. J. Cohen (2000: 78), პირიქით, ვებერს ადანაშაულებს, რომ მისი ორიენტაცია მოქმედების რაციონალურ გაგებაზე (იდეალური ტიპების პოზიციიდან), წინააღმდეგობაში მოდის ძალაუფლების მისივე საბაზისო განსაზღვრებასთან. ამ განსაზღვრების თანახმად (Weber, [1921] 1968: 53), ძალაუფლება წარმოადგენს ისეთი სოციალური მოქმედების ალბათობას, როდესაც აქტორს შესაძლებლობა ეძლევა განახორციელოს თავისი სურვილები, თუნდაც ამისათვის წინააღმდეგობების გადალახვა მოუწიოს. ვებერთან "სურვილი" (will) არის ნიცშეს "ძალაუფლების ნების" გამოძახილი. თუმცა, ვებერმა (ნიცშესაგან განსხვავებით) ეს ტერმინი ("სურვილი") თავის თეორიაში ისე შემოიტანა, რომ მას კონცეპტუალური საფიძველი ვერ მოუძებნა. II თავის ძირითადი შინაარსი 1. ვებერის თანახმად, ადამიანის მოქმედება სოციოლოგიისათვის იმდენად არის მნიშვნელოვანი, რამდენადაც იგი შეიძლება დაექვემდებაროს ემპირიულ ანალიზს. ინდივიდის მოქმედებას ვებერი განსაზღვრავს, როგორც ქცევას, რომელსაც აქტორი ან აქტორები უკავშირებენ სუბიექტურ საზრისს (მნიშვნელობას), შესაბამისად, სოციოლოგიას (როგორც ემპირიულ მეცნიერებას) არ შეიძლება აინტერესებდეს მოქმედების "ობიექტურად მნიშვნელადი" ან "მეტაფიზიკური" მნიშვნელობა. 2. მოქმედების გაგებას უზრუნველყოფს მასში ნაგულისხმევი სუბიექტური მნიშვნელობის წვდომა. არსებობს მოქმედების რაციონალური და ემოციური (არარაციონალური/ირაციონალური) მნიშვნელობები. რაციონალური საზრისის წვდომა მოქმედების გაგების ლოგიკურ-მათემატიკურ სიცხადეს აღწევს, ხოლო, ემოციური საზრისის წვდომა - გაგების ემოციურ და მხატვრულად რეცეპტულ სიცხადეს. პირველ შემთხვევაში გაგებას უზრუნველყოფს ინდივიდის ლოგიკური აზროვნების უნარი, ხოლო, მერე შემთხვევაში - თანაგანცდის, მგრძნობელობის უნარი. 3. მოქმედების გაგება შეიძლება განხორციელდეს ორ - უშუალო და მოტივაციურ - დონეზე. უშუალო გაგების დროს მოქმედების საზრისი (რაციონალური ან არარაციონალური) მიიწვდომება პირდაპირ, რომელიც წარმოადგენს იმის წვდომას, თუ რას აკეთებს აქტორი (რა არის მისი მოქმედების შინაარსი). რაც შეეხება მოტივაციურ გაგებას, იგი პასუხობს კითხვაზე - რატომ იქცევა აქტორი ასე, რაც წარმოადგენს მოქმედების საზრისისეული კავშირების წვდომას. იმ შემთხვევაში, როდესაც მოქმედების საზრისი არ არის რაციონალური, ან, მით უფრო, მოქმედება უსაზრისო ხასიათს ატარებს, ისინი ტიპოლოგიურ მეცნიერულ კვლევას ექვემდებარება მოქმედების იდეალური ტიპების პოზიციიდან. იდეალური ტიპი წარმოადგენს თეორიულ-აბსტრაქტულ კონსტრუქციას, რომელიც აგებულია რეალურ ცხოვრებაში დაკვირვებადი ქცევებისა და ურთიერთობების განსაზღვრული მახასიათებლებისაგან. მას აქვს მხოლოდ შემეცნებითი (და არა მეტაფიზიკრ-ონტოლოგიური) ღირებულება, ანუ გამოიყენება ემპირიული (კერძო) შემთხვევების ინტერპრეტაციისათვის, როგორც შესადარებელი კონსტრუქციები. კერძოდ, იდეალურ ტიპებთან შედარების საფუძველზე შესაძლებელია განისაზღვროს რაციონალური მოქმედებისაგან გადახრის (დევიაციის) ზომა. იდეალური ტიპები მიზან-რაციონალური მოქმედებებისაგან შემდგარ კონსტრუქციას წარმოადგენს. კრიტიკოსები თვლიან, რომ იდეალური ტიპების შემოტანით, ვებერი აკნინებს არარაციონალური/ირაციონალური მოქმედებების სოციოლოგიურ რელევანტურობას, აღარიბებს ქცევის განზომილებათა მრავალფეროვნებას და აწესებს "ემბარგოს" ემოციაზე. საერთოდ, არაცნობიერ მოტივაციებზე. 4. სოციალურ მოქმედებას ვებერი განსაზღვრავს როგორც აქტორის ქცევას, რომელიც მასში ნაგულისხმევი სუბიექტური მნიშვნელობიდან გამომდინარე, შეეფარდება სხვა აქტორთა ქცევებს და ორიენტირდება მათზე. ამ განსაზღვრებიდან გამომდინარე, სოციალურ მოქმედებად არ ჩაითვლება: ა) გარეგანი მოქმედება, რომელიც ორიენტირებულია ნივთობრივი ობიექტების ქცევაზე; ბ) ინდივიდის შინაგანი მოქმედება, თუ იგი მხოლოდ თვითორიენტაციას, ანუ საკუთარ თავთან მიმართებას გულისხმობს; გ) ორი ადამიანის ურთიერთქმედება, რომელიც მნიშვნელობის მქონე, ანუ გასაზრისიანებლ ორიენტაციას არ წარმოადგენს (მაგ., წმინდა რეაქტიული ურთიერთქმედება); დ) მრავალი ადამიანის ერთგვაროვანი ქცევა, რომელიც მოტივირებულია არა სხვათა ქცევაზე ორიენტაციით, არამედ გარე (არასუბიექტური) გამღიზიანებლისაგან თავდაცვით; ე) ისეთი მოქმედება, რომელიც სრულდება ადამიანთა ჯგუფების, მასის ზეგავლენის ქვეშ ("მასობრიობით განპირობებული" მოქმედება); ვ) მიბაძვითი მოქმედების ის შემთხვევა, რომელიც რეაქტიული ხასიათისაა, ანდა, შესაძლოა, ცნობიერ შინაარს ატარებს, თუმცა, სხვათა ქცევაზე ორიენტაციის გარეშე. 5. ვებერი იძლევა სოციალური მოქმედებების კლასიფიკაციას, რომელიც ოთხი ტიპის მოქმედებას მოიცავს (კლასიფიკაციის კრიტერიუმად გამოყენებულია მოქმედების რაციონალობის ხარისხი): 1. მიზან-რაციონალური მოქმედება, როდესაც ინდივიდი ორიენტირებულია მიზანზე და მის მისაღწევად იყენებს გარე სამყაროს ნივთების და სხვა ადამიანთა ქცევებს (ქცევის მოლოდინებს), როგორც საშუალებებს. ამ დროს აქტორი ყოველთვის ითვალისწინებს იმას, თუ რა დამატებითი შედეგები მოყვება მიზნის განხორციელებას. აღნიშნულ მოქმედებას ვებერი იდეალურ ტიპად მიიჩნევს. იგი წმინდა სახით რეალობაში არ არსებობს, არამედ წარმოადგენს თეორიულ კონსტრუქციას, რომელიც გამოიყენება შემეცნებითი მიზნებისათვის არარაციონალური მოქმედებების მიმართ, რათა განისაზღვროს მათი დევიაციის ხარისხი. რეალობაში არსებობს მხოლოდ იდეალურ ტიპთან მიახლოებული საზრისის მქონე ქცევა; 2. ღირებულებით-რაციონალური მოქმედება, რომელიც დაფუძნებულია თვითკმარი ღირებულებების (რელიგიური, ეთიკური, ესთეტიკური და სხვა) უპირობო რწმენაზე. ამ დროს აქტორი რაციონალურად იღწვის ღირებულების რეალიზაციისათვის. თუმცა, სოციალური მოქმედების ეს ტიპი შეფარდებითად რაციონალურია, რამდენადაც იგი მხედველობაში არ იღებს მოქმედების მეორეხარისხოვან შედეგებს. ღირებულებით-რაციონალური მოქმედება ანტიუტილიტარისტულია - ინდივიდი მოქმედებს ღირებულებების და არა პრაქტიკული საჭიროებების შესაბამისად. 3-4. აფექტური და ტრადიციული მოქმედებები, რომლებიც, მკაცრი აზრით, არც წარმოადგენს სოციალურს, რამდენადაც იმყოფებიან გასაზრისიანებული მოქმედებების ზღვარზე და ხშირად ზღვარს მიღმაც. აფექტური მოქმედება განისაზღვრება როგორც ინდივიდის ემოციური მდგომარეობით განპირობებული, ხოლო ტრადიციული მოქმედება წარმოადგენს ხანგრძლივ ჩვევაზე დაფუძნებულ ქცევას. აფექტური და ტრადიციული მოქმედებები არარაციონალური სუბიექტური საზრისის მქონეა, თუმცა, არააუცილებლად - ირაციონალური მნიშვნელობის მქონეც. ამ უკანასკნელ შემთხვევაში ისინი უსაზრისო მოქმედებებად იქცევა, შესაბამისად, კარგავს "სოციალურობის" სტატუსს. 6. სოციალურ ურთიერთობას ვებერი განსაზრვრავს, როგორც რამდენიმე აქტორის მოქმედებათა ურთიერთორიენტაციას, ამ მოქმედებებში ნაგულისხმევი სუბიექტური მნიშვნელობებიდან გამომდინარე. სოციალური ურთიერთობა არსებობს მაში, როდესაც მასში მონაწილე თითოეული წევრი მხედველობაში იღებს სხვათა ქცევას. სოციოლოგიას სოციალურ ურთიერთობათა ემპირიულად მრავალფეროვანი შინაარსის შესწავლა უნდა აინტერესებდეს და არა მისი ნორმატიული "სწორი", ანდა მეტაფიზიკურად "ჭეშმარიტი" მნიშვნელობის კვლევა. 7. სოციალური ურთიერთობა "ობიექტურად ცალმხრივია" მაშინ, როდესაც მოქმედებათა ურთიერთორიენტაცია, ამავე დროს, არ წარმოადგენს ურთიერთგაგებას, ანუ არ მიიღწევა საზრისთა ერთგვაროვნება. პირიქით, მაშინ, როცა ურთიერთორიენტაციის პროცესში პარტნიორთა განწყობები და მოლოდინები თანხვდება, ასეთი ურთიერთობა "ობიექტურად ორმხრივს" წარმოადგენს. "ობიექტურად ცალმხრივი" ურთიერთობის დროს არსებობს სუბიექტური მოლოდინი იმისა, რომ განწყობა, რომელიც დამახასიათებელია ერთი მხარისათვის, დამახასიათებელი იქნება მისი პარტნიორისთვისაც. სოციალური ურთიერთობა არ შედგება, თუ არ არსებობს ასეთი სუბიექტური მოლოდინიც კი. 8. სოციალური ურთიერთობის შინაარსი, თუ იგი დროში ხანგრძლივი აღმოჩნდა, ყალიბდება სუპა-ინდივიდუალურ ნორმებად, რომელთა დაცვასაც ყველაზე მეტად მოელიან, ხოლო გარკვეულ შემთხვევებში, მოითხოვება კიდეც, ანუ სავალდებულოა. იმ შემთხვევაში, როდესაც სოციალური ურთიერთობა ჩვევაში გადაიზრდება, საქმე გვაქვს ზნე-ჩვეულებასთან. ადათი ისეთი ზნეჩვეულებაა, რომელიც მოქმედებათა გაცილებით ხანგრძლივ განმეორებადობას მოიცავს და, ამასთან, განპირობებულია საერთო ინტერესებით ("ინტერესთა კონსტელაცია"). როგორც ზნე-ჩვეულებები, ისე ადათები, ვებერის თანახმად, არ არიან "მნიშვნელადი" სოციალური ურთიერთობები. ეს ნიშნავს, რომ ისინი არავისაგან "მოითხოვენ" მატ დაცვას და შეიცავენ ნორმებს, რომლებიც სრულდება ვალდებულების შეგრძნების გარეშე. მათგან განსხვავებით, ლეგიტიმური წესრიგი ისეთ მაქსიმებზე ორიენტირებულ სოციალურ ურთიერთობას წარმოადგენს, რომელთა დაცვა სავალდებულოა. ეს ნიშნავს, რომ ლეგიტიმური წესრიგი "მნიშვნელადია" - იგი ძალაშია მაშინაც კი, როდესაც მას არღვევენ. ამ ტიპის წესრიგის დაცვაზე მონიტორინგს უზრუნველყოფს ადმინისტრაციული სისტემა, რომელსაც ინდივიდზე ზემოქმედების განსხვავებული ინსტიტუციური ბერკეტები აქვს. 9. ვებერის კონცეფციაში საჭიროა გამოიკვეთოს განსხვავება ობიექტურ და სუბიექტურ რაციონალობას შორის. სუბიექტური რაციონალობა ეხება აქტორთა მენტალურ პროცესებს, რომლებიც ჩართულია მოქმედების გაგებაში. იგი მხედველობაში იღებს განზრახულ (ცნობიერ) მოქმედებებს და ორიენტირებულია საშუალებებზე, რომლებიც სუბიექტის მიერ კორექტულად ჩაითვლება მოცემული მიზნისათვის. რაც შეეხება ობიექტურ რაციონალობას, იგი ორიენტირდება სუპრა-ინდივიდუალურ, ინსტიტუციურ ნორმებზე და მათ შესაბამის მოქმედებებზე, რომლებიც სოციალური ლეგიტიმური წესრიგის წყაროს წარმოადგნს. 10. მენტალურ პროცესებს ორი კონტექსტი აქვს: ლოგიკურ-მათემატიკური გაგება და ემპათიური გაგება. პირველი სუბიექტური რაციონალობის პრედიკატს წარმოადგენს, ხოლო მეორე - სუბიექტური არარაციონალობის. აღნიშნულ კონტექსტებსა და სოციალური მოქმედების ფორმებს შორის არსებობს კორელაცია: მიზან-რაციონალური და ღირებულებით-რაციონალური მოქმედებები სუბიექტური რაციონალობის კორელატურია, ხოლო, ტრადიციული და აფექტური მოქმედებები - სუბიექტური არარაციონალობის. 11. ვებერი განიხილავს ობიექტურ რაციონალობის ოთხ ფორმას: ა) კონცეპტუალური (თეორიული, ინტელექტუალური) რაციონალობა. მის ქვეშ ვებერი გულისხმობს ნებისმიერ აბსტრაქტულ კოგნიტურ პროცესს, რომელიც რეალობის მართვას ახორციელებს აბსტრაქტული ცნებების აგების გზით (და არა უშუალოდ მოქმედებაზე ზეწოლით). იგი წარმოადგენს კოგნიტურ კონფრონტაციას ადამიანის რეალურ გამოცდილებასთან ისეთი აზროვნებითი პროცესების მეშვეობით, როგორიცაა ლოგიკური დედუქცია და ინდუქცია, მიზეზობრიობის მიწერა, სიმბოლური მნიშვნელობების ფორმაცია და სხვ. ბ) ინსტრუმენტალური (პრაქტიკული) რაციონალობა. ეს ტიპი ადამიანის მოღვაწეობას (activity) განიხილავს წმინდა პრაგმატულ და ეგოისტურ ინტერესებთან მიმართებაში. იგი წარმოადგენს მოცემული პრაქტიკული მიზნის მეთოდურ განხორციელებას ადეკვატური - ტექნიკურად ეფექტური და ოპერატიული - საშუალებების გამოყენებით. ინსტრუმენტალურ რაციონალობას აინტერესებს მოქმედების მოდელები, განხილული არა თვითკმარ ღირებულებათა სისტემის, არამედ უტილიტარული პოზიციებიდან. გ) სუბსტანციური (თვითმყოფადი) რაციონალობა. იგი დაკავშირებულია შეფასებით სტანდარტებთან. რაციონალობის ეს ფორმა აყალიბებს ვალიდურ წესებს და კრიტერიუმებს, რომლებიც მოიცავს ეთიკურ იმპერატივებს (იდეალებს), შეფასების ესთეტიკურ კრიტერიუმებს, სამართლებრივ და პოლიტიკურ მაქსიმებს და ა.შ. მათ საფუძველზე შეირჩევა, გაიზომება და შეფასდება ემპირიულ მოვლენათა ერთობლიობა. სუბსტანციური რაციონალობის მიერ მოქმედების დაქვემდებარება განსაზღვრული ეტალონებისადმი არ წარმოადგენს უბრალოდ მიზან-საშუალებათა გამოთვლას რიგითი რუტინული პრობლემების გადასაჭრელად, არამედ - რეალობის მართვას "ღირებულებით პოსტულატთან" მიმართებაში, რომელიც მოიცავს სიღრმით, შინაგანი სიმტკიცით და შინაარსით განსხვავებულ ღირებულებათა ნაკრებს. დ) ფორმალური რაციონალობა. ეს ტიპი აყალიბებს აბსტრაქტულ პროცედურებს (წესებს) ცხოვრების სხვადასხვა სფეროში, რათა მინიმუმამდე დაიყვანოს პიროვნული კავშირების და საზოგადოებრივი თვალსაზრისების გავლენა და მაქსიმალურად გაზარდოს ქმედებების გათვლის შესაძლებლობა. იგი სოციაურ მოქმედებებს და ურთიერთობებს აქცევს კალკულირებადი წესრიგის ფარგლებში. ფორმალურ რაციონალობას არა აქვს "ინტერცივილური" ხასიათი, იგი იფარგლება მხოლოდ ინდუსტრიალიზაციის ეპოქისათვის დამახასიათებელი ცხოვრების სფეროებით და ძალაუფლების სტრუქტურებით. მართალია, ფორმალური რაციონალობა, პრაქტიკული რაციონალობის მსგავსად, ორიენტირდება კალკულირებად მოქმედებაზე, მაგრამ თუ პრაქტიკული რაციონალობა ყოველთვის ამოდის პრაგმატული კერძო ინტერესებიდან, ფორმალური რაციონალობა მიზან-საშუალებათა რაციონალურ გამოთვლას ახდენს უნივერსალურად გამოყენებადი წესების, კანონების თუ ნორმების საფუძველზე. ასეთი გამოთვლის შესაბამისად გადაწყვეტილებები მიიღება "პიროვნებების მხედველობაში მიღების გარეშე". მოქმედების ორიენტაცია ფორმალურ წესებზე და კანონებზე უარყოფს ნებისმიერ თვითნებობას, რამდენადაც საერთოდ არ ითვალისწინებს ინდივიდის პერსონალურ თვისებებს. ვებერი ფორმალური რაციონალობის გამოკვეთილ ინდიკატორად ბიუროკრატიულ ძალაუფლებას მიიჩნევს. 12. ობიექტური რაციონალობის ოთხივე ფორმას გააჩნია თავისი კორელატი სუბიექტური რაციონალობის ფარგლებს შორის. კერძოდ, ლოგიკურ-მათემატიკური გაგება შეესაბამება კონცეპტუალურ რაციონალობას; მიზან-რაციონალური ორიენტაცია თანხმობაშია ინსტრუმენტალურ რაციონალობასთან; ღირებულებით-რაციონალური ორიენტაციის დუბლიკატია სუბსტანციური რაციონალობა; მიუხედავად იმისა, რომ ვებერი არ იძლევა ტერმინის იმ სუბიექტური ორიენტაციის აღსანიშნად, რომელიც ფორმალური ორიენტაციის პარალელური იქნება, იგი ხშირად აღწერს აქტორთა მენტალურ ტენდენციას, რომ მარეგულირებელი ნორმების შეთვისებით დაიცვან აბსტრაქტული და უპიროვნო წესრიგი. 13. ზემოთქმულიდან გამომდინარე, ობიექტური რაციონალობის ინსტრუმენტალური, სუბსტანციური და ფორმალური ტიპები უშუალო, ხოლო კონცეპტუალური ტიპი - გაშუალებულ შეხებაშია სოციალურ მოქმედებასთან. კერძოდ, ა) ინსტრუმენტალური რაციონალობა უზრუნველყოფს მოქმედების ნორმების ტექნიკურ ეფექტურობას. იგი წარმოადგენს მიზან-რაციონალური მოქმედების განსახორციელებლად ადამიანთა უნარების მანიფესტაციას. ბ) სუბსტანციური რაციონალობა უზრუნველყოფს მოქმედებათა მოტივაციურ ერთიანობას, ცდილობს რა დაუქვემდებარის მოქმედება განსაზღვრულ "თვითკმარ" ღირებულებებს. გ) ფორმალური რაციონალობა ახდენს მოქმედებების დაგეგმვას და მათი მომავალი მსვლელობის გათვლას. დ) კონცეპტუალური რაციონალობა, რომელიც სიმბოლური სისტემების, და არა სოციალური მოქმედების, პრედიკატია, რეალობას მართავს აზროვნების მეშვეობით. ამ ფორმას არა უშუალო, მაგრამ ირიბი შეხება აქვს მოქმედებასთან: რეალობასთან თეორიულ კონფრონტაციას შეუძლია შექმნას მოქმედების ახალი რეგულაციები, არაპირდაპირ შემოიტანოს მოქმედების ეტალონები. მაშასადამე, კონცეპტუალური რაციონალობა უზრუნველყოფს თეორიულ საფუძველს წმინდა ადაპტაციური პრაქტიკული რაციონალობისათვის. ძირითადი ცნებები: მოქმედება, სოციალური მოქმედება, სოციალური ურთიერთობა. იდეალური ტიპი, სუბიექტური საზრისი, ზნე-ჩვეულება, ადათი. ლეგიტიმური წესრიგი, სუბიექტური რაცონალობა, ობიექტური რაციონალობა, მიზან-რაციონალური, ღირებულებით-რაციონალური, ტრადიციული, აფექტური. ძირითადი კითხვები: როგორ განსაზღვრავს ვებერი ინდივიდის მოქმედებას? მოქმედების სუბიექტური საზრისის ვებერისეული ანალიზი იდეალური ტიპები და მათი შემეცნებითი ღირებულება არარაციონალური/ირაციონალური მოქმედებების მიმართ. როგორ განსაზღვრავს ვებერი სოციალურ მოქმედებას? სოციალური მოქმედების ფორმები; აფექტური და ტრადიციული მოქმედებების სოციალურობის პრობლემა. რა არის სოციალური ურთიერთობა? რა ფორმები აქვს მას? სოციალური ურთიერთობის მნიშვნელობის პრობლემა. ვებერის რაციონალობის კონცეპცია; სუბიექტური და ობიექტური რაციონალობა. როგორია კორელაცია სოციალური მოქმედების ფორმებსა და სუბიექტური/ობიექტური რაციონალობის ტიპებს შორის? მაქს ვებერი (1864-1920) ძირითადი შრომები: (1904) სოციალური მეცნიერებათა მეთოდოლოგია (1905) პროტესტანტული ეთიკა და კაპიტალიზმის სული (1918) მსოფლიო რელიგიათა სოციალური ფსიქოლოგია (1919) მსოფლიო რელიგიათა სამეურნეო ეთიკა (1921) ეკონომიკა და საზოგადოება დამოწმებული ლიტერატურა: 1. Cohen, I.J. 2000:Theories of Action and Praxis, in Bryan S. Turner (ed).. The Blackwell Componion to Social Teori (second edition). Oxford: Blackwell Publishers, pp. 73-111. 2. Howe, R. H. 1978: Max Weber's Eleqtive Affinities: Sociology within the Bounds of Pure Reason. Amercan Journal of Sociology, 84 (september), pp. 366-85. 3. Kalberg, S. 1981: Max weber's types of rationality: cornerstones for the analysis of rationalization processes in history. American Journal of Sociology, 85. pp. 1145-79. 4. Levine, D. 1981: Rationality and Freedom: Weber and Beyond. Sociological Inquiry, 51, pp. 5-25. 5. Sica, A. 1988: Weber, Irrationality and Social Order. Berkeley: University of California Press. 6. Weber Max [1921] 1968: Economy and society: An Outline of Interpretive Sociology, eds. G. Roth and C. Wittich. New York: Bedminster. 7. Weber Max [1922] 1949: The Methodology of the Social Sciences, trans. By Edward A. Shalis and Henry A. Finch New York: Free Press. 8. Weber Max [1946] 1958 a. The Social Psychology of the World Religions, in From Max Weber: Essays in Sociology ( hereafter Esseys), edited and translated by Hans H. Gerth and C. Wright Mills. New York: Oxford University Press, pp. 267-301. 9. Weber, M. [1946] 1958 b: Religious Rejections of the World and their Directions in from Max Weber: Essays in sociology (hereafter Essays), New York: Oxford University Press, pp. 323-58. 10. Вебер. М. 1990 а: Основные Социологические Понятия, в книге: М.Вебер, Избранные Произведения, Москва, „Прогресс“ 11. . Вебер. М. 1990 b: Протестантская этика и Дух Капитализма, в книге: М.Вебер, Избранные Произведения. Москва, „Прогресс“. 12. Гайденко, П.П. 1990 с. Социология Макса Вебера. Книге: М.Вебер, Избранные Произведения. Москва, „Прогресс“. 13. Парсонс, Т. 2000: Структура Социального Действия. Москва, Академический Проект. [1] ტერმინი „meaning“ შეიძლება ითარგმნოს როგორც „საზრისი“, ან „მნიშვნელობა“. რუსულ თარგმანში იხმარება როგორც „смысл“. წარმოადგენილ ტექსტში მოვიხმაროთ თარგმანის ორივე ვარიანტი. [2] ვებერის თეორიის ფარგლებში ტერმინები „არარაციონალური“ და „ირაციონალური“ სპეციფიკურ განმარტებას მოითხოვს, რამდენადაც მათ მოქმედების საზრისთან არაერთგვაროვანი მიმართება აქვთ. ამაზე ქვემოთ იქნება საუბარი. ახლა მხოლოდ ის არის საინტერესო, რომ იდეალურ ტიპებს შემეცნებითი ღირებულება აქვს ნებისმიერი იმ მოქმედების მიმართ, რომელიც რაციონალური არ არის (ანუ, ორივე - არარაციონალური/ირაციონალური - მოქმედების მიმართ). [3] როგორც ჩანს ვებერის მიერ ადატის ინტერპრეტაცია განსხვავდება არა მხოლოდ ამ ფენომენის ყოველდღიური ცნობიერების მიერ წარმოადგენისაგან, არამდ ეთნოლოგიური და ეთნომეთოდოლოგიური კვლევებისაგან. ვებერთან ადათები რედუქცირებულია მხოლოდ მოქმედების ერთგვაროვნების ხანგრძლივობაზე (ე.ი. დროის ფაქტორზე) და ინტერესთა თანაფარდობაზე. მაშასადამე, მათ არა აქვს ფორმალურ-ინსტიტუციური ხასიათი და არ ექვემდებარება ადმინისტრაციულ რეგულირებას. [4] მე-19 საუკუნის ფრანგი ანთროპოლოგებისაგან განსხვავებით, ვებერი ამტკიცებდა, რომ ადამიანებს „რაციონალობა“ არ შეუძენიათ განმანათლებლობის ეპოქაში და, რომ რაციონალური მოქმედება ხელმისაწვდომი იყო ყველა წინა ეპოქისათვის: პრიმიტიული ადამიანის ყოველდღიური მოქმედებებიც კი შეიძლებოდა ყოფილიყო სუბიექტურად მიზან-რაციონალური, მაგალითად, როცა სრულდება სპეციალური რელიგიური რიტუალები ღვთისაგან წყალობის მიღების მიზნით, ვებერის აზრით ([1921] 1968: 429 [258-59]), ის წმინდა „გაცვლითი“ ურთიერთობები, რომლებიც არსებობდა მსხვერპლშეწირვასი და ლოცვებში, იდენტურია იმისა, რასაც თანამედროვე ბიზნესმენი აკეთებს, როდესაც ცდილობს გამოთვალოს ყველაზე ეფექტური საშუალებები მოგების მისაღებად. ამდენად, ვებერი რაციონალობის ტიპებს უნივერსალურად მიიჩნევს, მიუხედავად იმისა, რომ რაციონალობას, ძირეითადად, დასავლურ საზოგადოებებს უკავშირებს და იკვლევს, თუ რატომ არ შეითვისა ჩინურმა, ინდურმა და უძველესმა ახლო აღმოსავლურმა ცივილიზაციებმა რაციონალიზაციის პროცესი (რის გამოც მათ წიაღში „რაციონალური საზოგადოებები“ ვერ ჩამოყალიბდა). [5] არამხოლოდ სხვადასხვა სფეროებს შორის, არამედ სუბსტენციური რაციონალობის თვალსაზრისები შეიძლება განსხვავდებოდეს ერთი სფეროს შიგნით. მაგალითად (M. Weber, [1946] 1858a: 338 [551-52]) რელიგიური ცხოვრების სფეროში ინდუსების ორგანული სოციალური ეთიკა, როგორც ცხოვრების წესი, გაუგებარია ბუდისტური მისტიკისათვის, რომელმაც აირჩია გაყოლოდა ნირვანის გზას, ჭვრეტით ცხოვრებას და ასკეტიზმს. [6] მაგალითად ვებერი (1990b: 142-4) ამტკიცებს, რომ აბსტრაქტული რაციონალიზაციის ზეწოლამ გადამწყვეტი როლი ითამაშა დემაგიურობის (de-magification) პროცესებში, რამაც განაპირობა შუასაუკუნეების კათოლიციზმის ტრანსფორმაცია კალვინიზმად. სხვა მაგალითი (M. Weber (1921] 1968 432 [264]), 424 [258]): როდესაც გაჩნდა წარმოდგენა ღმერთებზე, როგორც ფუნქციონალურად ძალმოსილ ისეთ არსებებზე, რომლებიც ბოროტებისაგან იფარავენ ადამიანებს, მარცხის მოლოდინის (დაშვების) კომპენსირება კვლავ აბსტრაქტულმა (ლოგიკურმა) აზროვნებამ იტვირთა: მან დაასკვნა, რომ ღმერთები ეგოისტური არსებებია, რომელთა რისხვა მხოლოდ ხვეწნით და ვედრებით შეიძლება ჩაცხრეს. ამ წმინდად „რაციონალურმა“ დასკვნამ, თავის მხრივ, სხვადასხვაგვარი გავლენა მოახდინა სოციალური მოქმედების პროცესებზე. ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო, რომ ღმერთების დაწყნარების აუცილებლობამ სტიმული მისცა იმას, რომ მომხდარიყო რელიგიურ პრაქტიკოსთა ახალი სტრატის ფორმირება, ჩამოყალიბებულიყო თაყვანისცემის ახალი სუბიექტები - მღვდლები. ვებერი მათ მეტაფიზიკურ სამეფოს თეორიულად რაციონალიზებული კონცეპტების გამოხატულებად მიიჩნევს. იხილეთ ამოსაბეჭდი ვერსია: "მაქს ვებერის სოციალური მოქმედების თეორია" წიგნიდან "სოციალური მოქმედების თეორიები" ← წინა ნაწილი გაგრძელება → …
- დაამატა ლაშა to სოციოლოგია at 12:52am on აპრილი 3, 2015
- თემა: მიხაილ ბულგაკოვი - საბედისწერო კვერცხები (გაგრძელება)
- ი სავარძელი ჭრიალით შემოაბრუნა და მოსულს სათვალის ზემოდან გახედა. პროფესორი ცხოვრებას ძალზე ჩამოცილებული იყო - სრულებით არ აინტერესებდა, მაგრამ მასაც კი თვალში ეცა კაბინეტში შემოსულის ძირითადი და უმთავრესი თავისებურება - უცნაურად ძველმოდური გარეგნობა. 1919 წელს ეს კაცი მოსკოვის ქუჩებისთვის სავსებით შესაფერისი იქნებოდა, 1924 წლის დასაწყისისთვის ასატანი, მაგრამ 1928 წელში უცნაური მოგეჩვენებოდათ. იმ დროს როცა პროლეტარიატის ყველაზე ჩამორჩენილი ნაწილი - ხაბაზებიც კი პიჯაკებით შემოსილნი დადიოდნენ, როცა მოსკოვში ფრენჩი - 1924 წლის დასასრულს საბოლოოდ მიტოვებული ძველმოდური კოსტიუმი - იშვიათი სანახავი შეიქნა, შემოსულს ტყავის ორბორტიანი ქურთუკი და მწვანე შარვალი ეცვა. ფეხზე ტოლაღები და შტიბლეტები ემოსა, ხოლო გვერდზე ძველებური კონსტრუქციის პისტოლეტი - ყვითელ, გაქერცლილ ბუდეში ჩადებული უზარმაზარი მაუზერი ეკიდა. სტუმრის სახემ პერსიკოვზე ისეთი შთაბეჭდილება მოახდინა, როგორსაც ყველაზე ახდენდა - უკიდურესად უსიამოვნო შთაბეჭდილება. წვრილი თვალები ქვეყნიერებას გაოცებით და ამავე დროს თავდაჯერებულად უცქეროდა, ბრტყელტერფიან მოკლე ფეხებს ერთგვარი მოურიდებლობის ნიშანი ედო. გულდასმით გაპარსულ ლოყებზე სილურჯე გადაჰკრავდა. პერსიკოვი მყისვე მოიღუშა, ხრახნიანი გამეტებით ააღრჭიალა, სტუმარს სათვალის ზემოდან კი არა, უკვე სათვალიდან დააცქერდა და უთხრა: - წერილი მოიტანეთ? აბა, სადა გაქვთ? სტუმარი როგორც ჩანს იქაურობამ ძალზე განაცვიფრა. განცვიფრების უნარი ნაკლებად გააჩნდა, მაგრამ ახლა განცვიფრდა. თვალებზე ეტყობოდა, რომ, უპირველეს ყოვლისა, ჭერამდე აღმართულმა და წიგნებით გამოტენილმა თორმეტთაროიანმა კარადამ გააოცა. შემდგომ, რა თქმა უნდა, კამერებმა, სადაც მინებში გაჯირჯვებული სხივი, როგორც ჯოჯოხეთში, ჟოლოსფრად ციალებდა. რეფლექტორიდან ისარივით გამომსხლტარი სხივის განაპირას ხრახნიან სავარძელზე მჯდარი, სანახევროდ სიბნელეში ჩაძირული პერსიკოვიც საკმაოდ უცნაური და დიდებული შესახედაობის მქონე გახლდათ. სტუმარი პროფესორს დააშტერდა, თვალებში თავდაჯერებულობასთან ერთად მოწიწების ნაპერწკლები აშკარად გაუკრთა. პერსიკოვისთვის წერილი არ გაუწოდებია, ისე უთხრა: - მე ალექსანდრ სემიონოვიჩ როკი გახლავართ! - მერე რა გნებავთ? - მე საჩვენებელი საბჭოთა მეურნეობის - „წითელი სხივის“ - გამგედ გახლავართ დანიშნული, - განმარტა სტუმარმა. - მერე? - ამხანაგო თქვენთან საიდუმლო წერილი მაქვს. - საინტერესოა. ოღონდ მოკლედ თქვით, თუ შეიძლება. სტუმარმა ქურთუკის ბორტი გაიხსნა, საუცხოო სქელ ქაღალდზე დაბეჭდილი ბრძანება ამოიღო, პერსიკოვს მიაწოდა და მერე ხრახნიან ტაბურეტზე დაუპატიჟებლად ჩამოჯდა. - მაგიდა არ შეარყიოთ, - ბრაზით უთხრა მას პერსიკოვმა. სტუმარმა შიშით გახედა მაგიდას, რომლის კიდეზე ნაცრისფერ, ბნელ ხვრელში ვიღაცის უსიცოცხლო თვალები ზურმუხტივით კიაფობდა. ამ თვალებიდან სიცივე მოედინებოდა. პერსიკოვმა წერილი წაიკითხა თუ არა, ტაბურეტიდან უმალ წამოხტა და ტელეფონისკენ გაექანა. რამდენიმე წამის შემდეგ უკვე აჩქარებით ლაპარაკობდა უკიდურესად გაღიზიანებული. - უკაცრავად... ვერ გამიგია... ეს როგორ შეიძლება? ჩემი თანხმობის, ჩემი რჩევის გარეშე... ეშმაკმა უწყის, ახლა ეს რას ჩაიდენს!! უცნობი ტაბურეტზე დიდად განაწყენებული შემოტრიალდა. - უკაცრავად, - წამოიწყო მან, - მე ხომ გამგე გახლავ... მაგრამ პერსიკოვმა მოკაკული თითი დაუქნია და განაგრძო: - უკაცრავად, მაგრამ ვერ გამიგია... ბოლოს და ბოლოს კატეგორიულ პროტესტს ვაცხადებ. კვერცხებზე ცდების ჩასატარებლად სანქციას არ მოგცემთ... სანამ თავად მე არ ვსინჯავ... ყურმილიდან ყიყინ-კაკუნი მოისმოდა და შორიდანაც კი მიხვდებოდით, რომ პერსიკოვს დაყვავებით ელაპარაკებოდნენ, როგორც პატარა ბავშვს. ყოველივე იმით დასრულდა, რომ სახეწამოჭარხლებულმა პერსიკოვმა ყურმილი დაახეთქა და კედლისკენ პირშექცეულმა თქვა: - მე ხელები დამიბანია. იგი მაგიდასთან დაბრუნდა, წერილი აიღო, უსათვალოდ ჩაიკითხა, მერე სათვალით ქვემოდან ზემოთ აუყვა და უცებ შეჰკივლა: - პანკრატ! პანკრატი კარებში გამოჩნდა. ისე მოაბიჯებდა, თითქოს ოპერაში ტრაპზე ადისო. პერსიკოვმა შეხედა და დაიღრიალა: - პანკრატ, გასწი აქედან! პანკრატი ისე გაუჩინარდა, სახეზე გაოცება არ გამოხატვია. პერსიკოვი ახლა სტუმარს მიუბრუნდა: - ნება თქვენია... დაგმორჩილდით. ჩემი საქმე არ არის. არც მაინტერესებს. - უკაცრავად, - წამოიწყო სტუმარმა, - ამხანაგო, თქვენ ხომ... - სულ რა „ამხანაგოს“ გაიძახით... - პირქუშად ჩაიბურტყუნა პერსიკოვმა და გაჩუმდა. „თუმცა“, - გამოესახა როკს სახეზე. - უკაცრა... - მაშ ასე, გეთაყვა, - გააწყვეტინა პერსიკოვმა, - აი, რკალური სფერო. ოკულარის გადაადგილებით მისგან სხივების კონას მიიღებთ, - პერსიკოვმა ფოტოგრაფიული აპარატის მსგავსი კამერის სახურავი გააჩხაკუნა, - ამ კონის შეკვრა ობიექტების გადაადგილებით შეგიძლიათ. აი, №1... და სარკე №2 - პერსიკოვმა სხივი ჩააქრო, მერე ისევ აანთო აზბესტის კამერის იატაკზე, - ხოლო იატაკზე გაწოლილ სხივში შეგიძლიათ ის განალაგოთ, რასაც მოისურვებთ და ცდები ჩაატაროთ. ძალზე მარტივი რამაა, ხომ მართალია? პერსიკოვის ირონია და ზიზღი სტუმარმა ვერ შეამჩნია, მოელვარე თვალებით კამერას დაკვირვებით დააშტერდა. - ოღონდა გაფრთხილებთ, - განაგრძო პერსიკოვმა, სხივში ხელები არ შეყოთ, ვინაიდან, ჩემი დაკვირვებით, იგი ეპითელიუმის ზრდას იწვევს... ავთვისებიანი არის თუ არა, ეს კი, სამწუხაროდ, ჯერ არ დამიდგენია. სტუმარმა ხელები ზურგს უკან მკვირცხლად დამალა და ტყავის კარტუზი დაუვარდა. მან პროფესორის ხელები შეათვალიერა. პერსიკოვს ხელები ერთიანად იოდით ჰქონდა დადაღული, მარჯვენა ხელის მაჯა კი ბინტით შეეხვია. - პროფესორო, თავად როგორ იქცევით? - შეგიძლიათ კუზნეცკზე შვაბესთან რეზინის ხელთათმანები იყიდოთ. მე მოვალე არა ვარ ამაზე ვიზრუნო, - ბრაზიანად უპასუხა პროფესორმა და სტუმარს ისე დააცქერდა, თითქოს ლუპით აკვირდებაო. - საიდან გაჩნდით? საერთოდ... რატომ მოინდომეთ? როკი ახლა კი ძალზე განაწყენდა. - უკაცრა... - საქმის ვითარებას ხომ უნდა იცნობდეთ!.. ამ სხივს რატომ მოეძალეთ? - იმიტომ, რომ უდიდესი მნიშვნელობის საქმეა... - მაშ უდიდესია? მაშინ... პანკრატ! პანკრატი უმალ გამოჩნდა. - მოიცა, დავფიქრდები. პანკრატი მორჩილად გაუჩინარდა. - ერთი რამ ვერ გამიგია, - თქვა პერსიკოვმა, - ასეთი აჩქარება და გასაიდუმლოება რა საჭიროა? - პროფესორო, უკვე თავგზა ამიბნიეთ, - უპასუხა როკმა, - ხომ იცით, რომ ქათმები ერთიანად ამოწყდნენ. - მერე რა მოხდა? - აყვირდა პროფესორი. - რაო. გინდათ, რომ უცებ მკვდრეთით აღადგინოთ? ამას შეუსწავლელი სხივის შემწეობით რატომ აპირებთ? - ამხანაგო პროფესორო, სინდისს გეფიცებით, დამაბნიეთ, - უპასუხა როკმა, -გეუბნებით, რომ მექათმეობა აუცილებლად უნდა აღვადგინოთ, იმიტომ, რომ უცხოეთში ჩვენზე ყოველგვარ უხამსობას წერენ. დიახ. - წერონ რამდენიც უნდათ... - იცით, რას გეტყვით... - იდუმალად უპასუხა როკმა და თავი გადააქნია. - მინდა ვიცოდე, კვერცხებით ქათმების მომრავლება აზრად ვის მოუვიდა? - მე, - უპასუხა როკმა. - ჰო-ო... კარგი... მიბრძანეთ, მაინც რატომ? საიდან შეიტყვეთ, სხივს რა თვისებები აქვს? - პროფესორო, თქვენს მოხსენებაზე გახლდით. - კვერცხებით მე ჯერ არაფერი გამიკეთებია! ახლა ვაპირებ! - ღმერთმანი, მოგვარდება, - უცებ დამარწმუნებლად და გულითადად თქვა როკმა, - თქვენი სხივი ისეთი დიდებულია, წიწილებს კი არა, სპილოებს გამოზრდის. - იცით რა, - უთხრა პროფესორმა, - თქვენ ზოოლოგი არა ხართ? არა? სამწუხაროა... თქვენგან ძალზე გამბედავი ექსპერიმენტატორი დადგებოდა... დიახ... მაგრამ რისკს ეწევით... შესაძლოა მარცხი განიცადოთ... ხოლო მე დროს მაკარგვინებთ... - კამერებს უკანვე დაგიბრუნებთ. - როდის? - პირველ პარტიას როცა გამოვიყვან. - თავდაჯერებულად ლაპარაკობთ! კარგი. პანკრატ! - მე ხალხი მოყვანილი მყავს, - თქვა როკმა, - მცველებიც... საღამო ხანს პერსიკოვის კაბინეტი დაობლდა... მაგიდები დაცარიელდა. როკის მოყვანილმა ხალხმა სამი დიდი კამერა წაიღო. პროფესორს მხოლოდ პირველი, პატარა კამერა დაუტოვეს, რომლითაც მან ცდების ჩატარება დაიწყო. ივლისის საღამოს ბინდი ახლოვდებოდა, ინსტიტუტში ნოტიო ჰაერი შემოიჭრა და დერეფნებს გაუყვა. კაბინეტიდან მონოტონური ნაბიჯების ხმა მოისმოდა - პერსიკოვი დიდ ოთახში ფანჯრიდან კარამდე ბოლთას სცემდა, ისე რომ, შუქი არ აუნთია. უცნაური რამ მოხდა! იმ საღამოს ინსტიტუტში მყოფ ადამიანებსაც და ცხოველებსაც შეუცნობელი სევდა დაეუფლა. გომბეშოებმა რატომღაც მეტისმეტად ნაღვლიანი კონცერტი გამართეს, ავის მომასწავებლად და გამაფრთხილებლად გნიასობდნენ. პანკრატმა საკნიდან გამომძვრალი ანკარა დერეფანში დაიჭირა. ანკარას ისეთი შესახედაობა ჰქონდა, თითქოს უნდოდა ცხრა მთას იქით გადაკარგულიყო, ოღონდაც იქაურობას მოშორებოდა. როცა მთლიანად ჩამობნელდა, პერსიკოვის კაბინეტიდან ზარის ხმა მოისმა. პანკრატმა ზღურბლიდან უცნაური სურათი დაინახა. პროფესორი შუა კაბინეტში მარტოდმარტო იდგა და მაგიდებს დასცქეროდა. პანკრატმა ჩაახველა და გაირინდა. - ხომ ხედავ, პანკრატ, - უთხრა პერსიკოვმა და დაცარიელებულ მაგიდაზე მიუთითა. პანკრატი შეძრწუნდა. ბინდბუნდში მოეჩვენა, რომ პროფესორს თვალები ნამტირალევი ჰქონდა. ეს კი მართლა არაჩვეულებრივი, მართლა შემზარავი რამ გახლდათ. - ვხედავ, - წამოიტირა პანკრატმა და გაიფიქრა, - „მირჩევნია, დამყვიროდე!“ - ხომ ხედავ, პანკრატ, - გაიმეორა პერსიკოვმა და ფანჯრისკენ შეტრიალდა, - ჩემი ცოლი, აქედან თხუთმეტი წლის წინ რომ წავიდა და ოპერაში დაიწყო მუშაობა, თურმე ახლა მომკვდარა... აი, რა ამბავია, ძვირფასო პანკრატ... წერილი გამომიგზავნეს... გომბეშოები საწყალობლად ყიყინებდნენ, პროფესორი ბინდბუნდში ეხვეოდა, მოსკოვში ღამდებოდა... სადღაც, ფანჯრებს მიღმა თეთრი სფეროები აციმციმდა... დაბნეული, დანაღვლიანებული პანკრატი გამოჭიმული იდგა. - წადი, პანკრატ, წადი, - თქვა გულდამძიმებულმა პროფესორმა, - დაიძინე, ძვირფასო, საყვარელო პანკრატ. დაღამდა. პანკრატი კაბინეტიდან რატომღაც ფეხის წვერებზე გავიდა, თავის საკანში შეირბინა, კუთხეში მიყრილი ძონძები გაქექა, არაყის ნაკლული ბოთლი ამოაძვრინა, ერთი ჩაის ჭიქის ოდენა ერთბაშად გადახუხა, მარილმოყრილი პური დააყოლა და თვალები ოდნავ გაუმხიარულდა. შუაღამე მოახლოვებული იყო, როცა პანკრატი ძუნწად განათებულ ვესტიბულში სკამზე იჯდა, ჩითის პერანგის ქვეშ მკერდს იფხანდა და კოთხოქუდიან ძილგამკრთალ მორიგეს ეუბნებოდა: - ღმერთმანი, მერჩივნა მოვეკალი... - მართლა ტიროდა? - ცნობისმოყვარედ ეკითხებოდა კოთხოქუდიანი. - ღმერთმანი... - არწმუნებდა პანკრატი. - დიდი მეცნიერია, - თქვა კოთხოქუდიანმა, - მაგრამ ბაყაყი ცოლის მაგივრობას ვერ გაუწევდა. - ვერ გაუწევდა, - კვერი დაუკრა პანკრატმა. მერე დაფიქრდა და დაუმატა: - ჩემი ცოლი უნდა ჩამოვიყვანო... აბა, სოფელში რად უნდა იჯდეს... ეგ არის, ქვეწარმავლებს თვალის დასანახად ვერ იტანს... - რაც მართალია, მართალია, დიდი საზიზღრობაა, - დაეთანხმა კოთხოქუდიანი. მეცნიერის კაბინეტიდან ჩამიჩუმი არ ისმოდა. არც შუქი ენთო, კარის ქვედა ღრიჭოდან სინათლის ზოლი არ გამოდიოდა. თავი VIII. საბჭოთა მეურნეობაში მომხდარი ამბავი ნამდვილად არ არსებობს უკეთესი დრო, ვიდრე ეშხში შესული აგვისტოს ჟამია, თუნდაც სმოლენსკის გუბერნიაში. 1928 წლის ზაფხული დიდებული გახლდათ. გაზაფხულზე წვიმები დროულად მოდიოდა, მერე მზიანი, მცხუნვარე დღეები დაიჭირა და მოსავალსაც კარგი პირი უჩანდა... შერემეტიევების ყოფილ მამულში ვაშლი მწიფდებოდა... ტყეები მწვანედ ხასხასებდა, მინდვრები გაყვითლებულ კვადრატებად იქცა... ბუნების წიაღში ადამიანი უკეთესი ხდება. ალექსანდრ სემიონოვიჩიც ისეთი უსიამოვნო შესახედავი აღარ იყო, როგორც ქალაქში გახლდათ. საძაგელი ქურთუკი აღარ ეცვა, სახე შერუჯოდა, ჩითის გაღეღილი პერანგიდან შავად გაბანჯგვლული მკერდი მოუჩანდა, ტილოს შარვალი ეცვა. მშვიდად, კეთილად იმზირებოდა. კამერიდან პარმაღზე, ვარსკვლავის ქვემოთ, მიჭედებული იყო აბრა: „საბჭოთა მეურნეობის „წითელი სხივი“ ალექსანდრ სემიონოვიჩმა პარმაღიდან მკვირცხლად ჩაირბინა და პატარა სატვირთო ავტომობილთან მიიჭრა, რომელმაც მცველთა თანხლებით სამი შავი კამერა მოიტანა. ალექსანდრ სემიონოვიჩი მთელ დღეს თანამშრომლებთან ერთად ფუსფუსებდა, ყოფილ ზამთრის ბაღში - შერემეტიევების ორანჟერეაში კამერებს აყენებდა. საღამო ხანს ყველაფერი მზად იყო. მინის ჭერქვემოთ თეთრი, მქრქალი სფერო აენთო, კამერები აგურებზე დადგეს და კამერებთან ერთად მოსულმა მექანიკოსმა მოელვარე ხრახნების ტკაცან-ტრიალით შავ ყუთებში აზბესტის იატაკზე იდუმალი წითელი სხივი აანთო. ალექსანდრ სემიონოვიჩი ვერ ისვენებდა, კიბეზე ადიოდა და სადენებს თავად ამოწმებდა. მეორე დღეს იგივე სატვირთო მანქანამ სადგურიდან საუცხოო პრიალა ფანერისგან შეკრული სამი ყუთი მოიტანა, ირგვლივ იარლიყები რომ ჰქონდა შემოწებებული და შავ ფონზე თეთრი წარწერებით იყო აჭრელებული: VORSICHT: EIER!! ფრთხილად კვერცხებია!! - რა ცოტა გამოუგზავნიათ? - გაუკვირდა ალექსანდრ სემიონოვიჩს, მაგრამ უმალ დაფაცურდა და შეფუთული ყუთების გახსნას შეუდგა. ყუთებს იმავე ორანჟერეაში ხსნიდნენ. ამ საქმიანობაში მონაწილეობდნენ: თვით ალექსანდრ სემიონოვიჩი, მისი უსაზომოდ ჩასუქებული ცოლი მანია, ამჟამად საბჭოთა მეურნეობაში დარაჯის უნივერსალურ თანამდებობაზე მომუშავე ყოფილი შერემეტიევების ყოფილი ელამი მებაღე, საბჭოთა მეურნეობაში ცხოვრებისთვის განწირული და დამლაგებელი დუნია. ეს მოსკოვი არ იყო და ყველაფერს უფრო უბრალო, ოჯახური და მეგობრული ელფერი ჰქონდა. ალექსანდრ სემიონოვიჩი განკარგულებებს იძლეოდა და თან სიყვარულით დასცქეროდა ყუთებს, ძვირფას, კომპაქტურ საჩუქარს, ორანჟერეის შემინული ჭერიდან ჩამავალი მზის შუქი რომ ეფინებოდა. კარებთან მიყუდებული შაშხანა მშვიდობიანად თვლემდა, თავად მცველს კი მარწუხი მოემარჯვებინა და სამაგრებსა და ლითონის გარსაკრავებს გლეჯდა. ჭახანი გაისმოდა... მტვერი აქეთ-იქით აფრქვეოდა. ალექსანდრ სემიონოვიჩი სანდლებს დააფლატუნებდა და ყუთებთან ფუსფუსებდა. - ცოტა ნელა, გეთაყვა, - ეუბნებოდა იგი მცველს, - ფრთხილად, შიგ ხომ კვერცხებია? - ფიქრი ნუ გაქვთ, - ხიხინებდა ძველი მეომარი და თან ბურთავდა, - ახლავე. ტრ-რ-რ... - გაისმოდა ხმა და მტვერი იფრქვეოდა. კვერცხები ჩინებულად შეფუთული აღმოჩნდა: ფიცრის სახურავის ქვეშ გასანთლული ქაღალდის ფენს გამოჩნდა, მერე საშრობი ქაღალდისა, მერე ბურბუშელის სქელი ფენა, შემდეგ ნახერხისა, ნახერხში კი კვერცხის თეთრი წვეტები გამოკრთა. ალექსანდრ სემიონოვიჩი ნახერხში იქექებოდა და თან ესიყვარულებოდა. - უცხოურად არის შეფუთული, ჩვენებურად კი არა. მანია, ფრთხილად, არ დაამტვრიო. - ალექსანდრ სემიონოვიჩ, რამ გადაგრია, - უპასუხა ცოლმა, - ოქრო ხომ არ არის. რაო. კვერცხები არ მინახავს? ვაი!.. რამხელებია! - უცხოურია, - ამბობდა ალექსანდრ სემიონოვიჩი და კვერცხებს ხის მაგიდაზე ალაგებდა, - განა ჩვენებური სოფლური კვერცხებია... ალბათ სულ ბრამატუტრისაა, ეშმაკმა დალახვროს! გერმანული... - რა თქმა უნდა, - კვერს უკრავდა მცველი და კვერცხებს ალერსიანად დასცქეროდა. - მხოლოდ ეს ვერ გამიგია, დასვრილი რატომაა. - ამბობდა ჩაფიქრებული ალექსანდრ სემიონოვიჩი, - მანია, თვალი ადევნე, ამოალაგონ, მე კი ტელეფონით დავრეკავ. ალექსანდრ სემიონოვიჩმა ეზო გადაჭრა და საბჭოთა მეურნეობის კანტორისკენ გაემართა, სადაც ტელეფონი იდგა. ზოოლოგიური ინსტიტუტის კაბინეტში საღამო ხანს ტელეფონი აწკრიალდა. თმააბურძგნული პროფესორი პერსიკოვი აპარატთან მივიდა. - გისმენთ, - თქვა მან. - ახლა პროვინცია დაგელაპარაკებათ, - გაისმა ყურმილში ქალის შიშინა ხმა. - ჰო, გისმენთ, - ზიზღით ჩასძახა პერსიკოვმა ტელეფონის შავ ყურმილში, სადაც ჯერ რაღაც ტკაცუნობდა, შემდეგ კი კაცის შორეული, მღელვარე ხმა გაისმა: - პროფესორო, კვერცხები გავრეცხოთ? - რა თქვით? რა? რას მეკითხებით? - გაბრაზდა პერსიკოვი, - საიდან მელაპარაკებით? - ნიკოლსკიდან, სმოლენსკის გუბერნიიდან, - უპასუხა ყურმილმა. - ვერაფერი გამიგია. ნიკოლსკი არც გამიგონია. ვინა ხართ? - როკი, - მკაცრად მიუგო ყურმილმა. - ვინ როკი? ჰო... ეს თქვენა ხართ?.. აბა რას მეკითხებით? - გავრეცხოთ თუ არა? უცხოეთიდან ქათმის კვერცხების პარტია გამომიგზავნეს. - მერე? - ... კვერცხები გათუთხნულია... - რაღაც გეშლებათ... როგორ შეიძლება „გათუთხნული“ იყოს, როგორც თქვენ ამბობთ? რა თქმა უნდა, შეიძლება ცოტაოდენი სკინტლი ჰქონდეს მიმხმარი... ანდა კიდევ სხვა რამ... - მაშ არ გავრეცხოთ? - რა თქმა უნდა, არა... რაო, უკვე აპირებთ კვერცხები კამერაში ჩააწყოთ? - დიახ, ვაპირებ, - უპასუხა ყურმილმა. - ჰმ... - ჩაიფრუტუნა პერსიკოვმა. - აბა, კარგად, - ჩაისისინა ყურმილში და დადუმდა. - „აბა, კარგადო“, - ბრაზით გადაულაპარაკა პერსიკოვმა პრივატ-დოცენტ ივანოვს, - როგორ მოგწონთ ეს ტიპი, პიოტრ სტეპანოვიჩ? ივანოვს გაეცინა. - ის არის? წარმომიდგენია, იმ კვერცხებს რა დომხალად აქცევს. - მაშ... მაშ... მაშ... - ბრაზიანად წამოიწყო პერსიკოვმა, - პიოტრ სტეპანოვიჩ, აბა, დაფიქრდით... შესაძლებელია, ქათმის კვერცხის დიეტეროპლაზმაზე სხივმა ისეთივე ზემოქმედება მოახდინოს, როგორც შიშველი ქვეწარმავლების პლაზმაზე. შესაძლებელია, ქათმები გამოიჩეკოს კიდევაც. მაგრამ ვერც თქვენ და ვერც მე ხომ ვერ ვიტყვით, ის ქათმები როგორი იქნება... იქნებ ყოვლად უვარგისნი აღმოჩნდნენ. იქნებ ორი დღის მერე ამოწყდნენ. იქნებ მათი ხორცი საჭმელად გამოუსადეგარი იყოს. განა შემიძლია თავდებად დავდგე, რომ ფეხზე დადგომას შეძლებენ? იქნებ მსხვრევადი ძვლები აღმოაჩნდეთ. - პერსიკოვი ისე გაფიცხდა, ხელს იქნევდა და თითებს კაკვავდა. - ნამდვილად ასეა, - დაეთანხმა ივანოვი. - პიოტრ სტეპანოვიჩ, თქვენ შეგიძლიათ თავდებად დადგეთ, რომ ის ქათმები შთამომავლობას წარმოქმნიან? იმ ტიპმა იქნებ სტერილური ქათმები გამოიყვანოს. შესაძლოა, ძაღლისხელები გაიზარდნონ, მაგრამ შთამომავლობა ვერ წარმოქმნან, თუნდაც მეორედ მოსვლამდე ელოდო. - ამის თავდებად ვერავის დადგება, - დაეთანხმა ივანოვი. - თანაც როგორი მოურიდებელია, - გულს იმღვრევდა პერსიკოვი, - როგორი კადნიერი! არ დაგავიწყდეთ, რომ დავალებული მაქვს იმ არამზადას ინსტრუქტაჟიც მევე გავუწიო, - პერსიკოვმა როკის მოტანილ ქაღალდზე მიუთითა, რომელიც საექსპერიმენტო მაგიდაზე ეგდო, - იმ უვიცს ინსტრუქტაჟი რანაირად უნდა გავუწიო, როცა ამ საკითხზე თავად მე არაფრის თქმა შემიძლია. - არ შეგეძლოთ უარი გეთქვათ? - ჰკითხა ივანოვმა. პერსიკოვი წამოჭარხლდა, ქაღალდი აიღო და ივანოვს მიაწოდა. ივანოვმა წაიკითხა და ირონიულად ჩაიცინა. - ჰო-ო... - თქვა მერე მრავლისმეტყველად. - თანაც არ დაგავიწყდეთ - მე ჩემს შეკითხვას ორი თვეა, ველი და ჩამიჩუმიც არ ისმის. იმას კი კვერცხები უმალ გაუგზავნეს და, საერთოდ, ყოველგვარი შემწეობა აღმოუჩინეს... - ვლადიმერ იპატიჩ, ის ვერაფრის გაკეთებას ვერ შეძლებს. ყველაფერი იმით დამთავრდება, რომ კამერებს დაგიბრუნებენ. - ნეტავი ეს მალე მოხდებოდეს, მე ხომ ცდების ჩატარება მიფერხდება. - ეს კი ცუდია. მე ყველაფერი მზად მაქვს. - სკაფანდრები მიიღეთ? - დიახ, დღეს მივიღე. პერსიკოვი ცოტათი დამშვიდდა და გამოცოცხლდა. - ჰო-ო... მე მგონი, ასე უნდა მოვიქცეთ: საოპერაციო ოთახის კარი ჩავკეტოთ, ხოლო ფანჯარა გავაღოთ... - რა თქმა უნდა, - დაეთანხმა ივანოვი. - ჩაფხუტი სამია? - დიახ, სამია. - მაშ ასე... თქვენ, მაშასადამე, მე და შეიძლება რომელიმე სტუდენტი მოვიხმაროთ. მესამე ჩაფხუტი იმას მივცეთ. - გრინმუტი გამოდგება. - სალამანდრებზე რომ ამუშავებთ? ჰმ... იმას არა უშავს... თუმცა, გეთაყვა, გაზაფხულზე ვერ მითხრა, შიშველკბილებიანებს საცურაო ბუშტი როგორა აქვთ მოწყობილი, - ღვარძლიანად დაუმატა პერსიკოვმა. - არა, მართლა არა უშავს... კარგი სტუდენტია, - გამოესარჩლა გრინმუტს ივანოვი. - ერთი ღამის გათევა მოგვიწევს, - განაგრძო პერსიკოვმა, - ოღონდ, იცით რა, პიოტრ სტეპანოვიჩ, გაზი შეამოწმეთ, თორემ ქიმიის ნებაყოფლობითი საზოგადოება, ეშმაკმა უწყის, რა ნაგავს გამოგზავნის. - არა, არა, - ივანოვმა ხელები გააქნია, - გუშინ უკვე გამოვცადე. ვლადიმერ იპატიჩ, სიმართლე უნდა ითქვას, საუცხოო გაზია. - რაზე გამოცადეთ? - ჩვეულებრივ გომბეშოებზე. ჭავლს მიუშვებ თუ არა, მყისვე იხოცებიან. ჰო, ვლადიმერ იპატიჩ, კიდევ რა უნდა გავაკეთოთ. მთავარი სახელმწიფო სამმართველოს სახელზე მიმართვა დაწერეთ, რომ ელექტრო რევოლვერი გამომიგზავნონ. - ხმარება რომ არ ვიცი! - ეგ მე მომანდეთ, - უპასუხა ივანოვმა, - კლიაზმაზე თავის შესაქცევად ვისროდით... იქ ჩემს მეზობლად მთავარი სახელმწიფო სამმართველოს ერთი მუშაკი ცხოვრობდა. საუცხოო რამეა, მართლაცდა ჩინებული... უხმოდ ისვრის, ას ნაბიჯზე კლავს, ყვავებს ვესროდით... მგონი გაზი აღარც დაგვჭირდეს. - ჰმ... ეს ჩინებული აზრია... ნამდვილად ჩინებული, - პერსიკოვი კუთხეში მივიდა, ყურმილი აიღო და ჩასძახა: - აბა, ერთი, რა ჰქვია... ლუბიანკა შემაერთეთ... * გაუსაძლისი ცხელი დღეები იდგა. ცხადლივ ჩანდა, ველზე როგორ ლივლივებდა გამჭვირვალე, შედედებული ხვატი. ღამეები კი ჩინებული, მაცდუნებელი, მომწვანო ელფერისა გახლდათ. შერემეტიევების ყოფილ მამულს მთვარე დანათოდა და ისე ალამაზებდა, ენით არ გამოითქმის, სასახლე-საბჭოთა მეურნეობა თითქოს შაქრისააო, ისე ბრწყინავდა, პარკში ჩრდილები თრთოდა, ხოლო ტბორები სანახევროდ მთვარის ირიბ სვეტს გაენათებინა, მეორე ნახევარი კი წყვდიადში ჩაძირულიყო. მთვარის შუქზე თავისუფლად წაიკითხავდით გაზეთ „იზვესტიას“, წერილი ნონპარელით აწყობილი საჭადრაკო განყოფილების გარდა. მაგრამ ასეთ ღამეებში „იზვესტიას“, ცხადია, არავის წაიკითხავდა... დამლაგებელი დუნია საბჭოთა მეურნეობის გარეთ, კორომში აღმოჩნდა გარემოებათა დამთხვევის შედეგად იქვე გაჩნდა საბჭოთა მეურნეობის გაქერცლილი სატვირთო ავტომობილის წითელულვაშა შოფერი. იქ რას აკეთებდნენ, არავინ იცის. თელის მეჩხერ ჩრდილში ტყავის პალტოზე ისხდნენ, შოფერს მიწაზე რომ გაეშალა. სამზარეულოში ნათურა ენთო. იქ ორი მებაღე ვახშმობდა, ხოლო თეთრკაპოტიანი მადამ როკი სვეტებიან ვერანდაზე იჯდა, თვალწარმტაც მთვარეს ასცქეროდა და ოცნებობდა. საღამოს ათ საათზე, როცა საბჭოთა მეურნეობის გარეთ მდებარე სოფელ კონცოვკაში ხმაური მიწყდა, იდილიურ პეიზაჟს ფლეიტის მშვენიერი, ნაზი ხმები მოეფინა. შეუძლებელია იმისი გამოხატვა, ეს ხმები კორომებსა და შერემეტიევის ყოფილი სასახლის სვეტებს რამდენად შეეფერებოდა. „პიკის ქალის“ ნაზი ლიზას ხმა ვნებიანი პოლინას ხმას ერწყმოდა და მთვარით გაჩირაღდნებული ზეცისკენ მიიწევდა, ვით ძველი და მაინც საოცრად სანატრელი, გულის აჩუყებამდე მომხიბლავი რეჟიმის ზმანება. ქრებიან... ქრებიან... მოლივლივე ხმით სტვენდა, კვნესოდა ფლეიტა. კორომები გაირინდნენ. ალივით მომხიბლავ დუნიას ლოყა შოფრის ხმელ, მქითურ, ვაჟკაცურ ლოყაზე მიეყრდნო და ფლეიტას უსმენდა. - კარგად უკრავს ეს მამაძაღლი, - თქვა შოფერმა და ვაჟკაცური ხელი დუნიას წელზე შემოხვია. ფლეიტაზე თვით საბჭოთა მეურნეობის გამგე ალექსანდრ სემიონოვიჩ როკი უკრავდა. ჰოდა, მართლაც საუცხოოდ უკრავდა. საქმე ის გახლავთ, რომ ფლეიტა ოდესღაც ალექსანდრ სემიონოვიჩის სპეციალობა გახლდათ. 1917 წლამდე იგი მსახურობდა მაესტრო პეტუხოვის ცნობილ საკონცერტო ანსამბლში, რომელიც ყოველ საღამოს ქალაქ ეკეტერინოსლავის მყუდრო კინემატოგრაფ „ჯადოსნური ოცნებების“ ფოიეს მწყობრი ბგერებით ახმიანებდა. მაგრამ მრავალ ადამიანთა კარიერის გარდამტეხმა დიადმა 1917 წელმა ალექსანდრ სემიონოვიჩიც ახალ გზას გაუყენა. მან „ჯადოსნური ოცნებები“ და სატინაგადაკრული, ვარსკვლავებით მოხატული მტვრიანი კედლები მიატოვა, ფლეიტის ნაცვლად ხელში სიცოცხლის მომსპობი მაუზერი აიღო და ომისა და რევოლუციის მღელვარე ზღვაში გადაეშვა. ალექსანდრ სემიონოვიჩს ტალღები დიდხანს დააქანებდა, ხან ყირიმში გამორიყავდა, ხან მოსკოვში, ხან თურქესტანში და ხანაც ვლადივოსტოკში. თურმე რევოლუცია იყო საჭირო, რათა ალექსანდრ სემიონოვიჩს თავისი უნარი მთლიანად გამოევლინა. თურმე იგი ნამდვილად დიდი ადამიანი გახლდათ და „ოცნებების“ ფოიეში არაფერი ესაქმებოდა. ყველაფრის დაწვრილებით ჩამოთვლას არ მოვყვებით და მხოლოდ მოგახსენებთ, რომ 1927 წლის ბოლოს და 1928 წლის დამდეგს ალექსანდრ სემიონოვიჩი თურქესტანში იმყოფებოდა, სადაც ვეებერთელა გაზეთს რედაქტორობდა. ამას გარდა, როგორც უმაღლესი სამეურნეო კომისიის ადგილობრივმა წევრმა, სახელი გაითქვა თურქმენეთის მხარის მორწყვისთვის შექმნილი განსაცვიფრებელი ნაშრომებით. 1928 წელს როკი მოსკოვში ჩავიდა, სადაც დამსახურებულ დასვენებას აზიარეს. უმაღლესმა კომისიამ იმ ორგანიზაციისა, რომლის ბილეთსაც პროვინციული ძველმოდური კაცი ღირსეულად ატარებდა, იგი დააფასა და მშვიდ, საპატიო თანამდებობაზე განაწესა, მაგრამ ალექსანდრ სემიონოვიჩის მგზნებარე ტვინი, რესპუბლიკის საუბედუროდ, ვაი, რომ არ დაცხრა! როკი მოსკოვში პერსიკოვის გამოგონებას გადააწყდა. ჰოდა, ტვერსკაიაზე მდებარე სასტუმრო „წითელი პარიზის“ ნომერში ალექსანდრ სემიონოვიჩს დაებადა იდეა, რომ ორ თვეში პერსიკოვის სხივის შემწეობით რესპუბლიკაში ქათმებს კვლავ მოამრავლებდა. როკს მეცხოველეობის კომისიაში მოუსმინეს, დაეთანხმნენ და იგი უცნაურ ზოოლოგს გატკიცინებული ქაღალდით ეწვია. სარკესავით მოელვარე ტბორების, პარკისა და კორომების დამატკბობელი კონცერტი უკვე დასასრულს უახლოვდებოდა, მაგრამ ერთმა გარემოებამ ეს კონცერტი დროზე ადრე შეწყვიტა. დიახ, კონცოვკაში ძაღლებმა, რომელთაც წესით უკვე უნდა სძინებოდათ, უეცრად საშინელი ყეფა ატეხეს. ყეფა თანდათან გაბმულ, გულის გამაწვრილებელ ყმუილად იქცა, მერე იმატა და ველებს ერთიანად მოედო. უეცრად ამ ყმუილს ტბორებიდან ბაყაყების მილიონხმიანი მჭახე კონცერტი აჰყვა. ყოველივე ისეთი შემაძრწუნებელი გახლდათ, რომ იდუმალებით მოცული, ჯადოსნური ღამეც კი წამით თითქოს გაფერმკრთალდა. ალექსანდრ სემიონოვიჩმა ფლეიტა მიატოვა და ვერანდაზე გავიდა. - მანია, გესმის? თუ იცი, ეს წყეული ძაღლები რამ გადარია? - მე რა ვიცი? - უპასუხა მანიამ, თან მთვარეს ასცქეროდა. - წამო, მანეჩკა, კვერცხებს დავხედოთ, - უთხრა ალექსანდრ სემიონოვიჩმა. - ღმერთმანი, ალექსანდრ სემიონოვიჩ, მაგ შენმა კვერცხებმა და ქათმებმა მთლად გაგაგიჟეს. ცოტა მაინც დაისვენე! - არა, მანეჩკა, წავიდეთ. ორანჟერეაში ელვარე ბურთი ბრიალებდა. სახეწამონთებული, თვალებგაბრწყინებული დუნიაც მოვიდა. ალექსანდრ სემიონოვიჩმა საკონტროლო მინები ფრთხილად გახსნა და ყველამ კამერაში ჩაიხედა. ლაქებით აჭრელებული ღაღანა წითელი კვერცხები აზბესტის თეთრ იატაკზე მწყობრ რიგებად ეწყო. კამერებში მდუმარება სუფევდა... ზემოთ კი 15 000 სანთლიანი სფერო ხმადაბლა შიშინებდა. - ოჰ, რა წიწილებს გამოვჩეკავ! - აღფრთოვანებით ამბობდა ალექსანდრ სემიონოვიჩი და კამერებში ხან გვერდიდან, საკონტროლო ჭრილებიდან, ხანაც ზემოდან, ფართო სავენტილაციო ხვრელებიდან იცქირებოდა, - აი, ნახავთ... რა? ვერ გამოვჩეკავ? - ალექსანდრ სემიონოვიჩ, იცით რა, - ღიმილით უთხრა დუნიამ, - კონცოვკელი გლეხები თქვენზე ამბობენ, ანტიქრისტეაო. ამბობენ, ეშმაკეული კვერცხები მოუტანიაო. მანქანით წიწილების გამოჩეკა ცოდვააო. თქვენი მოკვლა უნდოდათ. ალექსანდრ სემიონოვიჩი შეკრთა და ცოლისკენ შეტრიალდა. სახეზე ზაფრანისფერი დაედო. - ერთი უყურეთ! ეს რა ხალხია! ამისთანა ხალხს რა ეშველება? ჰა? მანეჩკა, კრება უნდა ჩავატაროთ... ხვალ მაზრიდან მუშაკებს გამოვიძახებ. სიტყვას მეც წარმოვთქვამ. საერთოდაც აქ უნდა წავიმუშაოთ... თორემ ეს ისეთი მიყრუებული ადგილია... - უმეცრებაა. - თქვა ორანჟერეის კართან გაშლილ მაზარაზე წამოწოლილმა მცველმა. მეორე დღეს უცნაური და აუხსნელი ამბები ერთმანეთს წაეწყო. დილით, როცა მზემ ამოანათა და კორომები მნათობს ჩვეულებისამებრ ფრინველთა განუწყვეტელი, მძლავრი სტვენა-გალობით უნდა შეგებებოდნენ, ახლა დადუმდნენ. ეს ყველამ შეამჩნია. ასეთი სიჩუმე ავდრის წინ ჩამოდგება ხოლმე, მაგრამ ახლა ავდრის ნიშანწყალიც არაფერს ეტყობოდა. ალექსანდრ სემიონოვიჩმა შეამჩნია, რომ საბჭოთა მეურნეობაში უცნაურად, ორაზროვნად იწყეს ლაპარაკი, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც კონცოვკელი ბრძენი კაცის, ცნობილი შფოთისთავის, მეტსახელად თხაწვერას მონაყოლი მოისმინეს. იგი ამბობდა, ფრინველებმა თავი მოიყარეს, გუნდ-გუნდად დაეწყვნენ და გამთენიისას შერემეტიოვკადან ერთიანად სადღაც ჩრდილოეთისკენ გადაიხვეწნენო. ალექსანდრ სემიონოვიჩმა ეს ლაპარაკი სისულელედ მიიჩნია, მაგრამ გუნება მაინც წაუხდა და მთელი დღე იმაზე დაკარგა, რომ ქალაქ გრაჩოვკას ტელეფონით დაკავშირებოდა. ალექსანდრ სემიონოვიჩს აღუთქვეს, რომ ორი დღის შემდეგ ორატორებს გამოუგზავნიდნენ, რომლებიც ისაუბრებდნენ ორ თემაზე - საერთაშორისო მდგომარეობაზე და მექათმეობის ნებაყოფლობით საზოგადოებაზე. არც საღამოს ჩაუვლია სიურპრიზების გარეშე. თუ დილით კორომები ჩაჩუმდა, რამაც სრულიად ცხადი გახადა, ხეთა შორის მდუმარება რა საეჭვო და უსიამოვნოა, თუ შუადღისას ბეღურები საბჭოთა მეურნეობის ეზოდან სადღაც გადაიკარგნენ, საღამო ხანს შერემეტიოვკის ტბორიც დადუმდა. ეს მართლაც გასაოცარი გახლდათ, რადგან ირგვლივ ორმოცი ვერსის მანძილზე იყო განთქმული შერემეტიოვკელი ბაყაყების ყიყინი. ახლა კი თითქოს ამომწყდარიყვნენ. ტბორიდან ჩქამიც არ მოისმოდა, მდუმარედ იდგა ისლი. უნდა ვაღიაროთ, რომ ალექსანდრ სემიონოვიჩს გუნება საბოლოოდ წაუხდა, რადგან ამ უცნაურ ამბებზე ძალზე უსიამოვნო მითქმა-მოთქმა დაიწყეს, თანაც ალექსანდრ სემიონოვიჩის ზურგს უკან. - ეს მართლაც უცნაურია, - უთხრა ალექსანდრ სემიონოვიჩმა ცოლს სადილობისას, - ვერ გამიგია, ფრინველები რატომ უნდა გადახვეწილიყვნენ? - აბა, მე რა ვიცი? - უპასუხა მანიამ. - იქნებ შენი სხივის გამოა? - მანია, ნამდვილად სულელი ხარ, - უთხრა ალექსანდრ სემიონოვიჩმა და კოვზი გადააგდო. - რაღა შენ და რაღა ის გლეხები. სხივი, აბა რა შუაშია? - მე რა ვიცი. თავი გამანებე. საღამოთი მესამე სიურპრიზმაც არ დააყოვნა - კონცოვკაში ძაღლები ისევე აყმუვლდნენ და მერე როგორ აყმუვლდნენ! მთვარის შუქით განათებულ ველებს გაბმული, ბრაზიანი, ნაღვლიანი კვნესა-გოდება მიეფინა. ალექსანდრ სემიონოვიჩი ამჯერად ცოტათი გაახარა სასიამოვნო სიურპრიზმა, რაც ორანჟერეაში ელოდა. კამერებში ჩაწყობილი წითელი კვერცხებიდან განუწყვეტელი კაკუნი მოისმა. ტუკ...ტუკ...ტუკ...ტუკ... ხმიანებდა ხან ერთი, ხან მეორე, ხან მესამე კვერცხი. კვერცხების კაკუნი ალექსანდრ სემიონოვიჩს საზეიმო ხმებად ჩაესმა. კორომებსა და ტბორებზე მომხდარი უცნაურობანი უმალ გადაავიწყდა. ყველამ თავი მოიყარა ორანჟერეაში: მანიამაც, დუნიამაც, დარაჯმაც და მცველმაც, რომელსაც შაშხანა კარებთან დაეტოვებინა. - აბა, რას იტყვით? - გამარჯვებული კაცის ხმით ეკითხებოდა მათ ალექსანდრ სემიონოვიჩი. ყველანი პირველი კამერის კარის წინ დაიხარნენ და ყური ცნობისმოყვარედ მიაპყრეს, - წიწილები ნისკარტებს უკაკუნებენ, - განაგრძობდა სახეგაბრწყინებული ალექსანდრ სემიონოვიჩი. ¬- ახლაც იტყვით, ვერ გამოჩეკავო? არა, ძვირფასებო, - გრძნობამოჭარბებულმა მცველს მხარზე ხელი დაუტყაპუნა. - ისეთ წიწილებს გამოვჩეკავ, პირს დააღებთ. ახლა თვალი კარგად გეჭიროთ, - მკაცრად დაუმატა მან. - როგორც კი გამოჩეკვას დაიწყებენ, მაშინვე მაცნობეთ. - კარგი, - ერთხმად უპასუხეს დარაჯმა, დუნიამ და მცველმა. - ტუკ...ტუკ...ტუკ... - სულ უფრო მძლავრად ხმიანობდა პირველ კამერაში ხან ერთი, ხან მეორე კვერცხი. თხელ გამჭვირვალე ნაჭუჭს შიგნით ახალი სიცოცხლის აღმოცენება იქ მყოფთა თვალწინ მართლაც ისე საინტერესო იყო, რომ მთელი საზოგადოება კიდევ დიდხანს იჯდა დაპირქვავებულ ცარიელ ყუთებზე და უცქეროდა, იდუმალ შუქში ჟოლოსფერი კვერცხები როგორ მწიფდებოდა. დასაძინებლად საკმაოდ გვიან წავიდ-წამოვიდნენ, როცა საბჭოთა მეურნეობასა და მის შემოგარენს მომწვანო ღამე გადაეფარა. ეს ღამე იდუმალებით მოცული, შეიძლება ითქვას, შემზარავიც კი იყო, ალბათ იმიტომ, რომ მდუმარებას დროდადრო არღვევდა ძაღლების ნაღვლიანი ყმუილი, კონცოვკაში უმიზეზოდ რომ იწყებოდა. დილით ალექსანდრ სემიონოვიჩს უსიამოვნო ამბავი ელოდა. ძალზე დაბნეული მცველი ხელებს მკერდზე იდებდა, ფიცით თავს იკლავდა, არ მძინებიაო, მაგრამ ვერაფერი შევამჩნიეო. - ვერაფერი გამიგია, - თავს იმართლებდა მცველი, - ამხანაგო როკო, მე არაფერ შუაში ვარ. - დიდ მადლობას მოგახსენებთ, - ტუქსავდა მას ალექსანდრ სემიონოვიჩი, - რას ფიქრობთ, ამხანაგო? აქ რატომ გადაყენეს? თვალყურის სადევნებლად. მაშ მითხარით სად გაქრნენ? ხომ გამოიჩეკნენ, არა? მაშ გაიპარნენ. მაშასადამე კარი ღია დაგიტოვებიათ და ისინიც გაპარულან. არა ვიცი რა, წიწილები იპოვეთ და მომიყვანეთ! - არსად არ წავალ. მე ჩემი საქმე კარგად ვიცი, - განაწყენდა ბოლოს მცველი, - ამხანაგო როკო, ტყუილ-უბრალოდ საყვედურს ნუ მეუბნებით! - მაშ სად დაიკარგნენ? - მე რა ვიცი, - გაცხარდა ბოლოს მეომარი, - დარაჯად ხომ ვერ დავუდგებოდი. მე რა მევალება? თვალყური მეჭიროს, რომ კამერები არავინ აწაპნოს. ჰოდა, ჩემს მოვალეობას ვასრულებ. აი კამერები. ხოლო თქვენი წიწილების დაჭერა კანონით არ მევალება. ვინ იცის, რანაირი წიწილები გამოიჩეკებიან, იქნებ ველოსიპედითაც ვერ დაეწიო. ალექსანდრ სემიონოვიჩმა ხმადაბლა რაღაც ჩაიბურტყუნა. განცვიფრებას ვერ მალავდა. მართლაცდა უცნაური ამბავი იყო. პირველ კამერაში, სადაც კვერცხები ყველაზე ადრე ჩააწყვეს, სხივის ფუძეში ჩადებული ორი კვერცხი გამოტეხილი დახვდა, ერთი კვერცხი გვერდზეც კი გადაგორებულიყო. ნაჭუჭი აზბესტის იატაკზე, სხივში ეგდო. - ეშმაკმა უწყის, - ბუტბუტებდა ალექსანდრ სემიონოვიჩი, - ფანჯრები ჩაკეტილია, სახურავიდან ხომ არ გაფრინდებოდნენ. მან თავი ასწია და იქ აიხედა, სადაც მინის სახურავში რამდენიმე ფართო ხვრელი მოჩანდა. - რას ამბობთ, ალექსანდრ სემიონოვიჩ, - ძალზე განცვიფრდა დუნია, - წიწილები სად გაფრინდებოდნენ. სადმე აქ იქნებიან... ძიბ... ძიბ... ძიბ... დაიწყო მან ძახილი, თან ორანჟერეის კუთხეებში იცქირებოდა, სადაც დამტვერილი ყვავილების ლარნაკები იდგა, რაღაც ფიცრები და ხარახურა ეყარა. მაგრამ წიწილების ხმა არსაიდან ისმოდა. მოსამსახურეთა მთელი გუნდი საბჭოთა მეურნეობის ეზოში ორ საათს დარბოდა და მკვირცხლ წიწილებს დაეძებდა, მაგრამ წიწილები ვერსად იპოვეს. დღემ ძალზე მშფოთვარედ ჩაიარა. კამერებს დამცველი დარაჯიც მიუჩინეს და უმკაცრესი ბრძანება მისცეს: ყოველ თხუთმეტ წუთში კამერების სარკმლებიდან შეეჭყიტა და თუ რამეს შეამჩნევდა, ალექსანდრ სემიონოვიჩისთვის დაეძახა. მცველი კართან წარბებშეჭმუხნული იჯდა. შაშხანა მუხლებს შუა მოექცია. ამ ალიაქოთით დაქანცულმა ალექსანდრ სემიონოვიჩმა მხოლოდ დღის ორ საათზე ისადილა. ნასადილევს შერემეტიევის ყოფილ დივანზე გრილ ჩრდილში ერთი საათი ეძინა, საბჭოთა მეურნეობაში დამზადებული ორცხობილის ბურახი დალია, ორანჟერეაში შეიარა და დარწმუნდა, რომ იქ ყველაფერი რიგზე იყო. პირველ კამერასთან ჭილობზე პირქვე გაწოლილი მოხუცი დარაჯი საკონტროლო მინაში თვალების ხამხამით იყურებოდა. მცველი კარს ფხიზლად დარაჯობდა. ალექსანდრ სემიონოვიჩს ორანჟერეაში ახალი ამბავიც დახვდა: მესამე კამერაში ყველაზე ბოლოს ჩაწყობილი კვერცხები ისე ახმიანდნენ, თითქოს შიგნით ვიღაც სლუკუნებსო. - უჰ, გამოსაჩეკად ემზადებიან, - თქვა ალექსანდრ სემიონოვიჩმა, - ნამდვილად მალე გამოიჩეკებიან. ხედავ? - მიუბრუნდა დარაჯს. - მაგარი რამეა, - უპასუხა დარაჯმა ორაზროვანი ტონით და თავი გადააქნია. ალექსანდრ სემიონოვიჩი კამერასთან ჩაცუცქდა, ცოტა ხანს უთვალთვალა, მაგრამ მის თვალწინ არაფერი გამოჩეკილა, მერე წამოდგა, ხელ-ფეხი გამართა და თქვა, აქაურობას არ გავცილდები, მხოლოდ ტბორზე საბანაოდ ჩავალ და, თუ რამე ახალი იქნება, მაშინვე დამიძახეთო. იგი სასახლისაკენ გაემართა, საწოლ ოთახში შეირბინა, სადაც ორი ვიწრო, ზამბარებიანი საწოლი იდგა, ზედ დაჭმუჭნული თეთრეული რომ ჰქონდა გადაფარებული, ხოლო იატაკზე მწვანე ვაშლის გროვა და წიწილების მომავალი თაობისთვის გამზადებული ფეტვის ზვინი მოჩანდა. ალექსანდრ სემიონოვიჩმა ხაოიანი პირსახოცს ხელი წამოავლო, მერე დაფიქრდა და ფლეიტაც აიღო, როცა წყლის პირას დავისვენებ, ცოტას დავუკრავო, სასახლიდან მხნედ გამოირბინა, საბჭოთა მეურნეობის ეზო გადაჭრა, ტირიფების ხეივანს გაუყვა და ტბორისკენ გაემართა. მხნედ მიაბიჯებდა, პირსახოცს მიაფრიალებდა, ფლეიტა იღლიაში ამოეჩარა. ტირიფებს შორის ციდან მცხუნვარება იფრქვეოდა, ალექსანდრ სემიონოვიჩს ტანი უბჟუოდა და წყლისკენ მიუწევდა. ხელმარჯვნივ ძირხვენების ბარდნარი გამოჩნდა და როცა იქ ჩაიარა, ბუჩქებისაკენ გადააფურთხა. ბუჩქების სიღრმეში უმალვე ისეთი შარიშური გაისმა, თითქოს ვიღაცა მორს მოათრევსო. ალექსანდრ სემიონოვიჩს გული ოდნავ შეუქანდა. მან თავი ბარდნარისკენ შეატრიალა და იქაურობას დაკვირვებით დააცქერდა. ორი დღეა, ტბორიდან ჩქამიც არ მოისმოდა. შარიშური მიწყდა. ძირხვენებს მიღმა ტბორის მიმზიდველი წყნარი ზედაპირი და გასახდელი ჯიხურის ნაცრისფერი სახურავი გაკრთა. ალექსანდრ სემიონოვიჩს ცხვირწინ რამდენიმე ნემსიყლაპია აუფრინდა. იგი უკვე ფიცრის ბოგურისკენ შეტრიალებას აპირებდა, როცა ბუჩქებში უეცრად შარიშური განმეორდა და თან მოკლე შიშინიც დაერთო, თითქოს ორთქმავალმა ზეთი და ორთქლი გამოუშვაო. ალექსანდრ სემიონოვიჩმა ყურები ცქვიტა და ბარდნარს დააცქერდა. - ალექსანდრ სემიონოვიჩ, - გაისმა ამ დროს როკის ცოლის ხმა და ჟოლოს ბუჩქებში მისი თეთრი კოფტა გაკრთა, მერე მიიმალა და ისევ გაკრთა. - მომიცადე, საბანაოდ მეც მოვდივარ. როკის ცოლი ტბორისკენ მარდად გამოემართა, მაგრამ ალექსანდრ სემიონოვიჩი ძირხვენებისკენ იყო მიყურადებული და მისთვის ხმა არ გაუცია. ძირხვენებიდან მორუხო-მოწენგოსფერო მორი ამოიმართა და თვალდათვალ იწყო ზრდა. ალექსანდრ სემიონოვიჩს მოეჩვენა, რომ მორი მოყვითალო სველი ლაქებით იყო დაფარული. მორი ირხეოდა, იგრიხებოდა, იწელებოდა და იმხელაზე გაიწელა, დაბალსა და დაკორძილ ტირიფს ასცდა, შემდეგ მორის წვერო თითქოს ჩამოტყდა, ოდნავ ჩამოიხარა და ალექსანდრ სემიონოვიჩის თავს ზემოთ მოსკოვური ელექტრობოძის ოდენა რაღაც წამოიმართა. მაგრამ ეს რაღაცა ბოძზე სამჯერ მსხვილი და გაცილებით ლამაზი გახლდათ, რადგან ქიცვოვანი ტატუირება ამშვენებდა. ალექსანდრ სემიონოვიჩი თუმცა ჯერ ვერაფერს მიხვდა, სხეულში სიცივემ მაინც დაურბინა, შემზარავი ბოძის წვეროს ახედა და მისმა გულმა რამდენიმე წამით ძგერა შეწყვიტა. მოეჩვენა, რომ აგვისტოს დღის მცხუნვარებას უეცრად თოში შეენაცვლა. თვალები ისე დაებინდა, თითქოს საზაფხულო შარვალი ჰქონდა აფარებული და მზეს ისე ასცქეროდა. მორის ზედა წვეროზე გაბრტყელებული, წამახული და ყვითელი, მრგვალი ლაქით შემკობილი თავი მოჩანდა. ლაქის ზემოთ, თითქოს სახურავქვეშ ჩამჯდარი, ვიწრო უქუთუთო თვალებიდან არნახული ბრაზი გამოსჭვიოდა. თავი ისე შეირხა, თითქოს ჰაერი ჩაკორტნაო, ხოლო მორი მთლიანად ძირხვენებში ჩაიმალა, ზემოთ მარტო თვალები დარჩა, ალექსანდრ სემიონოვიჩს დაშტერებით რომ უცქეროდა. ფოთლებს შორის გამომჭვირვალი თვალები ისეთი შემზარავი იყო, რომ ოფლში გაღვარულმა ალექსანდრ სემიონოვიჩმა ყოვლად უადგილო სამი სიტყვა წარმოთქვა, ჭკუიდან შემშლელმა შიშმა რომ წამოაძახებინა. - ეს რა ხუმრობაა... მერე გაახსენდა, დავრიშები... დიახ... დიახ... ინდოეთი... მოწნული კალათი... შელოცვა. თავი კვლავ აღიმართა და ტანიც ამოჰყვა. ალექსანდრ სემიონოვიჩმა ფლეიტა ტუჩებთან მიიტანა, ჩახლეჩილი ხმით ჩასტვინა და ვალსის დაკვრა დაიწყო „ევგენი ონეგინიდან“, თუმცა ყოველ წამს სული ეხუთებოდა. მწვანე ფოთლებიდან გამომზირალი თვალები უმალ ამ ოპერის დაუოკებელმა სიძულვილმა ააკიაფა. - რამ გაგასულელა, ამ პაპანაქებაში რომ უკრავ? - გაისმა მანიას მხიარული ხმა და ალექსანდრ სემიონოვიჩმა სადღაც მარჯვნივ თვალი მოჰკრა თეთრ ლაქას. შემდეგ მთელი საბჭოთა მეურნეობა გულშემზარავმა კივილმა შეძრა, თანდათან იმატა და ცაში აიჭრა, ხოლო ვალსმა ფეხმომსხვრეულივით იწყო ხტომა. თავი მწვანე ფოთლებს მოსცილდა, წინ გაექანა და თვალები ალექსანდრ სემიონოვიჩს განშორდა. თხუთმეტიოდე არშინის სიგრძე და ადამიანის სიმსხო გველი ძირხვენებიდან ზამბარასავით გამოხტა. გზაზე მტვერი აისვეტა და ვალსი დასრულდა. გველმა საბჭოთა მეურნეობის გამგეს გვერდით ჩაუქროლა და იქით გაექანა, სადაც გზაზე თეთრი კოფთა მოჩანდა, როკმა თვალნათლივ დაინახა, რომ მანიას ზაფრანისფერი დაედო და გრძელი თმა ნახევარი არშინის სიმაღლეზე მავთულებივით აღემართა. გველმა როკის თვალწინ პირი წამით გააღო, საიდანღაც ჩანგლის მსგავსი რაღაც გამოხტა. მტვერში ჩამჯდარ მანიას გველმა კბილები მხარში ჩაასო და ერთი არშინის სიმაღლეზე აიტაცა. მანიამ სიკვდილის წინ შემზარავად ამოიკივლა. გველი ხუთსაჟენიან ხრახნად ჩაიგრიხა, კუდი ქარბორბალასავით დაატრიალა და მანიას შემოერტყა. მანიას ერთი ბგერაც აღარ დასცდენია, როკს მხოლოდ მისი ძვლების მსხვრევის ხმა ჩაესმა. გველის ყბაზე ნაზად აკრულ მანიას თავი მაღლა აიჭრა, მანიამ პირიდან სისხლი ამოანთხია, მოტეხილი ხელი ჩამოეკიდა და ფრჩხილებიდან სისხლი წასკდა. მერე გველმა ყბები ამოიგდო, ხახა დააფჩინა, მანიას თავს თავისი თავი ერთბაშად ჩამოამხო და როგორც თითზე ხელთათმანს, ისე დაუწყო წამოცმა. გველი ირგვლივ ყოველ მხარეს სუნთქვას აფრქვევდა და ეს მხურვალება როკს სახეზე მისწვდა. მოქნეულმა კუდმა კინაღამ გზისპირა მტვერში გატყორცნა. სწორედ მაშინ როკის კუპრივით შავი თავი ვერცხლისფრად ჯერ მარცხენა, შემდეგ მარჯვენა მხარეს შეიფერა, საშინელი გულისრევა მოეძალა. იგი გზას მოსწყდა და გამაყრუებელი ღრიალით გაიქცა, ირგვლივ ვეღარაფერს ხედავდა... თავი IX. ცოცხალი ფაფა სადგურ დუგინოში სახელმწიფო კონტროლის სამმართველოს აგენტი შჩუკინი ძალზე მამაცი კაცი გახლდათ. მან თავის ამხანაგს, მწითურა პოლაიტისს ჩაფიქრებულმა უთხრა: - მაშ რა ვქნათ, უნდა წავიდეთ, მოტოციკლეტი გამოიყვანე, - ცოტა ხანს დუმდა, მერე სკამზე ჩამომჯდარ კაცს მიუბრუნდა, - ფლეიტა მაინც დადეთ. მაგრამ დუგინოს სახელმწიფო პილიტიკური სამმართველოს შენობაში სკამზე მჯდარ ჭაღარა კაცს ფლეიტა არ დაუდვია, ატირდა და აზმუვლდა. მაშინ შჩუკინი და პოლაიტისი მიხვდნენ, რომ ჭაღარა კაცისთვის ფლეიტა თვითონ უნდა გამოერთმიათ, რადგან თითები ზედ მიჰკვროდა. ცირკის მსახიობივით ღონიერმა შჩუკინმა თითები სათითაოდ გადაუწია, ხელი გააშლევინა და ფლეიტა მაგიდაზე დაადებინა. ეს ამბავი მანიას სიკვდილის მეორე დღეს, დილაადრიან, მზის ამოსვლისას მოხდა. - თან უნდა გამოგვყვეთ, - უთხრა შჩუკინმა ალექსანდრ სემიონოვიჩს, - იქ ყველაფერს გვაჩვენებთ. მაგრამ როკი განზე გაიწია და სახეზე ხელები აიფარა, თითქოს საშინელ რაღაცას ხედავდა. - უნდა გვაჩვენოთ, - მკაცრად დაუმატა პოლაიტისმა. - არა, თავი გაანებე. ვერ ხედავ, კაცი ჭკუაზე აღარ არის. - მოსკოვში გამგზავნეთ, - ტირილით ითხოვა ალექსანდრ სემიონოვიჩმა. - საბჭოთა მეურნეობაში საერთოდ არ დაბრუნდებით? როკმა პასუხის ნაცვლად ხელები კვლავ სახეზე აიფარა და თვალებში შიში ჩაუდგა - ჰო, კარგი, - გადაწყვიტა შჩუკინმა, - თქვენ ძალა მართლაც არ შეგწევთ... თავადაც გამჩნევთ. ახლა საკურიერო მატარებელი ჩამოივლის და იმას გაჰყევით. მერე სადგურის დარაჯმა ალექსანდრ სემიონოვიჩს მინანქარმოტეხილი ტოლჩით წყალი დაალევინა. ყბააცახცახებული როკი ტოლჩაზე კბილებს ურაწკუნებდა. სანამ მას წყალს ასმევდნენ, შჩუკინი და პოლაიტისი ერთმანეთს ეთათბირებოდნენ. პოლაიტისი ამბობდა, არაფერი არ მომხდარა, უბრალოდ, როკი სულით ავადმყოფია და საშინელი ჰალუცინაციები ჰქონდაო, შჩუკინი კი ვარაუდობდა, ქალაქ გრაჩოვკიდან, სადაც ამჟამად საგასტროლოდ ცირკი არის ჩამოსული, მგუდავი გაეპარებოდათო. როკმა შეეჭვებულ მოთათბირეთა ჩურჩული გაიგონა და წამოდგა, ცოტათი გონს მოსულმა ხელები ბიბლიური წინასწარმეტყველივით აღმართა და წარმოთქვა: - მისმინეთ. რატომ არ გჯერათ? ეს ნამდვილად მოხდა. მაშ ჩემი ცოლი სად არის? შჩუკინი დადუმდა და ჩაფიქრდა, მერე გრაჩოვკაში დაუყოვნებლივ რაღაც დეპეშა გაგზავნა. მისი განკარგულებით მესამე აგენტი ალექსანდრ სემიონოვიჩს არ უნდა მოსცილებოდა და მოსკოვშიც გაჰყოლოდა. შჩუკინი და პოლაიტისი კი ექსპედიციისათვის მზადებას შეუდგნენ. მათ მხოლოდ ერთი ელექტრო რევოლვერი ჰქონდათ, მაგრამ დიახაც დიდად საიმედო რამ. 1927 წლის გამოშვება, ფრანგული ტექნიკის სიამაყე, ახლო მანძილზე ბრძოლისთვის განკუთვნილი ორმოცდაათმუხტიანი მოდელი სულ ას ნაბიჯზე მოქმედებდა, მაგრამ ორი მეტრი დიამეტრის ველს ქმნიდა და ამ ველში ყოველივე ცოცხალს უმალ სპობდა. მიზანს ძნელად თუ ააცდენდი. შჩუკინმა ეს ბრჭყვიალა ელექტრო სათამაშო ჩამოიკიდა, პოლაიტისმა ჩვეულებრივი ოცდახუთვაზნიანი ტყვიამფრქვევი აიღო და მჭიდებიც გაიყოლა. ორივენი ერთ მოტოციკლში ჩასხდნენ და სანამ დილით ნამი აშრებოდა, საბჭოთა მეურნეობისაკენ მიმავალ შარაგზას გაუყვნენ. მოტოციკლეტმა სადგურიდან საბჭოთა მეურნეობამდე ოცი ვერსი თხუთმეტ წუთში ტრახტრახით გაიარა (როკი მთელ ღამე მიდიოდა და დროდადრო, როცა შიშის ზარი აიტანდა, გზისპირა ბალახში იმალებოდა) და როცა მზემ საკმაოდ დააცხუნა, გორაკიდან, რომლის ძირას მდინარე ტოპი მიიკლაკნებოდა, სიმწვანეში ჩაფლულმა სვეტებიანმა შაქრისფერმა სასახლემ გამოაშუქა. ირგვლივ სამარისებური სიჩუმე გამეფებულიყო. საბჭოთა მეურნეობის მისადგომებთან აგენტებმა საზიდრით მიმავალ გლეხს გაასწრეს. რაღაც ტომრებით დატვირთული საზიდარი ნელა მიჩანჩალებდა და მალე უკან დარჩა. მოტოციკლეტმა ხიდი გადაირბინა. პოლაიტისმა საყვირს ჩაჰბერა, რომ ვინმე გამოეძახა. მაგრამ საყვირის ხმას არავის გამოხმაურებია, მხოლოდ შორს, კონცოვკაში ძაღლები გააფთრებით აყეფდნენ. მოტოციკლეტმა სვლა შეანელა და ფაფარგამწვანებულ ლომებით შემოღობილ ჭიშკარს მიადგა. ყვითელგეტრიანი, ტანსაცმელდამტვერილი აგენტები ჩამოქვეითდნენ, მოტოციკლეტი მესრის გისოსზე ჯაჭვით მიაბეს, ბოქლომით ჩაკეტეს და ეზოში შევიდნენ. ისინი აქ დამკვიდრებულმა მდუმარებამ განაცვიფრა. - ჰეი, მანდ ვინმე თუ ხართ? - ხმამაღლა შესძახა შჩუკინმა. მაგრამ მის ბოხ ხმას არავინ გამოპასუხებია. აგენტებმა მთელი ეზო მოიარეს უფრო და უფრო გაოცებულებმა. პოლაიტისი მოიღუშა. შჩუკინი სერიოზულად იცქირებოდა და ქერა წარბებს სულ უფრო მეტად ჭმუხნიდა. სამზარეულოში ჩაკეტილი ფანჯრიდან შეიხედეს. იქ არავინ მოჩანდა, მაგრამ მთელ იატაკზე ჭურჭლის თეთრი ნამსხვრევები იყო მიმობნეული. - აქ მართლა რაღაც მომხდარა, უთუოდ კატასტროფაა, - თქვა პოლაიტისმა. - ჰეი, აქ ვინმე თუ ხართ! ჰეი! - ყვიროდა შჩუკინი, მაგრამ სამზარეულოს თაღებიდან მხოლოდ ექო ეპასუხებოდა. - ეშმაკმა უწყის, რა ამბავია! - ბუზღუნებდა შჩუკინი. - ყველას ერთბაშად ხომ ვერ გადაყლაპავდა. იქნებ სადმე გაიქცნენ. სახლში შევიდეთ. სასახლის კარი სვეტებიანი ვერანდის მხრიდან ყურთამდე ღია ეგდო, მაგრამ შიგნით არავინ ჩანდა. აგენტები მეზონინშიც კი ავიდნენ, ყველა კარზე მიაკაკუნეს, ყველა კარი გამოაღეს, მაგრამ ვერაფერს მიაგნეს და ცარიელი პარმაღიდან კვლავ ეზოში ჩავიდნენ. - სახლს ირგვლივ შემოვუაროთ. ორანჟერეისკენ წავიდეთ, - განკარგულება გასცა შჩუკინმა, - ყველაფერი გავჩხრიკოთ და მერე შეიძლება, ტელეფონით დავრეკოთ. აგენტები აგურით მოფენილ ბილიკს გაუყვნენ, ყვავილნარს ჩაუარეს, უკანა ეზოში გავიდნენ, ეზოც გადაჭრეს და ორანჟერეის ბრჭყვიალა მინები დაინახეს. - მოიცა, - ჩაიჩურჩულა შჩუკინმა და ქამრიდან რევოლვერი მოიხსნა. პოლაიტისმა ყური გაამახვილა და ტყვიამფრქვევი მოიმარჯვა. ორანჟერეაში და იმას იქითაც უცნაური, მძლავრი ხმა გაისმოდა, თითქოს ორთქმავალი შიშინებსო. ში-ში-ში... სი-სი-სი... - სისინებდა ორანჟერეა. - ფრთხილად, - ჩაიჩურჩულა შჩუკინმა. აგენტები ორანჟერეისკენ გაემართნენ, თანაც ცდილობდნენ, ქუსლები არ ებაკუნებინათ, მინებთან მივიდნენ და შიგნით შეიხედეს. პოლაიტისი უმალ უკან გადაიხარა და გაფითრდა. რევოლვერმომარჯვებულმა შჩუკინმა პირი დააღო და ერთ ადგილას გაშეშდა. მთელი ორანჟერეა მატლებდახვეულ ფაფასავით ფუთფუთებდა. ორანჟერეის იატაკზე უზარმაზარი გველები დასრიალებდნენ, ხან გორგლებად შეიკვრებოდნენ, ხან გაიშლებოდნენ, სისინებდნენ და ყელყელაობდნენ, აქეთ-იქით ტრიალებდნენ და თავებს არხევდნენ. იატაკზე მიმოფანტულ ნაჭუჭს მათ სხეულქვეშ ღრაჭუნი გაჰქონდა. ზემოთ მძლავრი ელექტროსფერო ენთო და ორანჟერეას უცნაურ კინემატოგრაფიულ შუქს ჰფენდა. იატაკზე სამი შავი, ფოტოგრაფიული კამერის მსგავსი უზარმაზარი ყუთი გახირულიყო. ორ მათგანში, განზე გაცურებულსა და აყირავებულში, შუქი აღარ ენთო, მესამეში კი ჟოლოსფერი მცირე ლაქა ციალებდა. ყველანაირი ზომის გველები მავთულებზე მიცოცავდნენ, ფანჯრის ჩარჩოებზე ადიოდნენ და სახურავის ხვრელიდან გარეთ მიძვრებოდნენ. თვით ელექტრო სფეროზე რამდენიმე არშინის სიგრძე შავი ხალებიანი გველი ეკიდა და თავს ქანქარასავით აქანავებდა. ხრიალ-ჟღარუნი და სისინი ერთმანეთში ირეოდა, ორანჟერეიდან საშინელი შმორის, თითქოს ტბორის სუნი გამოდიოდა. ამას გარდა, აგენტებმა ბუნდოვნად მოჰკრეს თვალი მტვრიან კუთხეში გროვა-გროვად დახვავებულ თეთრ კვერცხებს, კამერასთან უძრავად გაწოლილ კანჭმაღალ გიგანტურ ფრინველს და კართან, შაშხანის გვერდით გაშოტილ რუხტანსაცმლიან გვამს. - უკან დაიხიე! - შესძახა შჩუკინმა; თავადაც უკან იხევდა, მარცხენა ხელით პილაიტისს აწვებოდა, მარჯვენათი კი რევოლვერს უმიზნებდა. ცხრაჯერ მოასწრო გასროლა და ორანჟერეის გვერდით მომწვანო ელვა სისინით დააკვესა. შჩუკინის სროლის პასუხად მთელი ორანჟერეა გაშმაგებით ამოძრავდა, ყველა ხვრელიდან ბლაგვი თავი ამოიზიდა. ქუხილმა უმალ მთელ საბჭოთა მეურნეობაში დაიგრგვინა და კედლებზე ათინათებად ათამაშდა. ჭახ-ჭახ-ჭახ-ჭახ, - ისროდა პოლაიტისი და თან უკან იხევდა. უკნიდან ოთხი ფეხის უცნაური შარიშური მოისმა. პოლაიტისმა უცებ საშინლად შეჰყვირა და გულაღმა დაეცა. ფეხებგაჩაჩხული მომწვანო-მოყავისფრო, უშველებელი წაწვეტებული დრუნჩისა და სავარცხლისებური კუდის მქონე არსება, შემზარავი ზომის ხვლიკს რომ წააგავდა, ფარდულის კუთხიდან გამოსხლტა, პოლაიტისს ფეხი წააკვნიტა და მიწაზე დაანარცხა. - მიშველე, - შეჰყვირა პოლაიტისმა. მისი მარცხენა ხელი უმალ ნიანგის პირში მოექცა და გადაიმსხვრა. პოლაიტისი ამაოდ ცდილობდა, მარჯვენა ხელი მაღლა აეწია, რევოლვერს მიწაზე მიაჩოჩებდა. შჩუკინი მისკენ შეტრიალდა და ერთხელ გასროლა მოასწრო, მაგრამ ააცდინა, იმიტომ რომ შეეშინდა, ამხანაგი არ მოეკლა. მეორედ ორანჟერეისკენ გაისროლა, რადგან იქიდან გველის პატარა თავებს შორის ერთი უზარმაზარი წენგოსფერი თავი ამოიმართა, თავს სხეულიც ამოჰყვა და პირდაპირ მისკენ გამოექანა. ამ გასროლით შჩუკინმა გიგანტური გველი მოჰკლა, მერე კვლავ ნიანგის პირში მოქცეულ ცოცხალმკვდარ პოლაიტისს მიუბრუნდა. ირგვლივ ურბენდა, ადგილს არჩევდა, სად ესროლა, რომ საშინელი ქვეწარმავალი მოეკლა, აგენტისთვის კი არაფერი ევნო. ბოლოს მოახერხა. ელექტრორევოლვერმა ორჯერ იფეთქა და ირგვლივ ყველაფერი მომწვანო შუქით გაანათა. ნიანგი შეხტა, გაიჭიმა, მერე გაშეშდა და პოლაიტისი პირიდან ამოაგდო. პოლაიტისს სხეულიდან სისხლი სდიოდა, სისხლს ანთხევდა პირიდანაც, მარჯვენა საღ ხელს ეყრდნობოდა და გადამსხვრეულ მარჯვენა ხელს მიათრევდა, თვალები თანდათან ებინდებოდა. - შჩუკინ... გაიქეცი, - ამოიღმუვლა მან სლუკუნით. შჩუკინმა ორანჟერეისკენ რამდენჯერმე გაისროლა და რამდენიმე მინა ჩაამსხვრია. მაგრამ უკნიდან, სარდაფის სარკმლიდან, უზარმაზარი, წენგოსფერი და მოქნილი ზამბარა გამოხტა, ეზოში გამოსრიალდა, ხუთსაჟენიანი სხეულით მთელი ეზო დაიკავა, შჩუკინს ელვის უსწრაფესად ფეხებზე შემოეჭდო. შჩუკინი მიწას დაასკდა, ბრჭყვიალა რევოლვერი ხელიდან გაუსხლტა და გვერდით გადავარდა. მან მძლავრად შეჰყვირა, მერე სული შეეხუთა, მთელი სხეული, თავის გარდა, რგოლებმა დაუფარა, ერთი რგოლი თავზე ერთხელ გადაევლო, სკალპი გადააძრო და თავი გაუხეთქა. საბჭოთა მეურნეობაში სროლის ხმა აღარ ისმოდა. ყოველივე ჩაახშო მოსისინე, ყოვლისმშთანმთქმელმა ხმამ. პასუხად ძალზე შორიდან, კონცოვკიდან, ქარს ყმუილის ხმა მოჰყვა, თუმცა ძნელი გასარჩევი იყო, ძაღლი ყმუოდა თუ ადამიანი. თავი X. კატასტროფა გაზეთ „იზვესტიას“ რედაქციაში ღამით კაშკაშა სფეროები ბრდღვიალებდა. ჩასუქებული გამომშვები რედაქტორი ტყავის მაგიდაზე დეპეშების მეორე გვერდს აკაბადონებდა, რომელსაც სათაურად ჰქონდა „რესპუბლიკების კავშირში“. თვალში ერთი სვეტი მოხვდა, პენსნეთი დააცქერდა და ახარხარდა, მერე საკორექტოროდან კორექტორებს მოუხმო, მეტრანპაჟსაც დაუძახა, ყველანი გარს შემოიკრიბა და სვეტი აჩვენა. საღებავშეუმშრალი ქაღალდის ვიწრო ზოლზე დაბეჭდილი გახლდათ: „სმოლენსკის გუბერნიის ქალაქი გრაჩოვკა. მაზრაში ცხენისხელა ქათამი გამოჩნდა, ცხენივით ტლინკებს რომ ყრის და ბოლოს ნაცვლად ქალის ბურჟუაზიული ბუმბულები აქვს“. ასოთამწყობებმა ხარხარი ატეხეს. - ჩემს ახალგაზრდობაში, - წამოიწყო გამომშვებმა გულიანი ხითხითით, - როცა ვანია სიტინთან „რუსულ სიტყვაში“ ვმუშაობდი, გამომთვრალებს სპილოები ელანდებოდათ. ნამდვილად. ახლა კი, როგორც ჩანს, სირაქლემები მოლანდებიათ. ასოთამწყობები ხარხარებდნენ. - მართლა სირაქლემა მოსჩვენებიათ, - თქვა მეტრანპაჟმა, - რა ვქნა, ჩავსვა ივან ბონიფატიევიჩ? - ხომ არ გასულელდი, - უპასუხა გამომშვებმა, - მიკვირს, მდივანმა როგორ გაუშვა. ვიღაც მთვრალის გამოგზავნილი დეპეშაა. - მართლა ნაქეიფარის გამოგზავნილია, - დაეთანხმნენ ასოთამწყობები და მეტრანპაჟსაც სირაქლემის თაობაზე გამოგზავნილი ცნობა მაგიდას მოაცილა. ამიტომ მეორე დღეს გამოსული „იზვესტია“ ჩვეულებისამებრ, დიდძალ საინტერესო მასალას შეიცავდა, მაგრამ გრაჩოვკული სირაქლემის ხსენებაც კი არსად იყო. პრივატ-დოცენტი ივანოვი „იზვესტიას“ ყოველთვის გულდასმით კითხულობდა, ახლაც თავის კაბინეტში თავიდან ბოლომდე გადაიკითხა, მერე გრაგნილივით დაახვია, მთქნარებით თქვა, საინტერესო არაფერიაო, და თეთრი ხალათის ჩაცმას შეუდგა. ცოტა ხნით ადრე მის კაბინეტში სანთურები აბრიალდა და ბაყაყები აყიყინდნენ. პროფესორ პერსიკოვის კაბინეტში კი ერთი ალიაქოთი იდგა. შეშინებული პანკრატი გაჭიმული იდგა, ხელები დაბლა ჩამოეშვა. - გასაგებია... გასაგებია, - ამბობდა იგი. პერსიკოვმა ლუქით დაბეჭდილი პაკეტი მიაწოდა და უთხრა: - მეცხოველეობის განყოფილებაში მიდი და განყოფილების გამგეს - პტახას პირდაპირ უთხარი, ღორი ხარ-თქო. უთხარი პროფესორმა პერსიკოვმა შემოგითვალა-თქო. ეს პაკეტიც გადაეცი. „კარგი ამბავია, ხომ იცი...“ - გაიფიქრა გაფითრებულმა პანკრატმა და პაკეტიანად გაუჩინარდა. პერსიკოვი კი ბობოქრობდა. - ეშმაკმა უწყის, ეს რა უბედურებაა, - წუწუნებდა იგი, კაბინეტში ბოლთას სცემდა და ხელთათმანიან ხელებს იფშვნეტდა, - ეს არნახული აბუჩად აგდებაა, ჩემიც და ზოოლოგიისაც, იმ წყეულ ქათმის კვერცხებს აუარებელს აგზავნიან, მე კი ორი თვეა, ვერ მიმიღია, რაც აუცილებლად მჭირდება. თითქოს ამერიკა ისე შორს იყოს! სულ ასეთი არეულობაა, სულ ასეთი უწესრიგობა, - მან თითებზე იწყო ანგარიში: - მოგროვებას, ვთქვათ, ათი დღე დასჭირდებოდა, დიდი-დიდი თხუთმეტი... კარგი, თუნდაც ოცი, გადმოფრენას ორი დღე, ლონდონიდან ბერლინში ერთი დღე... ბერლინიდან აქამდე ექვსი საათი... ენით აუწერელი უწესრიგობაა... იგი გააფთრებით ეცა ტელეფონს და სადღაც რეკვას შეუდგა. პერსიკოვს საიდუმლო და სახიფათო ცდების ჩასატარებლად კაბინეტში ყველაფერი მზად ჰქონდა, კარებზე ასაწებებელი, ზოლ-ზოლად დაჭრილი ქაღალდი მაგიდაზე ეწყო, იქვე მოჩანდა გამყვანი მილებით აღჭურვილი საყვინთო ჩაფხუტები და ვერცხლისწყალივით მოელვარე რამდენიმე ბალონი, რომლებსაც ეკრა ეტიკეტები: „არმიის ნებაყოფლობითი საზოგადოება. არ მიეკაროთ“, აგრეთვე თავის ქალა და გადაჯვარედინებული ძვლებიც ჰქონდა მიხატული. პროფესორს სამი საათი მაინც დასჭირდა, რომ დამშვიდებულიყო და წვრილმანი სამუშაოებისთვის ხელი მოეკიდა. ინსტიტუტში ღამით თერთმეტ საათამდე იმუშავა, ამიტომ არ იცოდა, კრემისფერი კედლების მიღმა რა ხდებოდა. არ გაუგია, მოსკოვში გველებზე რა უაზრო ხმები დაირხა და არც ის შეუტყვია, საღამოს გაზეთებში მისული უცნაური დეპეშა რას იტყობინებოდა, იმიტომ რომ დოცენტი ივანოვი სამხატვრო თეატრში „ფიოდორ იოანოვიჩზე“ იყო და, მაშასადამე, პროფესორი ახალ ამბავს ვერავისგან გაიგებდა. პროფესორი პრეჩისტენკაზე დაახლოებით შუაღამისას მივიდა და დასაძინებლად დაწვა. სანამ დაიძინებდა, ლონდონიდან მიღებული ჟურნალ „ზოოლოგიის მაცნეში“ დაბეჭდილი რაღაც ინგლისური სტატიისა წაკითხვაც მოასწრო. პერსიკოვს ეძინა, გვიან ღამემდე მოფუსფუსე მოსკოვმაც ჩაიძინა. არ ეძინა მხოლოდ ტვერის ქუჩაზე ეზოში მდგარ უზარმაზარ რუხ კორპუსს, სადაც „იზვესტიის“ საროტაციო მანქანების გრიალი მთელ შენობას აზანზარებდა. გამომშვების კაბინეტში წარმოუდგენელი ალიაქოთი სუფევდა. თვალებჩაწითლებული, მთლად გაცოფებული გამომშვები აქეთ-იქით აწყდებოდა, აღარ იცოდა, რა ექნა და ყველას ლანძღვა-გინებით იკლებდა. ღვინის სუნით აქოთებული მეტრანპაჟი უკან დასდევდა და ეუბნებოდა: - რა მოხდა, ივან ბონიფატიევიჩ, არა უშავს, დილაზე საგანგებო დამატება გამოუშვან. ნომერს მანქანიდან ხომ ვერ ჩამოვიღებთ. ასოთამწყობები შინ არ წასულან, გუნდ-გუნდად დადიოდნენ, მერე შექუჩდებოდნენ და დეპეშებს კითხულობდნენ, მთელი ღამე ყოველ თხუთმეტ წუთში განუწყვეტლივ რომ მოდიოდა და სულ უფრო შემზარავი და უცნაური ხდებოდა. თვალისმომჭრელი ვარდისფერი შუქით გაჩირაღდნებულ სტამბაში ალფრედ ბრონსკის წვეტიანი შლაპა მალიმალ გაიელვებდა, მექანიკური ღიპიანი კაცი ღრაჭუნ-ჩლახუნით ხან აქ, ხან იქ გამოჩნდებოდა. რეპორტიორები მთელი ღამე მოდიოდნენ და სადარბაზო შესასვლელის კარიც მალიმალ ხახუნობდა. სტამბის თორმეტივე ტელეფონი განუწყეტლივ წკრიალებდა, სადგური იდუმალ ყურმილებს თითქმის მექანიკურად პასუხობდა: - „დაკავებულია“, „დაკავებულია“. სადგურში უძილობით დაქანცული ქალიშვილების წინ სიგნალების მღერა არ წყდებოდა... ასოთამწყობები მექანიკურ კაცს შემოეხვივნენ. - გაზით აღჭურვილი აეროპლანები უნდა გაიგზავნოს, - უთხრა მათ შორეული ნაოსნობის კაპიტანმა. - ნამდვილად - ამბობდნენ ასოთამწყობები, - ეს რა ამბავია! - მერე საშინელმა ლანძღვა-გინებამ იქაურობა გააყრუა და და გამკინავი ხმა გაისმა: - პერსიკოვი დასახვრეტია. - პერსიკოვი რა შუაშია, - უპასუხეს მას, - საბჭოთა მეურნეობაში ვიღაც მამაძაღლი რომ არის, ის უნდა დაიხვრიტოს. - დაცვა უნდა დაეყენებინათ, - ყვიროდა ვიღაცა. - იქნებ კვერცხები სულაც არაფერ შუაშია. საროტაციო ბორბლები მთელ შენობას აზანზარებდა და აგუგუნებდა, იქაურობის შემხედვარეს მოეჩვენებოდა, ულამაზო რუხ კორპუსს ელექტრო ხანძარი აგიზგიზებსო. როცა გათენდა და დღემ იმძლავრა, ალიაქოთი მაინც არ შენელებულა, თუმცა ელექტროშუქი ჩაქრა. მოტოციკლეტები მოასფალტებულ ეზოში ავტომობილებთან მონაცვლეობით მალიმალ შეგრიალდებოდნენ ხოლმე. მთელმა მოსკოვმა გამოიღვიძა და გაზეთის თეთრი ფურცლები ქუჩებს ჩიტებივით მოეფინა. ყველას ხელში გაზეთი ეჭირა, ყველგან გაზეთები ფრიალებდა და შრიალებდა. თერთმეტი საათისთვის გაზეთის გამყიდველებს გაზეთები გამოელიათ, თუმცა „იზვესტია“ იმ თვეში მილიონნახევარი ტირაჟით გამოდიოდა. პრეჩისტენკიდან ავტობუსით წამოსული პერსიკოვი ინსტიტუტში მივიდა. იქ ახალი ამბავი ელოდა. ვესტიბულში ლითონის სალტეებით ფაქიზად შემოჭედილი ფიცრის სამი ყუთი იდგა. ეტიკეტებს ფარავდა ცარცით რუსულად მსხვილი ასოებით მინაწერი: „ფრთხილად. კვერცხებია“! პროფესორს უსაზღვრო სიხარული დაეუფლა. - როგორც იქნა, - შესძახა მან. - პანკრატ, ყუთები დაუყოვნებლივ გახსენი, თანაც ფრთხილად, რომ არ დაამტვრიო, და კაბინეტში შემომიტანე. პანკრატმა ბრძანება უმალ შეასრულა და თხუთმეტი წუთის შემდეგ ნახერხითა და ქაღალდის ნაგლეჯებით მოფენილ კაბინეტში პროფესორის მძვინვარე ხმა გაისმა. - სასაცილოდ მიგდებენ, თუ რა არის, - გაჰკიოდა პროფესორი და მუშტებს იქნევდა, ხელში კვერცხები ეჭირა. - პტახა ნამდვილი პირუტყვია. ნებას არ მივცემ, მასხარად ამიგდონ. პანკრატ, ეს რა არის? - კვერცხებია, - დაღონებით უპასუხა პანკრატმა. - ქათმისა, გესმის, ქათმისა, ეშმაკმა წაიღოს იმათი თავი! რა ჯანდაბად მინდა. იმ არამზადას გაუგზავნონ საბჭოთა მეურნეობაში! პერსიკოვი ოთახის კუთხისკენ გაექანა, ტელეფონს ეცა, მაგრამ დარეკვა ვეღარ მოასწრო. - ვლადიმერ იპატიჩ, ვლადიმერ იპატიჩ, - გაისმა ინსტიტუტის დერეფანში ივანოვის მჭექარე ხმა. პერსიკოვი ტელეფონს მოსცილდა, პანკრატი გვერდზე გახტა და პრივატ-დოცენტს გზა დაუთმო. ივანოვმა კაბინეტში შემოირბინა, ჯენტლმენური ჩვევა გადაავიწყდა და კეფაზე მოქცეული ნაცრისფერი შლაპა არ მოუხდია, ხელში გაზეთი ეჭირა. - ვლადიმერ იპატიჩ, იცით რა მოხდა? - შესძახა მან და პერსიკოვს ცხვირწინ გაზეთის ფურცელი გაუშალა, სათაურად რომ ჰქონდა: „საგანგებო დამატება“, ხოლო შუაში ჭყეტელა ფერადი ნახატი მოჩანდა. - აბა, ნახეთ, რა ქნეს, - პასუხად აყვირდა პერსიკოვი, ივანოვს არც უსმენდა, - ქათმის კვერცხებით უნდათ, რომ გამაკვირვონ. ეს პტახა ნამდვილი იდიოტია, ნახეთ! ივანოვი გახსნილ ყუთებს შეძრწუნებული დააცქერდა, მერე გაზეთის ფურცელს დახედა და თვალები ლამის გადმოუცვივდა. - აი, თურმე რა მომხდარა, - თქვა სულშეხუთულმა, - ახლა კი მივხვდი... ვლადიმერ იპატიჩ, აბა, დახედეთ, - გაზეთის ფურცელი სწრაფად გაშალა და პერსიკოვს ფერად გამოსახულებაზე აკანკალებული ხელით მიუთითა. ფურცელზე გადღაბნილ უცნაურ მწვანე ფონზე სახანძრო შლანგივით დაკლაკნილი, ყვითელლაქებიანი წენგოსფერი შემზარავი გველი მოჩანდა. სურათი ზემოდან იყო გადაღებული. მსუბუქი მფრინავი მანქანიდან, - ვლადიმერ იპატიჩ, მითხარით, ეს რა არის? პერსიკოვმა სათვალე შუბლზე აიწია, მერე კვლავ თვალებზე მოირგო, სურათს დააშტერდა და გაოცებულმა თქვა: - ეს რა ჯანდაბაა. ეს... ეს ხომ ანაკონდაა, წყლის მგუდავი... ივანოვმა შლაპა მოიძრო და სკამზე მოწყვეტით დაჯდა. - ვლადიმერ იპატიჩ, ეს ანაკონდა სმოლენსკის გუბერნიიდან გახლავთ, - ამბობდა იგი და ყოველ სიტყვას მაგიდაზე მუშტის ბრაგუნს აყოლებდა, - ეს რაღაც საშინელებაა. ხომ გესმით, იმ არამზადამ ქათმების ნაცვლად გველები გამოჩეკა და ისინიც, უნდა მოგახსენოთ, ზუსტად ისეთივე ფენომენალური რაოდენობის კვერცხებს დებენ, როგორც ბაყაყები დებდნენ. - რაო? - თქვა პერსიკოვმა და სახე წამოუჭარხლდა... - ხუმრობთ თუ... პიოტრ სტეპანოვიჩ... რანაირად? ივანოვი წამით დამუნჯდა, მერე მეტყველების უნარი დაუბრუნდა, თითი გახსნილი ყუთისკენ გაუშვირა, სადაც ყვითელი ნახერხიდან თავამოყოფილი კვერცხები თეთრად ქათქათებდა და თქვა: - აი, ამნაირად. - რაო? - შეჰკივლა პერსიკოვმა, რაღაცას მიხვდა. ივანოვმა ორივე მუშტი დამაჯერებლად აღმართა და შეჰყვირა: - ცხადზე ცხადია. თქვენი შეკვეთილი გველებისა და სირაქლემას კვერცხები შეცდომით საბჭოთა მეურნეობაში გაგზავნეს, თქვენ კი ქათმის კვერცხები მოგიტანეს. - ღმერთო ჩემო, ღმერთო ჩემო... - გაიმეორა პერსიკოვმა, სახეზე მწვანე ფერი დაედო და ხრახნიან ტაბურეტზე ჩამოჯდა. კართან მდგარი პანკრატი მთლად გაოგნდა, გაფითრდა და ენა ჩაუვარდა. ივანოვი წამოხტა, გაზეთის ფურცელს ხელი დასტაცა, ერთ სტრიქონს ფრჩხილის წვეტი გაუსვა და პროფესორს ყურში ჩასძახა: - ახლა კარგ დროს გაატარებენ!.. რა მოხდება, ვერც კი წარმომიდგენია. ვლადიმერ იპატიჩ, აბა, ნახეთ, - მან დაჭმუჭნული ფურცელი გაშალა და იმ ადგილის კითხვას შეუდგა, რაც თვალში მოხვდა... - გველები მოჟაისკის მიმართულებით გუნდ-გუნდად მიემართებიან და აურაცხელ კვერცხს დებენ. კვერცხები დუხოვოს მაზრაშიც შეამჩნიეს... ალაგ-ალაგ ნიანგები და სირაქლემებიც გამოჩნდნენ. საგანგებო დანიშნულების ნაწილებმა და სახელმწიფო სამმართველოს რაზმებმა ვიაზმაში პანიკა იმით შეწყვიტეს, რომ ქალაქის გარეუბნებთან ტყეს ცეცხლი წაუკიდეს და ქვეწარმავლების წინსვლა შეაჩერეს...“ სახეაჭრელებული, გალურჯებულ-გაფითრებული, თვალებშეშლილი პერსიკოვი ტაბურეტიდან წამოდგა და სულშეხუთული აყვირდა: - ანაკონდა... ანაკონდა... წყლის მგუდავი! ღმერთო ჩემო! - იგი ასეთ მდგომარეობაში არასოდეს უნახავთ არც ივანოვს და არც პანკრატს. პროფესორმა ჰალსტუხი ხელის ერთი გაქნევით მოიგლიჯა, პერანგზე ღილები აიწყვიტა, დამბლადაცემულივით წამოჭარხლდა, თვალები უაზროდ გაეყინა, ადგილს მოსწყდა და საითკენღაც ბარბაცით გაექანა. ინსტიტუტის ქვით ნაგები თაღები მისმა ღრიალმა შეძრა. - ანაკონდა... ანაკონდა... - აგუგუნდა ექო. - პროფესორი დაიჭირე! - დასჭყივლა ივანოვმა შიშისაგან ერთ ადგილს აცეკვებულ პანკრატს. - წყალი შეასხი... სისხლმა თავში აასხა. თავი XI. ბრძოლა და სიკვდილი ელექტრო შუქში გახვეული მოსკოვი ერთიანად ბრიალებდა. იმ ღამეს ყველა ბინაში შუქი ენთო, ერთ ადგილსაც ვერ ნახავდით, სადაც აბაჟურმომძვრალი ნათურები არ ჩახჩახებდა. მოსკოვის ოთხ მილიონ ბინადართაგან ბავშვების გარდა არავის ეძინა. იმას ჭამდნენ და სვამდნენ, რასაც მოიხელთებდნენ, რაღაცას გაჰყვიროდნენ. სახეშეშლილი მცხოვრებნი ყველა სართულის ფანჯრებიდან ყოველ წუთს თავს ჰყოფდნენ და პროჟექტორებით ერთიანად დახაზულ ცას ასცქეროდნენ. ცაში მალიმალ თეთრი შუქი ინთებოდა, მოსკოვს მკრთალ კონუსებად ეფინებოდა, მერე თანდათან ილეოდა და ქრებოდა. აეროპლანები ძალზე დაბლა გადაიფრენდნენ ხოლმე და მათი გუგუნი განუწყვეტლივ გაისმოდა. ყველაზე უფრო შემზარავი სანახავი ტვერსკაია-იამსკაია გახლდათ. ალექსანდრეს ვაგზალზე ყოველ ათ წუთში შემოდიოდა სატვირთო თუ სხვადასხვა კლასის ვაგონებისგან არეულ-დარეულად შემდგარი მატარებლები, შიგადაშიგ ცისტერნებიც რომ ერია და გაგიჟებული ხალხით იყო შეხუნძლული, ტვერსკაია-იამსკაიაზე ზვავად მომსკდარი ხალხი გარბოდა, შეშლილებივით ავტობუსებისა და ტრამვაის ვაგონებში ეტენებოდნენ, სახურავებზე მიძვრებოდნენ, ერთმანეთს თელავდნენ, ბორბლებქვეშ ცვიოდნენ, ვაგზალში ბრბოს თავზე წამდაუწუმ გაისმოდა შაშხანების საგანგაშო ტკაცა-ტკუცი - სამხედრო ნაწილები ცდილობდნენ, სროლით დაეშოშმინებინათ გადარეული ხალხი, სმოლენსკის გუბერნიიდან მოსკოვს რომ მოაწყდა და რკინიგზის ლიანდაგებზე გამორბოდა. ვაგზალზე წამდაუწუმ წკრიალით იმსხვრეოდა ფანჯრის მინები, კიოდა ყველა ორთქლმავალი. ყველა ქუჩაზე გათელილი პლაკატები ეყარა, ასეთივე პლაკატებს აეჭრელებინა თვალისმომჭრელი ჟოლოსფერი რეფლექტორებით განათებული კედლები. ამ პლაკატებზე რაც ეწერა, ყველამ იცოდა და აღარავინ კითხულობდა. პლაკატები ხალხს ამცნობდა, რომ მოსკოვში სამხედრო მდგომარეობა ცხადდებოდა, პანიკის ამტეხებს სასჯელით ემუქრებოდა და ატყობინებდა, რომ სმოლენსკის გუბერნიისკენ ერთი მეორის მიყოლებით მიემართებოდნენ გაზით აღჭურვილი წითელი არმიის რაზმები. მაგრამ პლაკატები მოგუგუნე ღამეს ვერ გააჩერებდა. ბინებში ხელიდან უცვიოდათ და ემსხვრეოდათ ჭურჭელი, ყვავილის ლარნაკები, გარბი-გამორბოდნენ, კედლის კუთხეებს ეჯახებოდნენ, ჩემოდნებს ტენიდნენ, ბოხჩებს ხსნიდნენ და კრავდნენ ფუჭი იმედით, რომ იაროსლავის ან ნიკოლოზის ვაგზლებში შეაღწევდნენ. მაგრამ ამაოდ ირჯებოდნენ. ჩრდილოეთისა და აღმოსავლეთის ყველა სადგურს ქვეით მეომართა მჭიდრო ალყა ერტყა. იქითკენ ჯაჭვების ჩხარუნით მიემართებოდა ყუთებით გაძეძგილი უზარმაზარი სატვირთო მანქანები. ყუთებზე ჯარისკაცები ისხდნენ, თავზე წვეტიანი მუზარადები რომ ეხურათ და ყოველ მხარეს ხიშტები გაეშვირათ. ამ მანქანებით ეზიდებოდნენ ფინანსთა სახალხო კომისარიატის სარდაფებიდან ამოღებულ ოქროს მონეტების მარაგს და უზარმაზარ ყუთებს, რომლებზეც ეწერა: „ფრთხილად. ტრეტიაკოვის გალერეა“. მთელ მოსკოვში მანქანები დაღმუოდნენ და დაქროდნენ. შორს, ძალზე შორს, ცის კიდურზე, ხანძრის ათინათი თრთოდა და აგვისტოს წყვდიადს ქვემეხთა განუწყვეტელი ზათქი აპობდა. ღამენათევ მოსკოვში, სადაც მთელი ღამე ერთი ნათურაც არ ჩამქრალა, გათენებისას ტორსფენილზე ფლოქვების თქარუნით ტვერსკაიას აუყვა მრავალათასიანი რიგები გველივით გაკლაკნილ ცხენოსანთა არმიისა, გზიდან ყველაფერს რომ იცილებდა. დამფრთხალი ხალხი სადარბაზოში იჭეჭყებოდა, ვიტრინებს აწყდებოდა და მინებს ლეწავდა. მხედართა ხუხ ზურგებზე ჟოლოსფერ ჩაბალახთა წვეროები ფრიალებდა, ხიშტთა წვეტები ცას სერავდა. აზავთებულ-აკივლებული ბრბო თითქოს ერთბაშად გამოცოცხლდა, როცა დაინახა, ცხენებს როგორ მოაგელვებდნენ მხედართა მწკრივები. ტროტუარებზე მდგართ გული მოეცათ და იმედიანად იწყეს მოწოდებათა ძახილი. - გაუმარჯოს ცხენოსანთა არმიას! - გულის გამყინავი ხმით გაჰკიოდნენ ქალები. - გაუმარჯოს! - ბანს აძლევდნენ კაცები. - გაუმარჯოს!! გაგვსრესენ!.. - წიოდნენ სადღაც. გვიშველეთ! - ყვიროდნენ ტროტუარზე მდგარნი. ტროტუარებიდან მწკრივებისკენ მიფრინავდა პაპიროსის კოლოფები, ვერცხლის ფულები, საათები, ვიღაც ქალები ქვაფენილზე შერბოდნენ, ხიფათს არად აგდებდნენ, მხედართა მწყობრს აწყდებოდნენ, უზანგებზე ეჭიდებოდნენ და კოცნიდნენ. ფლოქვთა განუწყვეტელ თქარუნში ხანდახან გაისმოდა ოცეულის მეთაურთა შეძახილი: - სადავეები დაამოკლეთ. სადღაც მხიარულად და დარდიმანდულად მღეროდნენ, ცხენებიდან იცქირებოდნენ მკრთალი სარეკლამო შუქით განათებული სახეები მხედრებისა, ჟოლოსფერი ქუდები გვერდზე რომ მოეგდოთ. იმ მხედართა რიგებს, ვისაც სახე მოუჩანდა, წამდაუწუმ ენაცვლებოდა რიგები უცნაური ჩადრებით პირშებურული უცნაური მხედრებისა, გამყვანმილებიანი ბალონები ზურგზე ღვედებით რომ წამოეკიდათ. მათ უკან მიჰყვებოდა ყრუდ დაგმანული, ვიწრო სათოფურიდან მანათობელი, ტორსფენილის ჩამზნექელი მძიმე მუხლუხა ტანკები. მერე მხედართა რიგები წყდებოდა და რუხ ჯავშანში ჩასმული ავტომობილები გამოჩნდებოდა, გარეთ ისეთივე მილები რომ ჰქონდათ გამოჩრილი და გვერდებზე თეთრი თავის ქალები ეხატა, რომელთა ქვეშ ეწერა: „გაზი“. „ქიმიის ნებაყოფლობითი საზოგადოება“. - გვიხსენით, ძმებო, - გაჰკიოდნენ ტროტუარებზე, - ქვეწარმავლებს დასცხეთ... მოსკოვი გადაარჩინეთ! - ვაშა... ვაშა... ვაშა... - გადაიგრგვინებდა მწკრივებში. განათებულ ღამის ჰაერში პაპიროსის კოლოფები მიფრინავდა და ცხენებზე მსხდომნი კბილებს თეთრად აელვარებდნენ. მწკრივებში ჩაიქროლებდა ხოლმე მოგუდული, გულის გამაწვრილებელი სიმღერა. რა ტუზი, ქალი და რა ვალეტი, გველებს რომ მოვსპობთ, უეჭველია, და გამარჯვებას ჩვენივე ხელით... ხალხის მორევში „ვაშა“ ჩაიგრგვინებდა ხოლმე, რადგან ხმა დაირხა, რომ მწკრივებს წინ მიუძღოდა ცხენზე ამხედრებული, სხვა მხედრებივით შემოსილი, მათსავით ჟოლოსფერჩაბალახიანი, ათი წლის წინ ლეგენდად ქცეული, ამჟამად მობერებული და გაჭაღარავებული მეთაური ცხენოსანთა არმიისა. ბრბო აკივლდებოდა და ცისკენ მიიწევდა მშფოთვარე გულების ოდნავ დამშვიდებული გუგუნი: „ვაშა... ვაშა...“ * ინსტიტუტი სუსტად იყო განათებული. მომხდარ ამბავთა მხოლოდ ცალკეული ბუნდოვანი და ყრუ გამოძახილი აღწევდა იქამდე. მანეჟის ახლოს ცეცხლოვანი საათის ქვეშ ბათქმა მარაოსავით ერთხელ ჩაიშრიალა. იქ ადგილზე დახვრიტეს ვილხონკაზე ბინის გაძარცვის მცდელობისას დაჭერილი მოროდიორები. მახლობელ ქუჩებში მანქანები ნაკლებად მოძრაობდა, რადგან ყველა მანქანა ვაგზლებისკენ მიემართებოდა. პროფესორის კაბინეტში ერთი ლამპა მქრქალად ანათებდა და სხივთა კონას მაგიდაზე აფენდა. ხელებზე თავჩამოყრდნობილი პერსიკოვი მდუმარედ იჯდა. კვამლი ირგვლივ ფენა-ფენა ეხვია. ყუთში სხივი ჩამქრალიყო. ტერარიუმებში ბაყაყები დუმდნენ, უკვე ეძინათ. პროფესორი არც მუშაობდა და არც კითხულობდა. განზე, მარცხენა იდაყვქვეშ, ვიწრო ზოლად ნაბეჭდი დეპეშების საღამოს გამოშვება ედო, სადაც იუწყებოდნენ, რომ სმოლენსკი ერთიანად იწვოდა, ხოლო მოჟანსკის კვადრატებად დაყოფილ ტყეს არტილერია ჭურვებს უშენდა და ყველა ნოტიო ხრამში მიმობნეულ ნიანგის კვერცხთა ბუდობებს ანადგურებდა. იტყობინებოდნენ, რომ აეროპლანების ესკადრილია ვიაზმასთან ერთობ წარმატებით მოქმედებდა. თითქმის მთელი მაზრა გაზის ჭავლებში გაეხვია, მაგრამ ამ სივრცეებში ადამიანთა მსხვერპლიც აურაცხელი გახლდათ, იმიტომ რომ პანიკის შედეგად მოსახლეობის დაქსაქსული ჯგუფები თავის ნებაზე, ვინ საით, ვინ საით, უგზოუკვლოდ მიემართებოდა, იმის მაგივრად, რომ მაზრები ევაკუაციის წესსა და რიგზე დაეტოვებინათ. იტყობინებოდნენ, რომ კავკასიელთა საგანგებო საკავალერიო დივიზიამ მოჟაისკის მიმართულებით ბრწყინვალედ მოიგო ბრძოლა სირაქლემების გუნდთან, ყველა ერთიანად აჩეხა და სირაქლემის კვერცხების უზარმაზარი გროვები გაანადგურა, თანაც თავად უმნიშვნელო დანაკლისი განიცადა. მთავრობა იუწყებოდა, რომ თუ დედაქალაქიდან ორასკილომეტრიან ზონაში ქვეწარმავლების შეჩერებას ვერ შეძლებდნენ, მაშინ ქალაქის მოსახლეობის მთლიან ევაკუაციას მოახდენდნენ. მუშა-მოსამსახურეებს სრული სიმშვიდე უნდა დაეცვათ. მთავრობა უმკაცრეს ზომებს მიიღებდა, რათა სმოლენსკის ამბავი არ განმეორებულიყო, სადაც რამდენიმე ათასი ჩხრიალა გველის მოულოდნელმა თავდასხმამ ისეთი არეულობა გამოიწვია, იმედდაკარგული მოსახლეობა ერთბაშად აიყარა და გადაიხვეწა, ქალაქში უპატრონოდ მიტოვებული ჩაუმქრალი ღუმელებისგან კი ყველგან ხანძარი გაჩნდა და ქალაქი გადაიწვა. იტყობინებოდნენ, რომ მოსკოვი ექვსი თვის საკმარი სურსათით მაინც იყო უზრუნველყოფილი და მთავარსარდალთან არსებული საბჭო სასწრაფოდ ზრუნავდა ბინების შესაჯავშნად, რათა ქვეწარმავლებთან ქუჩის ბრძოლები გაეჩაღებინათ თვით დედაქალაქის ქუჩებში, თუ წითელი არმიები, აეროპლანები და ესკადრილიები ქვეწარმავალთა შემოსევის შეჩერებას ვერ შეძლებდნენ. პროფესორს ეს ცნობები არ წაუკითხავს, თვალებგაშტერებული სადღაც იცქირებოდა და პაპიროსს ეწეოდა. ინსტიტუტიდან აღარ გადიოდა, თავისი ერთადერთი ჩამქრალი ყუთის მიტოვება არაფრის გულისთვის არ უნდოდა. ინსტიტუტში მის გარდა ორნი იყვნენ - პანკრატი და ეკონომი ქალი მარია სტეპანოვნა. თვალცრემლიანმა მარია სტეპანოვნამ პერსიკოვის კაბინეტში სამი ღამე გაატარა. ახლა კაბინეტის კუთხეში მდგარ მუშამბაგადაკრულ დივანზე იჯდა, თავისთვის რაღაცას სევდიანად ფიქრობდა, ზედადგარზე შემოდგმულ ჩაიდანს უყურებდა და ელოდა, გაზის სანთური წყალს როდის აადუღებდა, რომ პროფესორისთვის ჩაი მიერთმია. ინსტიტუტი დუმდა. ყველაფერი უეცრად მოხდა. ტროტუარიდან უეცრად ხმამაღალი, ბრაზიანი შეძახილები გაისმა. მარია სტეპანოვნამ წამოიკივლა და წამოხტა. ქუჩაში ფარნების შუქი აკიაფდა და ვესტიბულში პანკრატის ხმა გაისმა. პროფესორს ამ ხმაურისთვის ყურადღება მაინცდამაინც არ მიუქცევია, თავი წამით ასწია და ჩაიბურტყუნა: „დახე, როგორ გაშმაგდნენ... თუმცა მე რა უნდა ვქნა?“ მერე თვალები კვლავ გაუშტერდა, მაგრამ მალევე გამოერკვა. ინსტიტუტის რკინით შემოჭედილმა კარმა, გერცენის ქუჩაზე რომ გადიოდა, საშინლად დაიგრიალა და ყველა კედელი შეზანზარდა. მერე მეზობელ კაბინეტში სარკე შუაზე გასკდა. პროფესორის კაბინეტში მინა წკრიალით ჩამოიმსხვრა, ფანჯრიდან რუხი ქვა შემოვარდა და მინის მაგიდა ჩალეწა. ტერარიუმში ბაყაყები ატყაპუნდნენ და აყიყინდნენ. მარია სტეპანოვნა პროფესორისკენ გაექანა, ხელებში ჩაეჭიდა და აყვირდა: „გაიქეცით, ვლადიმერ იპატიჩ, გაიქეცით“. პროფესორი ხრახნიანი სკამიდან წამოდგა, წელში გაიმართა, თითი მოკაკვა, თვალები ძველებურად დააკვესა და ადრინდელ შთაგონებულ პერსიკოვს დაემგვანა. - არსადაც არ წავალ, - თქვა მან, - რა სისულელეა. ისინი გიჟებივით დაძრწიან... მთელი მოსკოვი თუ გაგიჟდა, სადღა უნდა წავიდე. ნუ ყვირით, გეთაყვა. მე რა შუაში ვარ. პანკრატ! - მოუხმო პანკრატს და თითი ღილაკს დააჭირა. ალბათ უნდოდა პანკრატს ამ ალიაქოთისთვის ბოლო მოეღო, რადგან არეულობა ყოველთვის სძულდა. მაგრამ პანკრატს აღარაფრის გაკეთება აღარ შეეძლო. გრიალი იმით დასრულდა, რომ ინსტიტუტის კარი გაიღო და შორიდან რევოლვერის ტკაცატკუცი მოისმა, შემდეგ კი ქვით ნაგები ინსტიტუტი ფეხების ბრაგუნმა, ყვირილმა, ჩამსხვრეულმა მინების წკრიალმა შეძრა. მარია სტეპანოვნა პერსიკოვს სახელოზე ჩაეჭიდა და შეეცადა საითკენღაც წაეთრია, მაგრამ პერსიკოვმა ხელი გააშვებინა და დერეფანში თავაწეული გავიდა. თეთრი ხალათი არ გაუხდია. - რა ამბავია? - იკითხა მან. კარი გაიღო და სამხედრო კაცის ზურგი გამოჩნდა, მარცხენა სახელოზე ჟოლოსფერი შევრონი და ვარსკვლავი რომ მოუჩანდა. იგი უკან იხევდა და რევოლვერს იქით ისროდა, საიდანაც გააფთრებული ბრბო მოიწევდა. მერე ადგილს მოსწყდა, პერსიკოვს გვერდით ჩაურბინა და დაიძახა: - პროფესორო, თავს უშველეთ, მე აღარაფერი შემიძლია. მის შეძახილს მარია სტეპანოვნას კივილი აჰყვა. სამხედრო კაცი თეთრ ქანდაკებასავით აღმართულ პერსიკოვს მოწყდა და მოპირდაპირე მხარეს მიხვეულ-მოხვეული დერეფნების წყვდიადში გაუჩინარდა. ხალხი დერეფანში ყვირილით შემოცვივდა: - დასცხეთ! მოკალით! - ქვეწარმავლები შენ შემოგვისიე! ირგვლივ შეშლილი სახეები, ჩამოფხრეწილი კაბები აირია, ვიღაცამ რევოლვერიც ისროლა. კეტები დატრიალდა. პერსიკოვმა ოდნავ უკან დაიწია, კაბინეტის კარი მიხურა, სადაც შიშისგან თავზარდაცემული მარია სტეპანოვნა დაჩოქილიყო, ხელები ჯვარცმულივით გაეშალა რათა ბრბო შიგნით არ შეეშვა და ბრაზიანად შეჰყვირა: - ეს რა სიგიჟეა... რამ გაგამხეცათ, რა გინდათ? - შემდეგ დასჭექა: - გასწით აქედან! - და ყვირილი ყველასთვის ცნობილი მჭახე შეძახილით დაასრულა: - პანკრატ ყველანი გარეკე! მაგრამ პანკრატს არავის გარეკვა აღარ შეეძლო, იგი თავგაჩეხილი, გათელილი და დანაფლეთებული გაუნძრევლად ეგდო ვესტიბულში. ბრბო კი შიგნით ტალღა-ტალღა მოგორავდა და ქუჩაში მილიციელთა მიერ ატეხილ სროლს არაფრად აგდებდა. ტანდაბალმა კაცმა, მაიმუნივით მოკვანტილი ფეხები რომ ჰქონდა, დახეული პიჯაკი და გვერდზე მოქცეული, გულისპირჩაფხრეწილი პერანგი ეცვა, ყველას დაასწრო, პერსიკოვს მიეჭრა, კეტა გამეტებით ჩასცხო და თავი გაუხეთქა. პერსიკოვი დაბარბაცდა და იატაკზე გვერდულად დამხობილმა უკანასკნელად ამოიძახა: - პანკრატ... პანკრატ... ყოვლად უდანაშაულო მარია სტეპანოვნა კაბინეტში დაფლითეს, სხივჩამქრალი კამერა ნამსხვრევებად აქციეს, ტერარიუმი მიანგრ-მოანგრიეს, გადარეული ბაყაყები გაჟლიტეს და ფეხით გასრისეს, მინის მაგიდები და რეფლექტორები დალეწეს, ერთი საათის შემდეგ ინსტიტუტი გიზგიზებდა, შენობასთან გვამები ეყარა, გვამებს ელექტრო რევოლვერებით შეიარაღებულთა ალყა ერტყა, ხოლო სახანძრო ავტომობილები წყლის ჭავლებს ტყორცნიდნენ ფანჯრებისკენ, საიდანაც ცეცხლის გრძელი ენები გუგუნით მობრიალებდა. თავი XII. ყინულის ღმერთის სრბოლა 1928 წლის 19 აგვისტოს, ღამით, ქვეყანას ისეთმა არნახულმა ყინვამ შემოუტია, ღრმად მოხუცებიც რომ არ მოსწრებიან. ყინვამ ორ დღესა და ღამეს გასტანა და 18 გრადუსს მიაღწია. გაწამებულმა მოსკოვმა ყველა კარ-ფანჯარა ჩაგმანა. მოსახლეობა მხოლოდ მესამე დღის დასასრულს მიხვდა, რომ ყინვამ იხსნა ქალაქი და მისი კუთვნილი უკიდეგანო სივრცეები 1928 წელს მოვლენილი საშინელი უბედურებისაგან. ცხენოსანთა არმიამ მოჟაისკთან მებრძოლთა ორი მესამედი დაკარგა და ძალა გამოელია. საზიზღარი ქვეწარმავლები მოსკოვისკენ დასავლეთიდან, სამხრეთ-დასავლეთიდან და სამხრეთიდან ნახევარწრედ მოემართებოდნენ. მათი წინსვლის შეჩერებას გაზით აღჭურვილი ესკადრილიებიც ვეღარ ახერხებდნენ. ქვეწარმავლები ყინვამ მოაშთო. საზიზღარ არსებათა ქარავნებმა თვრამეტგრადუსიან ყინვას ვერ გაუძლეს, რამაც ორ დღესა და ღამეს გასტანა. ოც აგვისტოს, როცა ყინვამ გადაიარა მიწაზე მარტო გუბეები იდგა, ჰაერში სინესტეღა დარჩა, ხეებზე კი მოულოდნელი ყინვებისგან ჩამომჭკნარი ფოთლები ეკიდა. ბრძოლა აღარავისთან იყო საჭირო, უბედურება დასრულდა. ტყეები, მინდვრები, თვალუწვდენელი ჭაობები ჯერაც სავსე იყო ჭრელაჭრულა კვერცხებით, რომელთა ნაწილს უცნაური, უცხო გამოსახულებები ფარავდა, უგზო-უკვლოდ დაკარგულმა როკმა რომ გათუთხნული უწოდა. მაგრამ ეს კვერცხები ახლა სრულიად უვნებელი გახლდათ. ჩანასახები მკვდარი იყო. თვალუწვდენელ სივრცეებში კიდევ დიდხანს იხრწნებოდა აურაცხელი გვამი ნიანგებისა და გველებისა, რომელთაც სიცოცხლე გერცენის ქუჩაზე გენიალურ თვალებში შობილმა სხივმა მიანიჭა, მაგრამ ეს არსებანი სახიფათონი აღარ იყვნენ. მცხუნვარე ტროპიკების აშმორებულ ჭაობთა ბინადრებმა ყინვას ვერ გაუძლეს, ორ დღეში ამოწყდნენ და სამი გუბერნიის სივრცეები საშინელი სიმყრალით, ზინზლითა და სიმყაყით გაავსეს. ქვეწარმავალთა და ადამიანთა გვამებისგან გამოწვეული ხანგრძლივი ეპიდემიები და მრავალგვარი მოარული სენი კიდევ დიდხანს მძვინვარებდა, არმია გუბერნიებში კიდევ დიდხანს დადიოდა, ოღონდ გაზით კი არა, მესანგრეთა იარაღებით, ნავთის ცისტერნებითა და შლანგებით აღჭურვილი და მიწას წმენდდა. იქაურობა გაწმინდეს და 1929 წლის გაზაფხულისთვის ყოველივე დასრულდა. 1928 წლის გაზაფხულზე მოსკოვი კვლავ გასხივოსნდა, აბრიალდა და გაჩახჩახდა, ქუჩებში ძველებურად დახრიგინებდნენ მექანიკური ეკიპაჟები, ქრისტეს ტაძრის გუმბათის ზემოთ კვლავ თითქოს ძაფზე ეკიდა ნამგალა მთვარე, ხოლო 1928 წლის აგვისტოში დამწვარი ორსართულიანი ინსტიტუტის ადგილას ახალი ზოოლოგიური სასახლე იდგა, რომელსაც პრივატ-დოცენტი ივანოვი განაგებდა. პერსიკოვი აღარსად იყო, მოსაუბრეების წინაშე დამარწმუნებლად მოქანავე მოკაკვული თითი აღარასოდეს გამოჩნდებოდა და წრიპინა ხმას ვეღარავის გაიგონებდა. სხივსა და 1928 წლის კატასტროფაზე მთელი მსოფლიო კიდევ დიდხანს ლაპარაკობდა და წერდა, მაგრამ შემდეგ პროფესორ ვლადიმერ იპატიჩ პერსიკოვის სახელი ბურუსში თშაინთქა და ისევე გაქრა, როგორც თვით მის მიერვე აპრილის ღამეს აღმოჩენილი წითელი სხივი. ამ სხივის ხელახლა მიღება ვეღარ მოხერხდა, თუმცა დახვეწილი ჯენტლმენი, ამჟამად კი ორდინალური პროფესორი პიოტრ სტეპანოვიჩ ივანოვი არაერთგზის შეეცადა. პირველი კამერა გააფთრებულმა ბრბომ გაანადგურა იმ ღამეს, როცა პერსიკოვი მოკლეს. სამი კამერა ნიკოლსკის საბჭოთა მეურნეობა „წითელ სხივში“ დაიწვა ქვეწარმავლებთან ერთად ესკადრილიის პირველივე ბრძოლისას და მათი აღდგენა აღარ მოხერხდა. მინებისა და სარკეებიდან მომდინარე სხივთა კონების შეხამება თითქოს მარტივი იყო, მაგრამ მათი ხელახლა კომბინირება ვეღარ შეძლეს, თუმცა ივანოვი ბევრს ცდილობდა. საამისოდ, ცოდნის გარდა, ალბათ სხვა განსაკუთრებული რაღაც იყო საჭირო, რაც მთელ მსოფლიოში მხოლოდ ერთ კაცს - განსვენებულ პროფესორს, ვლადიმერ იპატიჩ პერსიკოვს გააჩნდა. მოსკოვი, 1924 წელი, ოქტომბერი. …
- დაამატა Kakha to ლიტერატურა at 6:23pm on ივნისი 14, 2015
- თემა: ბავშვთა და პედაგოგიური ფსიქოლოგია
- ოგადოებისთვის. ამიტომ უძველეს კულტურებსა და ცივილიზაციებში არსებობდა გარკვეული პედაგოგიური პრინციპები და მათი რეალიზაციის ტექნოლოგია. განათლების შინაარსი, სწავლა-აღზრდის ორგანიზაციის წესი და მეთოდები ნაკარნახევი იყო ამა თუ იმ კულტურის „ობიექტური“ (სოციალურ-პოლიტიკური, ეკონომიკური, ეთნიკური, რელიგიური თუ სხვა) თავისებურებებით. რაც შეეხება „სუბიექტურ“ მხარეს, აღსაზრდელის ფსიქოლოგიურ თავისებურებებს, მათ სერიოზული მნიშვნელობა არ ენიჭებოდა და მხოლოდ მაშინ ითვალისწინებდნენ, როცა საჭირო ხდებოდა იმის გარკვევა, შეეძლო თუ არა აღსაზრდელს მის მიმართ წაყენებული მოთხოვნების შესრულება. პედაგოგიური ფსიქოლოგიის საკითხები თითქმის არ იყო რეფლექსირებული; მათი გადაწყვეტა პრაქტიკულ პლანში, საღი აზრის დონეზე ხდებოდა. ანტიკურ ფილოსოფიაში იმთავითვე გაჩნდა მოსაზრებები ბავშვის ფსიქიკის განვითარების თაობაზე. სულიერი მოვლენების საფუძვლების ძიებას ანტიკური მოაზროვნეები აუცილებლობით მიჰყავდა ფსიქიკის განვითარების იდეამდე, რაც ლოგიკურად აყენებდა საკითხს განვითარების პროცესის განმსაზღვრელი ფაქტორებისა და ეტაპების შესახებ. აქედან გამომდინარე, ძველი დროის წამყვანი მკვლევარები სულზე (ფსიქიკაზე) თავისი შეხედულებების დასამტკიცებლად ხშირად მიუთითებდნენ იმაზე, თუ როგორ აღიქვამს ბავშვი სამყაროს, როგორ ითვისებს ახალ ცნებებს, როგორ რეაგირებს სხვადასხვა სიტუაციაზე და ა.შ. (დემოკრიტე, სოკრატე, პლატონი, არისტოტელე, ეპიკურე, ძენონი, სენეკა, კვინტილიანე, მარკუს ავრელიუსი და ბევრი სხვა). ასე გაგრძელდა მომდევნო ეპოქებში, როგორც ქრისტიანული ტრადიციის (ავგუსტინე, თომა აქვინელი, ერაზმ როტერდამელი, ხუან ვივესი და სხვა), ისე აღმოსავლური ტრადიციის (კონფუცი, ალ-ღაზალი, ავიცენა, ავეროესი და სხვა) ფარგლებში. შუასაუკუნოვან ევროპაში გაბატონებული იყო დოგმატურ-რელიგიური, სქოლასტიკური განათლება. სქოლასტიკის მთავარი სასწავლო მეთოდია გაზეპირება და დამახსოვრება (როგორც წესი, თვალსაჩინო წარმოდგენისა და გააზრების გარეშე). სქოლასტიკური პედაგოგიკა ყურადღებას არ აქცევდა ბავშვის ფსიქოლოგიას, ბავშვს მხოლოდ გამოსაძერწ და მოსარჯულებელ მასალად განიხილავდა, მიზნად ისახავდა ბავშვის ბუნების დათრგუნვას, რადგან იგი ცოდვილად და მანკიერებისკენ მიდრეკილად მიაჩნდა. სწამდა, რომ მხოლოდ ბუნების დათრგუნვით შეიძლება ზნეობრივი და გონიერი ქრისტიანის აღზრდა. ამგვარი მიდგომა, რომელიც XVII-XVIII საუკუნეებში პროტესტანტულმა ეთიკამ კიდევ უფრო გააძლიერა, XX საუკუნის შუახანებამდეც კი შემორჩა. სქოლასტიკური ზეპირობა კი XXI საუკუნეშიც ერთ-ერთ მთავარ სასწავლო მეთოდად რჩება. მხოლოდ რენესანსის ხანაში მოხდა გამონათება და ანტიკური ტრადიციის განვითარება, ოღონდ გაცილებით მაღალ დონეზე - ქრისტიანული ჰუმანიზმისა და ინდივიდუალიზმის დონეზე. რენესანსის ფილოსოფიაში და, კერძოდ, პედაგოგიკაშიც, სქოლასტიკის საპირისპიროდ, მთავარია ბუნებითობის პრინციპი. რენესანსის ჰუმანისტებმა (იტალიელები ვ. დე ფელტრე, პ. ვერჯერიო და მ. ვეჯიო, ჰოლანდიელი ერაზმი, ინგლისელი თ. მორი, ფრანგები ფ. რაბლე და მ. მონტენი, ჩეხი ი.ა. კომენსკი და სხვანი) კლასიკური პედაგოგიკა დააფუძნეს. რენესანსის ფილოსოფიის თანახმად, ღმერთმა ადამიანი ამქვეყნიურობის გვირგვინად და მეუფედ შექმნა, მოუწყო მას მშვენიერი სამყარო - ლამაზი ბაღი, რომელშიც ადამიანი ბედნიერად უნდა ცხოვრობდეს (ამ სიცოცხლეშივე), გონებით უნდა შეიმეცნებდეს და გულით ესთეტიკურად უნდა განიცდიდეს ამ სამყაროს - ღმერთის დიად ქმნილებას. მაგრამ, ამასთან, ვითარც კეთილ მეუფეს, ადამიანს ამ სამყაროზე ზრუნვაც ევალება - როგორც კარგი მებაღე ზრუნავს თავის ბაღზე. სიქველე, თავისუფალი შრომა, სიყვარული, შემოქმედება (ღმერთის მიბაძვა) - აი, ადამიანის მოწოდება და ღვთივსათნო საქმე (უკვე აქედან ჩანს აშკარად, თუ როგორ ძირეულად განსხვავდება რენესანსის სიცოცხლისმოყვარული ფილოსოფია ორთოდოქსული ქრისტიანობის გარდამქმნელი მეორე მძლავრი მოძღვრებისგან - პირქუში პროტესტანტიზმისაგან). ჰუმანისტებმა უარყვეს შუასაუკუნეთა სქოლასტიკური საეკლესიო პედაგოგიკა და, ანტიკური ტრადიციების აღორძინებით, დააფუძნეს სწავლება-აღზრდის საერო მოძღვრება მეცნიერებაზე დამყარებით (განათლების მეცნიერულობა). ეს იყო ჰუმანიზმის ზოგადი ფილოსოფიის გადატანა კერძოდ ბავშვზე: როგორც ადამიანია ამქვეყნიურობის ცენტრი, ისევე უნდა იყოს ბავშვი სწავლება-აღზრდის ცენტრი, ანუ განათლების მიზანი და არა საშუალება თუ მასალა (თანამედროვე პედაგოგიკაში ამას ეწოდება პედოცენტრიზმი ანუ მოსწავლეზე ცენტრირება); ამასთან, ყველა ბავშვი განუმეორებელი პიროვნებაა და თავისებური მიდგომა სჭირდება (განათლების ინდივიდუალიზაცია); როგორც ადამიანის ცხოვრება უნდა იყოს სისხლსავსე და მრავალმხრივი, ისე ბავშვის აღზრდაც უნდა იყოს მრავალმხრივი: სხეულის, გრძნობის, უნარის, გონებისა და ნების ურთიერთშეწონილი განვითარებით (ჰარმონიული განათლება); როგორც მებაღის მუშაობაში მთავარი საფუძველია მცენარეთა ბუნებრივი (ღმერთის მიერ ჩანერგილი) თვისებები, და მებაღე მათ საუკეთესო გაფურჩქნაზე უნდა ზრუნავდეს, ასევე პედაგოგიკის მიზანიც ისაა, რომ ბავშვის სულში ჩანერგილ, თანდაყოლილ უნართა და ჯანსაღ მიდრეკილებათა საუკეთესო გაფურჩქნა-განვითარებას შეუწყოს ხელი, ამასთან, ~გასხლას~ არაჯანსაღი ~წანაზარდები~. ესაა თანდაყოლილისა და შეძენილის, ბუნებრივისა და სოციალურის ურთიერთზემოქმედება ანუ ინტერაქცია - რისი კარგი ხატოვანი მაგალითიცაა სწორედ ბაღი, რომელიც ბუნებრივისა და კულტურულის ჰარმონიულ შერწყმას წარმოგვიდგენს. ჰუმანისტებმა ყურადღება გაამახვილეს აგრეთვე ბავშვის (ზოგადად, ადამიანის) შემეცნებით უნართა მრავალფეროვნებაზეც: პირველადია უშუალო შეგრძნება (თვალსაჩინოების პედაგოგიკური პრინციპი), რომელიც, მომდევნო დონეზე, უნდა განვითარდეს განყენებულ განსჯით აზროვნებად; მეხსიერება მხოლოდ თვალსაჩინო წარმოდგენასთან და აზროვნებასთან ერთად და მათზე დაყრდნობით უნდა მუშაობდეს (გააზრებული სწავლების პრინციპი); ამასთან, დიდი მნიშვნელობა აქვს აგრეთვე უშუალო წვდომას, ანუ ინტუიციას. მიუხედავად თვალსაჩინოების პრინციპის დამკვიდრებისა, რენესანსის გნოსეოლოგია (შემეცნების თეორია) არ იყო ცალმხრივად სენსუალისტურნომინალისტური, რადგან შეუძლებლად მიაჩნდა აზროვნებისა თუ ზნეობის ფორმების განვითარება შეგრძნებებიდან - თანდაყოლილი, ღმერთის მიერ მონიჭებული წინარეფორმების (ნასახების) გარეშე. სწორედ ეს ნასახები უნდა განავითაროს და ჩამოაყალიბოს ბავშვის გამოცდილებამ და ბავშვზე პედაგოგიურმა ზემოქმედებამ. ახალი დროის ფილოსოფოსთაგან, საინტერესო მოსაზრებები ფსიქიკური განვითარების სხვადასხვა ასპექტებთან დაკავშირებით გამოთქმული აქვთ დეკარტეს, სპინოზას, ლაიბნიცს. მაგრამ ლოკი და რუსო იყვნენ ის მოაზროვნენი, რომლებმაც მთლიანად შეცვალეს ის ინტელექტუალური კლიმატი, სადაც ხდებოდა ბავშვის ფსიქიკური ბუნების, მისი განვითარებისა და ფორმირების საკითხების განხილვა. ჯონ ლოკი ემპირიული ფსიქოლოგიის ფუძემდებლად ითვლება (იხ. თავი 4.1.). იგი ამოდიოდა იქიდან, რომ ადამიანის ფსიქიკური მოწყობა ემპირიული გამოცდილების შედეგია. ადამიანი დაბადებიდან „სუფთა დაფაა“, რომელზეც გარემოს ზემოქმედების კვალდაკვალ იწერება ყოველგვარი ცოდნა ბუნების მოვლენებისა თუ საზოგადოებრივი წესების შესახებ. იგი ენერგიულად ებრძოდა ე.წ. თანდაყოლილი იდეების პოსტულატს, რომელსაც ბევრი მომხრე ჰყავდა (დეკარტე, ლაიბნიცი და სხვა). ყველა ახალშობილი ერთნაირია, ხოლო იდეებით აღსავსე ცნობიერებისა და ზნეობრივი პიროვნების ფორმირება სოციალური გარემოცვის, პირველ რიგში, სწავლა-აღზრდის ნაყოფია. განსაკუთრებით დიდია გარემოს ზემოქმედების როლი ბავშვის ცხოვრების პირველ წლებში, როდესაც მისი ფსიქიკა უფრო მოქნილია და მეტად ექვემდებარება მოზრდილების გავლენას. სასწავლო და აღმზრდელობითი ზემოქმედება გარკვეული მექანიზმებისა და წესების გათვალისწინებით უნდა ხდებოდეს. ამ საკითხთან დაკავშირებული მოსაზრებები ლოკმა ჩამოაყალიბა თავის მთავარ ფილოსოფიურ ნაშრომში „ცდა ადამიანის გონების შესახებ“ (1690), ძირითად, პედაგოგიურ ნაშრომში „აზრები აღზრდის შესახებ“ (1693) და მისი სიკვდილის შემდეგ გამოცემულ ტრაქტატში „ადამიანის გონების მართვის შესახებ“ (1706). ლოკი ფიქრობდა, რომ ცნობიერება შედგება იდეებისაგან. მარტივი იდეები შეგრძნების გზით შემოდიან ცნობიერებაში. რთული იდეები მარტივი იდეების გადამუშავებით და კომბინირებით წარმოიქმნება. ამის ერთ-ერთ მექანიზმს ასოციაცია წარმოადგენს. ლოკი ასოციაციური ფსიქოლოგიის სათავეებთან დგას, თუმცა ასოციაცია სპეციფიკურად ესმის. ამ ტერმინით იგი აღნიშნავს იდეებს შორის არსებულ არაბუნებრივ ან არასწორ კავშირებს. მაგალითად, თუ ბავშვს რაიმე საგანთან ურთიერთობისას უარყოფითი გამოცდილება ჰქონდა, ცნობიერებაში ამ საგნის იდეის გაჩენა ნეგატიურ გრძნობებს და მის გამოყენებაზე უარის თქმას იწვევს, თუმცა ის, შესაძლოა, ძალიანაც სასარგებლო იყოს. ეს შემცდარი დამოკიდებულების ან ჩვევის მაგალითია, რომელსაც უნდა ვებრძოლოთ. მაგრამ დადებითი გამოცდილებისა და სასარგებლო ჩვევების შეძენა აუცილებელია და ამის ერთ-ერთი საშუალებაა გამეორება. გამრავლების ტაბულა ბევრჯერ უნდა წაიკითხო, კბილები ხშირად უნდა გაიხეხო. სწორედ ასე ხდება სათანადო ცოდნა-ჩვევის ფორმირება. კიდევ ერთი საშუალებაა მიბაძვა. აქ უზარმაზარი მნიშვნელობა ენიჭება კარგ მაგალითს, რომელსაც ბუნებით მიმბაძველი ბავშვი მიჰყვება. მაგრამ კარგი მოქმედებისა და შეხედულების გამომუშავებისთვის ეს ხშირად არ კმარა. სწავლა-აღზრდის პროცესი დასჯა-წახალისების გამოყენებასაც გულისხმობს, მაგრამ აქცენტი წახალისებაზე უნდა გაკეთდეს და შეძლებისდაგვარად, გამოირიცხოს ფიზიკური დასჯა (მაგ., როზგი). ქცევის გარეგან სტიმულებთან ერთად (შექება, საჩუქარი), ლოკი შინაგანი სტიმულების მნიშვნელობაზე ამახვილებდა ყურადღებას. საუბარია იმაზე, რომ გამოყენებულ იქნეს ბავშვის ცნობისმოყვარეობა, ის ბუნებრივი მექანიზმი, რითაც ადამიანი დაჯილდოებული იმთავითვეა და საიდანაც, სწორი აღზრდის შემთხვევაში, აღმოცენდება ცოდნისკენ სწრაფვა. ლოკი აღნიშნავდა, რომ აღზრდის რეალურ პროცესში ჩამოთვლილი მექანიზმები ხშირად ერთად მოქმედებენ. მაგალითად, საფიქრალია რომ ბავშვი თავის მშობლებს მიბაძავს, თუ დაინახავს, რომ ისინი ტანსაცმელს საკიდზე ჰკიდებენ. ეს კარგი მოქმედება გამეორებათა შედეგად ჩვეულებად გადაიქცევა და მით უფრო განმტკიცდება, რაც მეტს შეაქებენ მას ამის გამო. სწავლა-აღზრდის შინაარსი და საშუალებები უნდა შეესაბამებოდნენ ბავშვის ასაკობრივ და ინდივიდუალურ თავისებურებებს. ვერ მოინახება ორი ბავშვი, ამტკიცებდა ლოკი, რომელთა აღზრდისას შესაძლებელი იქნება ზუსტად ერთნაირი მეთოდებისა და ხერხების გამოყენება. ინდივიდის მიდრეკილებების გათვალისწინება აუცილებელია იმისთვისაც, რომ სწავლის პროცესი დადებითი ემოციების ფონზე მიმდინარეობდეს, იყოს საინტერესო, სახალისო და, ამდენად, ეფექტური. ეს, ფაქტობრივად, ნიშნავს, რომ ბავშვები ერთმანეთისაგან იმთავითვე განსხვავდებიან. მათი ინდივიდუალური უნარები და მიდრეკილებები სერიოზულ შეზღუდვებს უქმნიან სწავლების შინაარსისა და მეთოდების განსაზღვრის საქმეს. ლოკი სისულელედ მიიჩნევს იმაზე ფიქრსაც, რომ შეეცვალათ ან წინ აღდგომოდნენ ბავშვის ბუნებრივ მიდრეკილებებს. როგორც არ უნდა შეფასდეს ეს დებულება დღევანდელი მეცნიერების თვალსაზრისით, ერთი რამ ცხადია, - ის ეწინააღმდეგება ლოკის ზოგად ემპირისტულ პოზიციას, რომელიც მისი მსოფლმხედველობის ქვაკუთხედია. გამოდის, რომ ბავშვის გონება არ ყოფილა „სუფთა დაფა“, ან კიდევ „თიხის ნაჭერი“, რომლისაგანაც ყველაფრის გამოძერწვა შეიძლება. განვითარების თეორიების სპეციალისტებს შეუმჩნეველი არ დარჩენიათ ლოკის პედაგოგიური სისტემის ეს არათანმიმდევრულობა. ჟან-ჟაკ რუსოსთვის (1712-1778) პოსტულატი ბავშვების თანდაყოლილი ფსიქიკური განსხვავებულობის შესახებ, პედაგოგიური კონცეფციის ერთ-ერთი საფუძველი იყო. რუსოს აზრით, ბავშვი ვითარდება ბუნების მიერ დაწერილი გეგმის შესაბამისად. განვითარების პროცესი შინაგნად არის განსაზღვრული. ლოკისაგან განსხვავებით, მას არ სჯეროდა, რომ სულიერი სფეროს ფორმირება ყოვლისშემძლე გარეგანი (პირველ რიგში სოციალური) ზემოქმედების მიხედვით წარიმართება. აღზრდა მხოლოდ მაშინ იქნება ეფექტური, თუ ის შეესაბამება აღსაზრდელის ბუნებრივ უნარებს და მიდრეკილებებს, მისი განვითარების გეგმას. აღზრდამ უნდა შექმნას ოპტიმალური პირობები, რათა ამ გეგმის განხორციელება დაუბრკოლებლად წარიმართოს, რათა ბავშვმა თვითონ გამოავლინოს მისი შესაძლებლობები. ბუნება, ამბობდა რუსო, როგორც ფარული მასწავლებელი, აღძრავს ბავშვს, რათა მან ზრდის სხვადასხვა სტადიაზე სხვადასხვა უნარები განივითაროს. ბუნებრივად დაწესებული განვითარების განრიგი ასახავს როგორც ბავშვის ინდიდიდუალურ თავისებურებებს (ზოგი ადრე იწყებს სიარულს, ან გვიან იწყებს ლაპარაკს, ზოგი ხელოვნებისკენ არის მიდრეკილი, ზოგი მეცნიერებისკენ და ა.შ.), ასევე განვითარების ზოგად კანონზომიერებებს. ამ კანონზომიერებათა შესაბამისად გამოიყოფა განვითარების ოთხი სტადია ან პერიოდი, რომელთაც ყველა ბავშვი გაივლის. მათი დახასიათება ხდება იმის მიხედვით, თუ რომელი სფეროს განვითარება მიმდინარეობს უპირატესად და როგორ უნდა წარიმართოს აღზრდის პროცესი ბუნების ჩანაფიქრის ოპტიმალური რეალიზაციისთვის. პირველი პერიოდი, ჩვილობა (დაბადებიდან 2 წლამდე), უპირატესად ფიზიკური განვითარების სტადიაა. მშობლების ვალია შეუქმნან ბავშვს სათანადო პირობები ფიზიოლოგიური მოთხოვნილებების დასაკმაყოფილებლად, მაგრამ, ამასთან, იყვნენ საკმარისად მომთხოვნები რათა ზედმეტად არ გაანებივრონ შვილი. სხეულებრივი განვითარებისთვის აუცილებელია ფიზიკური ვარჯიშისა და წრთობის ორგანიზება. ამ პერიოდში ბავშვებს არა აქვთ იდეები და გონება. ისინი უბრალოდ განიცდიან ტკივილს ან სიამოვნებას და ამ პროცესში ეცნობიან საგანთა თვისებებს (ცივი, თბილი, მაგარი, რბილი და ა.შ.). ბავშვები, აგრეთვე, იწყებენ დამოუკიდებლად ენის ათვისებას და ამ პროცესში უფროსების საგანგებო ჩარევა, მით უფრო მისი დაჩქარების მცდელობა, არ არის რეკომენდებული. მეორე პერიოდი, ბავშვობა (2-დან 12 წლამდე) ძირითადად სენსორული განვითარების სტადიაა. რუსო, ფრანგი განმანათლებლების უმეტესობის მსგავსად, სენსუალისტი იყო და ამიტომ შეგრძნებათა განვითარებას აზროვნების მომავალი განვითარების საფუძვლად მიიჩნევდა. ამ დროს ბავშვი სამყაროს გრძნობის ორგანოების საშუალებით ეცნობა. მას აქვს თავისებური ინტუიციური გონებაც, მაგრამ ის უშუალოდ არის დაკავშირებული სხეულის მოძრაობებთან და შეგრძნებებთან. მაგალითად, ბურთის ზუსტად მსროლელი ბავშვი ავლენს სიჩქარისა და მანძილის „ცოდნას“. მაგრამ ეს ცოდნა და გონება ძალზე კონკრეტული ხასიათისაა. ამიტომ რუსო ბავშვების ადრეული სწავლების წინააღმდეგ გამოდიოდა. ამ პერიოდში „გონებას სძინავს“ და სისტემატური სწავლებაც შემდეგი პერიოდიდან უნდა დაიწყოსო, ამბობდა იგი. მესამე პერიოდი, გვიანი ბავშვობა (12-დან 15 წლამდე) აზროვნების განვითარების სტადიაა. სისტემატური სწავლების დაწყება ამ დროს არის საჭირო, ვინაიდან ბავშვს სწორედ ახლა უჩნდება ჩვენ მიერ მიწოდებული ცოდნის ადეკვატური გაგებისა და შეთვისების უნარი. ამასთან, სწავლებაში რუსო გულისხმობს გონებრივი განვითარების პროცესს, რომელიც ხორციელდება პროგრამების, განრიგისა და სახელმძღვანელოთა გარეშე. უნდა შეიქმნას ისეთი სიტუაცია, სადაც ბავშვი გამუდმებით სვამს კითხვებს, ხოლო აღმზრდელი პასუხობს. ასეთი წესით ბავშვი აითვისებს გეოგრაფიას, ქიმიას, ფიზიკას, ბიოლოგიას, ე.ი. ბუნებისმეტყველურ საგნებს. სოციალურ-ჰუმანიტარული ცოდნის მიწოდება არ არის რეკომენდებული, რადგან ამ პერიოდში, ისევე როგორც წინა პერიოდებში, ბავშვი არის ასოციალური არსება, ანუ ძირითადად იმაზე ზრუნავს, რაც მისთვისაა სასარგებლო და ნაკლებად იჩენს ინტერესს სოციალური ურთიერთობებისადმი, რომელთა გარეშე არ არსებობს ზნეობა. ამ პერიოდის ბავშვს რუსო ადარებს რობინზონ კრუზოს: თვითკმარ ადამიანს, რომელიც ეფექტურად ურთიერთობს ფიზიკურ გარემოსთან. მეოთხე პერიოდი, მოზარდობის ასაკი (15-დან 25 წლამდე, ანუ სრულწლოვანებამდე) არის მორალური განვითარების სტადია. ამ პერიოდში ახალგაზრდა ინდივიდი სოციალურ არსებად იქცევა. იგი აღარ არის თვითკმარი, მას უჩნდება ძლიერი სწრაფვა სხვა ადამიანების, განსაკუთრებით, თანატოლებისადმი. ეს დიდწილად სქესობრივი მომწიფებით არის განსაზღვრული და, რუსოს წარმოდგენით, 15 წლიდან იწყება. რადიკალურად იცვლება მოზარდის ემოციური სამყარო, ესაა „ქარიშხლებისა და ვნებების“ ხანა. სოციალურ ურთიერთობებზე ორიენტირებული, ემოციურად აგზნებული და არამდგრადი მოზარდისთვის აუცილებელია კეთილი სურვილების, კეთილი აზრებისა და კეთილი ნების გამომუშავება ანუ ზნეობრივი აღზრდა. ეს მიიღწევა არა დარიგებებით და შეგონებებით, არამედ კარგ ადამიანებთან უშუალო ურთიერთობით, კარგი მაგალითების ჩვენებით. ამ საქმეში თავის ფუნქციას ასრულებს სწავლებაც, განსაკუთრებით ისეთი საგანი, როგორიც ისტორიაა. იგი საშუალებას გვაძლევს დავანახოთ მოზარდს ადამიანური ცხოვრების სცენა წარმოდგენაში უშუალო მონაწილეობის გარეშე. რუსომ მოგვცა ფსიქიკური განვითარების პირველი გაშლილი პერიოდიზაცია, რაც, ცხადია, ძალიან მნიშვნელოვანია ასაკობრივი, კერძოდ, ბავშვის ფსიქოლოგიის ისტორიის თვალსაზრისით. თუმცა, აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ რუსოს პერიოდიაზაცია უფრო გონებაჭვრეტითი ხასიათისაა. იგი ემყარება არა მის საკუთარ მეცნიერულ დაკვირვებებს, არამედ თეორიულ მოსაზრებებს და საზოგადოების ყოფით გამოცდილებას (ცნობილია, რომ რუსოს არ უყვარდა ბავშვები, არ ჰქონდა მათთან ურთიერთობა არც როგორც მასწავლებელს, არც როგორც მშობელს. მან თავისი ხუთივე შვილი თავიდანვე უპატრონო ბავშვების თავშესაფარში გაამწესა). რუსოს შეხედულებები ბავშვის ფსიქიკური ბუნებისა და ე.წ. ბუნებრივი აღზრდის თაობაზე ჩამოყალიბებულია მის ცნობილ წიგნში „ემილი ანუ აღზრდის შესახებ“ (1762). ასაკობრივმა ფსიქოლოგიამ, როგორც ფსიქოლოგიის დამოუკიდებელმა დარგმა ჩამოყალიბება XIX საუკუნის მეორე ნახევარში დაიწყო. ოთხმოციანი წლებიდან მისი განვითარება უკვე საკმაოდ სწრაფი ტემპით წარიმართა. თუმცა პირველი წიგნი, სადაც სისტემატურად ასახულია ბავშვის პირველი ორი წლის ფსიქიკური განვითარება (ავტორის ვაჟის მაგალითზე) 1787 წელს გამოიცა და ეკუთვნის გერმანელ ექიმს დ. ტადემანს. საკუთარ შვილებზე დაკვირვება ყოველთვის წარმატებით გამოიყენებოდა ბავშვის ფსიქოლოგიაში, მისი განვითარების ადრეულ ეტაპზე კი ინფორმაციის ძირითად წყაროს წარმოადგენდა. ასეთია, მაგალითად, ბ. სიგიზმუნდის (1856) ნაშრომი; აგრეთვე C. დარვინის „პატარა ბავშვის ბიოგრაფიული ესკიზი“ (1877), სადაც დღიურის ფორმაში გადმოცემულია ავტორის დაკვირვებები მისი შვილის ფრენსის ონტოგენეზზე; დაბოლოს, ი. ტენის შრომა, რომელშიც მისი ქალიშვილის მიერ ენის შეთვისების პროცესია აღწერილი და ენის ისტორიული განვითარების პროცესთან შედარებული. ამგვარი ნაშრომების არსებობის მიუხედავად, ბავშვის ფსიქოლოგიის საწყის პუნქტად მიჩნეულია ინგლისელი ბიოლოგისა და ფსიქოლოგის ვ. პრაიერის კაპიტალური ნაშრომი „ბავშვის სული“ (1882). მან უდიდესი რეზონანსი გამოიწვია და მრავალ ენაზე ითარგმნა. პრაიერი ამტკიცებდა, რომ საჭიროა (და შესაძლებელიც) არა მხოლოდ ფსიქიკური განვითარების ცალკეული მხარეების შესწავლა, არამედ ბავშვის მთელი სულიერი ცხოვრების, მისი გონებრივი, ნებელობითი, ზნეობრივი, ესთეტიური ასპექტების ერთიანობის სისტემატური ანალიზი. პირველი თაობის ბავშვის ფსიქოლოგები ერთხმად მიიჩნევენ, რომ პრაიერის წიგნმა, პირდაპირი მნიშვნელობით, გზა გაუკვალა ამ ახალ დარგს. ამავე დროს აღნიშნავენ, რომ „ეს საოცარი წიგნია, სავსე კეთლსინდისიერი და საინტერესო დაკვირვებებით და მწირი საკუთარი აზრებით“ (ბიულერი). აქ იგულისხმება, რომ ფაქტების პრაიერისეული ინტერპრეტაცია და მისი თეორიული შეხედულებები მეცნიერებას უკვე ორი ათეული წლის შემდეგ ვეღარ აკმაყოფილებდა, იმდენად სწრაფი აღმოჩნდა პროგრესი ამ სფეროში. ამის მიუხედავად, პრაიერის წვლილი მაინც მნიშვნელოვანია, ვინაიდან მან კონკრეტულად აჩვენა ზოგიერთი ობიექტური მეთოდის გამოყენების პერსპექტივა ბავშვის ფსიქიკის კვლევაში. მართლაც, ობიექტური, პირველ ყოვლისა ექსპერიმენტული მეთოდების დანერგვა, ფსიქოლოგიის ამ დარგის წინსვლის სერიოზული საწინდარი გახდა. თუ არა გარღვევა, რომელიც ფეხნერის, ვუნდტის, ებინჰაუსის, მიულერისა და ექსპერიმენტული ფსიქოლოგიის სხვა ფუძემდებლების წყალობით მოხდა, გენეტიკური ფსიქოლოგიის პრობლემატიკა (ფილოგენეზი და ონტოგენეზი), კვლავაც დარჩებოდა ყოფითი ხასიათის დაკვირვებებისა და ფილოსოფიური ვარაუდების სფეროში. ემპირიული ინტროსპექციული ფსიქოლოგიის ფარგლებში რომ პრაქტიკულად შეუძლებელია იმ სფეროს შესწავლა, სადაც თვითდაკვირვება არსებითად უძლურია (ცხოველის ან ბავშვის ფსიქიკა), ამაზე ზემოთ უკვე საკმარისად ითქვა (იხ. თავი 7.1.). აქ ყველაზე მეტად ჩანს კვლევის ობიექტური მეთოდების გამოყენების პროდუქტიულობა. იმავდროულად, ფსიქოლოგიაში სულ უფრო იკიდებდა ფეხს ე.წ. გენეტიკური მეთოდოლოგია ან მიდგომა. იგი გულისხმობდა ფსიქიკური პროცესებისა და მთელი სულიერი ცხოვრების განხილვას მისი აღმოცენებისა და განვითარების კუთხით. დებულება, რომ ფსიქიკური მოვლენები არ წარმოიქმნებიან გამზადებული სახით, არამედ გაივლიან ფორმირების საკმაოდ ხანგრძლივ გზას და რომ ამ პროცესს თავისი კანონზომიერი ეტაპები აქვს, ასაკობრივი ფსიქოლოგიის ქვაკუთხედია. ეს იდეა, თავის მხრივ, ევოლუციონისტური აზროვნების ნაყოფია. მას, პირველ რიგში, დარვინის მოძღვრებამ გაუმყარა საფუძველი, მაგრამ მისი გავლენა გასცდა ბუნებისმეტყველებას და გავრცელდა სოციალურ მეცნიერებაზე და ფილოსოფიაზე. აქ უნდა მოვიხსენიოთ პირველი პოზიტივისტები, სახელდობრ a. ბეინი და, განსაკუთრებით, ჰ. სპენსერი. ემპირიული ფსიქოლოგია, როგორც ვიცით, ძირითადად ფილოსოფიის ფარგლებში ვითარდებოდა. სპენსერი კი ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი მოაზროვნე იყო. მან ბევრი რამ გააკეთა იმისთვის, რათა ევოლუციური წარმოდგენების დანერგვის საშუალებით ასოციაციური ფსიქოლოგიის რეფორმირება მოეხდინა. იგი ამტკიცებდა, რომ ფსიქიკა ევოლუციის კანონზომიერი ეტაპია და გარემოსთან ადეკვატური შეგუების ფუნქციას ასრულებს (იხ. თავი 4.3.). ეს იდეები შემდგომში ფუნქციონალურ ფსიქოლოგიაში განვითარდა, რომელიც ამერიკაში გამოყენებითი დარგების თეორიული საფუძველი გახდა (იხ. თავი 6.5.). მათ შორის ერთ-ერთი ძირითადი ადგილი სწორედ ასაკობრივმა და პედაგოგიურმა ფსიქოლოგიამ დაიკავა. რადგან ზემოთ სიტყვა ფილოსოფიაზე ჩამოვარდა, უნდა ითქვას შემდეგი: ბავშვის ფსიქოლოგიის ფორმირების პირველ ეტაპზე მიაჩნდათ, რომ ფილოსოფიის ბევრი ბნელი საკითხი შეიძლება გაშუქდეს ან გამარტივდეს იმ აღმოჩენების წყალობით, რომლებსაც მოიტანს ბავშვის ფსიქიკური ცხოვრების საწყისი ეტაპების მეცნიერული შესწავლა. ერთ-ერთი ასეთი საკითხია ის, რაც ემპირიზმისა და რაციონალიზმის მუდმივი დავის საგანს ეხება: რა ავსებს ჩვენ ცნობიერებას შინაარსით - გამოცდილება თუ „თანდაყოლილი იდეების“ აქტუალიზაცია. მაგრამ იდეების ან „ცოდნის“ (მიუხედავად იმისა, თუ სად იმყოფება იგი - იმთავითვე ინდივიდში თუ მის გარეთ) ადამიანის ნამდვილ კუთვნილებად გადაქცევა იმას ნიშნავს, რომ სუბიექტი მას ცნობიერად უნდა ფლობდეს და საჭიროებისამებრ გამოყენება ხელეწიფებოდეს. ე.ი. ცოდნა აქტიური უნდა იყოს. ამის მისაღწევად კი სათანადო პირობები და მეთოდებია საჭირო. მაშასადამე, უნდა მოხდეს ისეთი პროცესის ორგანიზება, რომელიც „ცოდნის“ შეთვისებას ან აქტუალიზაციას უზრუნველყოფს. ეს კი, არსებითად, პედაგოგიური პროცესია. ამ პროცესის გაძლიერებისა და გადახალისების ამოცანა უაღრესად აქტუალური გახდა XIX საუკუნის შუა პერიოდიდან. ის მნიშვნელოვან წილად უკავშირდებოდა საყოველთაო განათლების შემოღებას. მასობრივი სკოლა სულ სხვა მოთხოვნებს აყენებს, ვიდრე საოჯახო განათლება, რომელიც მანამდე წამყვანი იყო. აქ უკვე შეუძლებელია სწავლების ფორმალური და შინაარსეული მხარის განსაზღვრა ცალკეული ბავშვის ინდივიდუალურ თავისებურებებზე დაყრდნობით. ამიტომ დღის წესრიგში დგება განვითარების იმ ასაკობრივი ეტაპებისა და ცოდნის შეთვისების მექანიზმების გარკვევა, რომლებიც საერთოა ყველა ბავშვისთვის. ეს უშუალოდ ასაკობრივი და პედაგოგიური ფსიქოლოგიის საქმეა. მხოლოდ ამ ცოდნის საფუძველზეა შესაძლებელი იმის განსაზღვრა, თუ რა, როგორ და როდის უნდა ასწავლოს სკოლამ. ყოველივე ეს საზოგადოებრივ მოთხოვნებს უკავშირდებოდა, კერძოდ, იმის რწმენას, რომ სასკოლო რეფორმა და აღზრდის სისტემის ძირეული გადახალისება, რაც მეცნიერულ საფუძველზე უნდა მომხდარიყო, საზოგადოებრივი ცხოვრების სასურველ ცვლილებებს მოიტანდა. ამ მეცნიერულ საფუძველს მნიშვნელოვან წილად სწორედ ასაკობრივი და პედაგოგიური ფსიქოლოგია ქმნის. რეფორმატორული ტენდენცია განსაკუთრებით ძლიერი იყო ამერიკაში. აქ ფეხი მოიკიდა მძლავრმა საზოგადოებრივმა მოძრაობამ, ე.წ. პროგრესივიზმმა, რომელიც ქადაგებდა ინოვაციებს სოციალური ცხოვრების ყველა სფეროში. განათლების სისტემაში მიმდინარე რეფორმებს სათავეში ჩაუდგა ამერიკის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი ინტელექტუალი, პრაგმატიზმის ფილოსოფიისა და ფუნქციონალური ფსიქოლოგიის ერთ-ერთი ფუძემდებელი ჯონ დიუი (იხ. თავი 6.5.). სკოლის რეფორმა, მისი აზრით, აღზრდის ახალ მიზანს უნდა დაექვემდებაროს. ეს მიზანი ზედმიწევნით შეესაბამება პრაგმატიზმისა და ფუნქციონალიზმის იდეებს და ფორმულირებულია, როგორც „განსხვავებულ სიტუაციებთან შეგუება თავისუფალი მეწარმეობის პირობებში“. დიუის პედაგოგიური სისტემის დედაბოძი არის პრინციპი: სწავლება კეთების საშუალებით. ეს ნიშნავს სასკოლო სისტემის ისეთ აგებას, როდესაც განათლების წყარო არის პედაგოგიურ გარემოში მიმდინარე ბავშვის პრაქტიკული თვითაქტივობა. სათანადო პირობებში მოსწავლეები ბუნებრივად ითვისებენ სოციალური ქცევის კონკრეტულ ჩვევებს და ზოგად გამოცდილებას. დიუის იდეების გამოცდის პოლიგონად გადაიქცა მის მიერ ჩიკაგოს უნივერსიტეტთან შექმნილი „სკოლა-ლაბორატორია“ (1896). მასში სწავლობდნენ 4-დან 13 წლამდე ასაკის ბავშვები. ისინი ადრეული ასაკიდანვე ეჩვეოდნენ ყველაფრის დამოუკიდებლად კეთებას, უპირატესად, თამაშის ქცევის ფარგლებში. უფროსი ასაკის მოსწავლეების „კეთებით სწავლება“ შრომით საქმიანობას ემყარებოდა. აღმზრდელს უნდა წარემართა მოსწავლეთა სასწავლო-პრაქტიკული აქტივობა მათი უნარების გათვალისწინებით. დიუი ფიქრობდა, რომ სწავლა-აღზრდა თავიდანვე უნდა ეყრდნობოდეს ბავშვის თანდაყოლილ შესაძლებლობებს. სწავლა-აღზრდა ვერ აღმოაცენებს უნარ-შესაძლებლობებს, მას მხოლოდ მათი განვითარება შეუძლია. განათლების სისტემის ოპტიმიზაციის ამოცანა ასაკობრივი და პედაგოგიური ფსიქოლოგიის ჩასახვისა და განვითარების უდიდესი მამოძრავებელი ძალა გახდა. მაგრამ ეს შეუძლებელი იქნებოდა, თუ საერთო ფონის სახით არ იარსებებდა გაკვეული საზოგადოებრივი პოზიცია ბავშვისა და ბავშვობის, როგორც ასაკობრივი კატეგორიის მიმართ. საქმე ის არის, რომ უფროსების დამოკიდებულება ბავშვობისადმი, როგორც ადამიანის ცხოვრების გარკვეული ხანისადმი, შესამჩნევად ცვალებადობდა ისტორიის განმავლობაში. კაცობრიობის განვითარების ადრეულ სტადიაზე ბავშვობა პრაქტიკულად არ გამოიყოფოდა ცხოვრების ცალკე პერიოდის სახით, ვინაიდან თემის პატარა ინდივიდები ფეხზე დადგომისთანავე ერთვებოდნენ საკვების მოპოვების საქმიანობაში შემგროვებლობისა თუ პრიმიტიული იარაღების გამოყენების გზით. ასეთ პირობებში არ იყო არც საჭიროება და არც შესაძლებლობა იმისა, რომ გამოყოფილიყო ცალკე პერიოდი ბავშვის მოსამზადებლად მომავალი სერიოზული საქმიანობისთვის. ბავშვობა სოციალური თვალსაზრისით არც არსებობდა, ვინაიდან ისტორიულად ბავშვობის ცნება უკავშირდება არა ინდივიდის მოუმწიფებლობის ბიოლოგიურ მდგომარეობას, არამედ გარკვეულ სოციალურ სტატუსს, ამ პერიოდისთვის დამახასიათებელ უფლებებსა და მოვალეობებს, ქცევის სპეციფიკურ ფორმებს. შუა საუკუნეების ევროპაში ბავშვობა, როგორც ასეთი, იგნორირებული იყო. 6-7 წლამდე ინდივიდები ითვლებოდნენ უსუსურ ჩვილებად, ხოლო შემდეგ, პატარა, მინიატურულ მოზრდილებად. მათ სათანადოდ აცმევდნენ და სათანადო ცოდნა-ჩვევებს აზიარებდნენ. მაღალი შობადობისა და სიკვდილიანობის დემოგრაფიულ სიტუაციაში ბავშვობა მიჩნეული იყო სწრაფად წარმავალ და ნაკლებღირებულ პერიოდად. ვითარება შეიცვალა XVII საუკუნიდან. პატარა ბავშვი უკვე განიხილებოდა, როგორც ოჯახის მნიშვნელოვანი წევრი. ბავშვებისადმი გულგრილობა შეიცვალა მათდამი განსაკუთრებული ყურადღებით, განებივრებითაც კი. მაგრამ XVIII საუკუნეში, საზოგადოების განვითარების კვალდაკვალ, ბავშვისადმი, როგორც მშვენიერი სათამაშოსადმი დამოკიდებულება შეცვალა რაციონალური აღზრდის კონცეფციამ. ის დამყარებული იყო მკაცრი დისციპლინის პრინციპზე ოჯახში და სასწავლო დაწესებულებაში. სკოლა თანდათან გადაიქცა უმნიშვნელოვანეს საზოგადოებრივ ინსტიტუტად, რომელიც ემსახურებოდა მომავალი კვალიფიციური მუშაკებისა და სამაგალითო მოქალაქეების ორგანიზებულ მომზადებას. გადახალისდა ბავშვობის კონცეფციაც. ადამიანის ცხოვრების ეს ხანა გახანგრძლივდა და მასში გამოიყო ყრმობისა და ჭაბუკობის პერიოდი. ტექნიკურმა პროგრესმა და საზოგადოებრივმა ცვლილებებმა XIX საუკუნეში საგრძნობლად გაზარდა მოთხოვნები ბავშვის მომავალი ცხოვრებისთვის მომზადების კუთხით. ბავშვობის პერიოდის მნიშვნელობამ კიდევ უფრო იმატა. ამის გამოძახილი გახდა უკვე ნახსენები მოძრაობა განათლების სისტემის გაუმჯობესების მიმართულებით, რამაც ბიძგი მისცა ასაკობრივი და პედაგოგიური ფსიქოლოგიის განვითარებას. ამრიგად, ასაკობრივი და პედაგოგიური ფსიქოლოგიის ჩასახვისა და განვითარების წყაროდ შემდეგი მოვლენები იქცა: ევოლუციურ-გენეტიკური იდეების გავრცელება ბუნებისმეტყველებასა და ფილოსოფიაში, ობიექტური მეთოდების დანერგვა ზოგად ფსიქოლოგიაში, სასკოლო განათლების ოპტიმიზაციის პრაქტიკული მოთხოვნები და საზოგადოებრივ ცნობიერებაში მომხდარი ცვლილებები ბავშვობისადმი დამოკიდებულების თვალსაზრისით. პრაქტიკულ ამოცანებთან ერთად ამ დისციპლინების წინაშე თავიდანვე ფუნდამენტური თეორიული საკითხები დაისვა. მათ შორის ორი შეიძლება განსაკუთრებით გამოიყოს: 1) რა პერიოდებს გაივლის ადამიანი თავისი ონტოგენეტური განვითარების პროცესში და 2) რა ძალები ან ფაქტორები განსაზღვრავენ ამ გენეზისს. ესენი დამოუკიდებელი საკითხებია, მაგრამ, პრინციპში, პირველის გადაწყვეტის ესა თუ ის ვარიანტი არსებითად უკავშირდება იმას, თუ როგორ არის გააზრებული მეორე საკითხი. ასაკობრივი პერიოდების გამოყოფა სხვადასხვა საფუძველს ემყარება, კერძოდ იმას, თუ რა საფეხურებს გაივლის ადამიანის ფსიქიკის მომწიფების ბუნებრივი პროცესი, ან იმას, თუ რა გარემო პირობებში უხდება მას ცხოვრება. შესაძლებელია, ამ ფაქტორების ერთდროული მოქმედებაც. შესაბამისად, იკვეთება სამი შეხედულება განვითარების მამოძრავებელი ძალის შესახებ. ერთის მიხედვით, ფსიქიკურ ონტოგენეზს განსაზღვრავს ბიოლოგიურ მომწიფებასთან დაკავშირებული თანდაყოლილი ფაქტორები (ბიოგენეტიკური თვალსაზრისი). მეორის მიხედვით, გადამწყვეტი როლი ენიჭება სოციალურ გარემოს, სწავლა-აღზრდის პირობებს (სოციოგენეტიკური თვალსაზრისი); მესამე თვლის, რომ ფსიქიკური განვითარება ბიოლოგიურისა და სოციალურის, მომწიფებისა და აღზრდის ურთიერთქმედების შედეგია (ინტერაქციული თვალსაზრისი). ასეთია განვითარების სამი ძირითადი კონცეფცია, რომელიც სხვადასხვა მკვლევარის მიერ ასაკობრივი და პედაგოგიური ფსიქოლოგიის საწყის ეტაპზევე იქნა წარმოდგენილი. ეს არცაა გასაკვირი, ვინაიდან აღნიშნული კონცეფციები არსებითად რაციონალიზმისა (ნატივიზმისა) და ემპირიზმის დაპირისპირებაში იღებს სათავეს. ბიოგენეტიკური თვალსაზრისის მომხრე იყო ამერიკაში ასაკობრივი და პედაგოგიური ფსიქოლოგიის ფუძემდებელი სტენლი ჰოლი (1846-1924). ფსიქოლოგია მან ლაიფციგში, ვუნდტის ხელმძღვანელობით შეისწავლა, მაგრამ ამერიკაში დაბრუნებისას უარი თქვა თავისი მასწავლებლის წმინდა აკადემიურ, ზოგადფსიქოლოგიურ ორიენტაციაზე და თავისი ყურადღება პრაქტიკულ საკითხებზე გადაიტანა, უპირატესად სწავლებისა და ასაკობრივი განვითარების სფეროში. საერთოდ კი, ჰოლი ფსიქოლოგიის ისტორიაში შევიდა, როგორც მეცნიერების თვალსაჩინო ორგანიზატორი. მან დააარსა ამერიკის პირველი ფსიქოლოგიური კვლევითი ლაბორატორია ბალტიმორის უნივერსიტეტში (1883), პირველი ფსიქოლოგიური ჟურნალი (1887), აგრეთვე ჟურნალი გენეტიკურ და პედაგოგიურ ფსიქოლოგიაში (1891), რელიგიის ფსიქოლოგიაში (1904), გამოყენებით ფსიქოლოგიაში (1915). იგი იყო ამერიკის ფსიქოლოგთა საზოგადოების დაფუძნების ერთ-ერთი ინიციატორი და მისი პირველი პრეზიდენტი (1892). ჰოლის მეცნიერული ინტერესები საკითხთა ფართო წრეს მოიცავდა. მათ შორის უნდა გამოიყოს კლასიკური გამოკვლევა რელიგიის ფსიქოლოგიაში. მაგრამ ყველაზე დიდი აღიარება მას ბავშვის ფსიქიკური განვითარების სფეროში შესრულებულმა კვლევებმა მოუტანა. განსაკუთრებით აღსანიშნავია მისი კაპიტალური ნაშრომები „ჭაბუკობა“ (1904) და „აღზრდის პრობლემები“ (1911). თავის ბოლო წიგნში „დაბერება“ (1922) ჰოლმა გააფართოვა ასაკობრივი ფსიქოლოგიის ფარგლები და მისმა კვლევამ არა მხოლოდ სიცოცხლის საწყისი, არამედ მისი დამასრულებელი პერიოდიც მოიცვა. მოზარდების შესასწავლად ჰოლმა და მისმა თანამშრომლებმა შეიმუშავეს უამრავი ანკეტა და მათი საშუალებით დიდძალი მასალა დააგროვეს ბავშვის სულიერი ცხოვრების სხვადასხვა ასპექტის შესახებ. შემდგომში კვლევის არე გაფართოვდა და სხვა ასაკის ბავშვებიც მოიცვა. ამასთან, ანკეტებს ავსებდნენ როგორც ბავშვები, ისე მშობლები და მასწავლებლები. ეს საშუალებას აძლევდა ჰოლს კომპლექსურად დაეხასიათებინა ბავშვები, დაენახა განვითარების მიღწევები და სირთულეები როგორც თვით ბავშვების, ისე მოზრდილების პოზიციიდან. ჰოლის გავლენით ანკეტური მეთოდი ამერიკაში ძალიან პოპულარული გახდა. მას იყენებდნენ რათა გაერკვიათ, თუ როგორ განიცდიან ბავშვები სოციალურ გარემოს, რა პრობლემების წინაშე დგებიან სახლში, სკოლაში და სხვა. ამ ტიპის კვლევები ისე გავრცელდა, რომ თვით ანკეტური მეთოდი უკვე ასოცირდებოდა ჰოლის, და არა მისი ნამდვილი შემქმნელის, ჰალტონის სახელთან. კვლევის შედეგად ჰოლი გარკვეულ თეორიულ განზოგადებამდე მივიდა, რომელიც ბავშვის განვითარების კანონზომიერებას ეხებოდა. იგი ე.წ. რეკაპიტულაციის თეორიის (ლათინურად რეცაპიტულატიო - გამეორება) სახით იქნა ჩამოყალიბებული. ეს თეორია ეყრდნობოდა ე. ჰეკელის მიერ ფორმულირებულ ბიოგენეტიკურ კანონს. იგი ცხოველური ორგანიზმების ემბრიონალურ განვითარებაზე დაკვირვების შედეგია და ამტკიცებს, რომ ჩანასახი ემბრიოგენეზში იმეორებს იმ ძირითად სტადიებს, რომლებიც გაიარა ამ ბოლოგიურმა გვარმა თავის ფილოგენეტურ განვითარებაში. ჰეკელის ფორმულა ასეთია: ონტოგენეზი არის ფილოგენეზის შეკვეცილი და სწრაფი გამეორება. გაავრცელა რა ეს კანონი ადამიანის ფსიქიკაზე, ჰოლი ამტკიცებდა, რომ ბავშვის განვითარების პროცესი იმეორებს იმ ძირითად სტადიებს, რომლებიც გაიარა კაცობრიობამ თავისი კულტურულ-ისტორიული განვითარების პროცესში. აქედან გამომდინარე, განვითარების ეტაპების თანმიმდევრობა და რაგვარობა თანდაყოლილად არის მოცემული და ყველა ბავშვი მათ აუცილებლად გაივლის. ჰოლის მოწაფემ, კ. ჰათჩინსონმა რეკაპიტულაციის თეორიის საფუძველზე შექმნა ბიოფსიქიკური განვითარების კონკრეტული პერიოდიზაცია, რომელიც მიჰყვება კაცობრიობის კულტურულ-ისტორიული ცხოვრების სტადიების თანმიმდევრობას. ეს სტადიები გამოიყოფა იმის მიხედვით, თუ როგორ ცვალებადობდა, ისტორიულად, საკვების მოპოვების ხერხები. მისი აზრით, ასეთი ხერხი თავდაპირველად იყო, ჯერ მიწის თხრა და ქექვა, შემდეგ ნადირობა, მწყემსობა, მიწათმოქმედება და ბოლოს წარმოება და ვაჭრობა. შესაბამისად, გამოიყოფა ბავშვობის ხუთი პერიოდი, რომელთაც არა აქვთ მკაფიო საზღვრები: ერთის დაწყება არ ემთხვევა წინარეს დასასრულს. ეს პერიოდებია: 1) დაბადებიდან 5 წლამდე (პირველყოფილი ადამიანის ხანა). ამ პერიოდში ბავშვისთვის, ისევე როგორც პირველყოფილისთვის, „ყველაფრის საზომი არის საჭმელად ვარგისიანობა“. ამიტომ მას ყველაფერი პირში მიაქვს და გემოს უსინჯავს. ამავე დროს, ფრიად დაინტერესებულია მიწასთან დაკავშირებული თამაშებით და ფუსფუსით. 2) 4-9წ. (მონადირეობის ხანა). ამ პერიოდის ბავშვებისთვის, როგორც პირველყოფილი მონადირეებისთვის, დამახასიათებელია „შიში ყოველივე უცხოსი, მალულად მოქმედება, გულგრილობა ტკივილისადმი, გმირების თაყვანისცემა, სისასტიკე“. თამაშების შინაარსშიც დომინირებს ჩასაფრება, შეშინება, დამალობანა, დატყვევება და ა.შ. 3) 8-12წ. (მწყემსობის ხანა). ამ პერიოდისთვის განსაკუთრებით დამახასიათებელია „ალერსიანობა ცხოველებისადმი და სურვილი გააჩნდეს რაიმე საკუთარი“. აქედან გამომდინარე, ბავშვების თამაშებსა და საქმიანობაში დომინირებს: „შინაური ცხოველების მოვლა, მყუდრო თავშესაფრების შენება, გვირაბების თხრა“. 4) 11-15წ. (მიწათმოქმედების ხანა). ამ პერიოდს ახასიათებს „წინდახედულების განვითარება და მებაღეობისადმი სწრაფვა“. იღვიძებს ამინდისადმი, ბუნების მოვლენებისადმი ინტერესი და ზოგადად, დაკვირვების უნარი. გართობა და თამაშიც ამ შინაარსით არის დატვირთული. 5). 14-20წ. (მრეწველობა-ვაჭრობის ანუ თანამედროვე ადამიანის ხანა). ამ პერიოდში ძლიერდება ფულისამი, დათვლისამი და გაცვლა-გამოცვლისადმი ინტერესი, რაც სათანადო თამაშებში და საქმიანობაში აისახება. ჰოლი და ჰათჩინსონი თვლიდნენ, რომ ბავშვის ნორმალური განვითარებისთვის აუცილებელია ყველა პერიოდის თანმიმდევრული გავლა. მაგრამ ბავშვს არ შეუძლია რეალურად გადაინაცვლოს იმ ეპოქების შესატყვის სიტუაციებში, რომლებიც მან უნდა გაიაროს. ამიტომ საჭიროა არსებობდეს მექანიზმი, რომელიც ბავშვს იმის საშუალებას მისცემს, რომ ეს საკუთარ გარემოში განახორციელოს. ასეთი სპეციფიკური მექანიზმის როლს თამაში ასრულებს. სახლობანა, ომობანა და სხვა თამაშები ამას ემსახურება. თამაშის საშუალებით ხდება „ისტორიული ინსტინქტების აღმოფხვრა“. თამაში, ჰოლის აზრით, არის აუცილებელი ვარჯიში რუდიმენტული და ამჟამად უსარგებლო ფუნქციების გაქრობისთვის. თამაშის დროს ბავშვი ქცევის ისტორიული ფორმების რეალიზაციას ახდენს, რათა საბოლოოდ მოიცილოს ისინი. ეს თავკომბალას ქცევას ჰგავს, რომელიც გამუდმებით ამოძრავებს კუდს, რათა ის მოიწყვიტოს. ჰოლი აგრეთვე ფიქრობდა, რომ ბავშვის ნახატების ასაკობრივი ცვლილებები ასახავს სახვითი ხელოვნების კაცობრიობის მიერ განვლილ გზას. ჰოლსა და ჰათჩინსონს მიაჩნდათ, რომ ცივილიზებული ადამიანის სტადია რვა წლის ასაკში, ანუ „მწყემსობის პერიოდში“ დგება. ამიტომ ამ დროიდან უკვე შესაძლებელია და საჭიროც არის ბავშვების სისტემატური სწავლება. საზოგადოდ კი სწავლება და აღზრდა უნდა ეფუძნებოდეს განვითარების გარკვეულ დონეს, რომელსაც რეკაპიტულაციის კანონზომიერების მიხედვით მიმდინარე ბუნებრივი მომწიფების პროცესი განსაზღვრავს. ამრიგად, რეკაპიტულაციის თეორიაზე დაყრდნობით, სავსებით პრაქტიკული დასკვნები კეთდებოდა, თუნდაც სასკოლო პროგრამებთან დაკავშირებით. მაგალითად, კითხვის სწავლებისას ზღაპრის საჭიროების დასასაბუთებლად მიმართავდნენ პარალელებს პრიმიტიულ კულტურებთან, სადაც არსებობს ძლიერი მიდრეკილება ყოველივე ზღაპრულისკენ; ესთეტიკური აღზრდის სფეროში საჭიროდ თვლიდნენ ყველა პერიოდის „აღმოფხვრას“, რეალიზმიდან მოყოლებული ვიდრე სიმბოლიზმამდე, ფუტურიზმამდე და სხვა იზმებამდე. რელიგიური აღზრდის კუთხით, ბავშვს განიხილავდნენ პატარა წარმართად და სთავაზობდნენ „გაეტარებინათ“ იგი ყველა კონკრეტული რელიგიის ისტორიულ ფორმაში, რათა აღმოეფხრათ ისინი ბავშვის ცნობიერებიდან და მიეყვანათ იგი თანამედროვე კულტურული კაცობრიობის ათეიზმამდე. დღევანდელი გადასახედიდან ყოველივე ეს არასერიოზულად გამოიყურება, მაგრამ XX საუკუნის დასაწყისში ე.წ. პედოლოგიური მოძრაობის ფარგლებში ამ თემებზე ბევრს საუბრობდნენ. პედოლოგია უშუალოდ არის დაკავშირებული სტენლი ჰოლის სახელთან. გასული საუკუნის პირველ ნახევარში იგი დიდი პოპულარობით სარგებლობდა. ტერმინი პედოლოგია (ბერძ. პაის, პაიდოს – ბავშვი) ჰოლის მოწაფეს ო. კრისტიანსენს ეკუთვნის; მოგვიანებით ამერიკაში უფრო პოპულარული გახდა ტერმინი ცჰილდ სტუდყ (ბავშვის შესწავლა). პედოლოგიურ მოძრაობაში გაერთიანებულნი იყვნენ პედაგოგები, ბიოლოგები, პედიატრები, ანთროპოლოგები, სოციოლოგები, ფსიქოლოგები. ოციან წლებში ამ უკანასკნელებმა დომინირებული ადგილი დაიკავეს პედოლოგიურ მოძრაობაში და მოხდა მისი აშკარა ფსიქოლოგიზაცია. პედოლოგიის არნახულ პოპულარობას მთელ მსოფლიოში, პირველ ყოვლისა, მისი მკვეთრად გამოხატული პრაქტიკული მიმართულობა განსაზღვრავდა. ბავშვებთან ურთიერთობისას აღმზრდელები და მასწავლებლები უამრავ პრობლემას აწყდებოდნენ სხვადასხვა სფეროდან, იქნებოდა ეს ბავშვის ჯანმრთელობა, ფსიქიკური უნარები, სოციალური ადაპტაცია თუ სხვა. პედოლოგიას, ჰოლისეული ჩანაფიქრით, კომპლექსურად უნდა მოევლო ამ პრობლემებისთვის. პედოლოგიური კვლევა-ძიების თეორიულ ბაზად ჰოლი, ბუნებრივია, საკუთარ თვალსაზრისს მიიჩნევდა. მას მართლაც ჰყავდა მიმდევრები, ვინაიდან იმხანად ევოლუციონისტური წარმოდგენების ზეობის ფონზე, ბიოგენეტიკური იდეები საკმაოდ პოპულარული იყო ბავშვის ფსიქოლოგებს შორის. მიუხედავად ამისა, ჰოლის რეკაპიტულაციის თვალსაზრისის სუსტი მხარეები წამყვანი სპეციალისტებისთვის ცხადი იყო. ეს ეხებოდა კონკრეტულ შეუსაბამობებს ამა თუ იმ ასაკის ბავშვების ქცევით თუ ფსიქიკურ გამოვლინებებსა და იმ მოთხოვნებს შორის, რომლებსაც ამ ასაკს რეკაპიტულაციის თვალსაზრისი უყენებდა. ბავშვს, მაგალითად, შეიძლება უფრო ადრე გაუჩნდეს ინტერესი მანქანებისადმი ან საფრენი აპარატებისადმი, ვიდრე ცხოველებისადმი ან ყვავილებისადმი, რაც, ცხადია, ვერ აიხსნება იმით, რომ კოსმონავტიკის ეპოქა წინ უსწრებს მწყემსობისა ან მიწათმოქმედების ხანას. მაგრამ, დეტალების გარეშეც, თავიდანვე პრინციპულად დაისვა შემდეგი საკითხი: რამდენად კანონიერია ასეთი შორს მიმავალი და, რაც უარესია, სწორხაზოვანი პარალელები ამა თუ იმ ეპოქის საზოგადოების ქცევასა და გარკვეული პერიოდის ბავშვის ქცევას შორის. კულტურის ისტორიისა და პედოლოგიის მონაცემები უკვე მაშინ აყენებდა ეჭვქვეშ ამგვარი მიდგომის მართებულობას. საუბარია მის სწორხაზოვნებასა და უნივერსალობაზე, თორემ გარკვეული პარალელების არსებობის დანახვა, მართლაც, არ არის ძნელი. მიუხედავად რეკაპიტუალაციის კონცეფციის შეზღუდულობისა და გულუბრყვილობისა, ბიოგენეტიკური პრინციპი მაინც საინტერესო და სასარგებლო იყო ასაკობრივი და პედაგოგიური ფსიქოლოგიისთვის, ვინაიდან იგი წარმოადგენდა განვითარების კანონზომიერების ძიების მცდელობას. მასში ნაჩვენებია კავშირი ისტორიულ და ინდივიდუალურ განვითარებას შორის. ამ კავშირის გაზვიადების მიუხედავად, ესაა თეორიული კონცეფცია, რომელმაც გზა გაუხსნა სხვა კონცეფციებს. ამაშია მისი უდავო ისტორიული მნიშვნელობა. გარდა ამისა, ისიც აღსანიშნავია, რომ ევოლუციური თვალსაზრისი, რეკაპიტუალაციის პრინციპის სახით, არსებითად, პირველად მიესადაგა ბავშვს და ადამიანის ფსიქიკის ონტოგენეზის პრობლემატიკას. ჰოლისაგან განსხვავებით, მისი ყველაზე ცნობილი მოწაფე არნოლდ გეზელი (1880-1961) უფრო მეტად ადრეული ბავშვობის ხანით იყო დაინტერესებული. პედაგოგიური და სამედიცინო განათლების მქონე გეზელი ოცდაათ წელზე მეტ ხანს მუშაობდა იელის ნორმალური ბავშვობის კლინიკაში, რის საფუძველზე მოგვიანებით შეიქმნა გეზელის ბავშვის განვითარების ცნობილი ინსტიტუტი. იგი ფსიქიკური ონტოგენეზის კვლევის აღიარებულ ცენტრად გადაიქცა. გეზელი თვლიდა, რომ პირველი სამი წლის განმავლობაში ბავშვი თავისი ფსიქიკური განვითარების მნიშვნელოვან ნაწილს გაივლის. განვითარების ტემპი ამ დროს ყველაზე დიდია და შემდგომში თანდათან კლებულობს. ეს დებულება დაედო საფუძვლად მის ასაკობრივ პერიოდიზაციას, სადაც სამი პერიოდი გამოიყოფა: დაბადებიდან ერთ წლამდე, ერთიდან სამ წლამდე და სამი წლიდან თვრამეტ წლამდე. შესაბამისად, განვითარების უმაღლესი ტემპი პირველ პერიოდზე მოდის, საშუალო - მეორეზე და დაბალი - მესამეზე. ბავშვის განვითარების კვლევაში გეზელმა ბევრი სიახლე შეიტანა. მან დაამუშავა ბავშვის განვითარების კომპლექსური დიაგნოსტირების პრაქტიკული სისტემა, რომელშიც მოცემულია მოტორული აქტივობის, მეტყველების, შეგუებითი რეაქციების, სოციალური კონტაქტების, პიროვნული, გონებრივი და სხვა მაჩვენებლების ნორმები სხვადასხვა ასაკისთვის სამი თვიდან ექვს წლამდე. ამისთვის გამოიყენება ბავშვზე დაკვირვების ობიექტური მეთოდები: ფოტო და კინო გადაღებები, ე.წ. „გეზელის სარკე“ (ცალმხრივი ხედვის მინა). გეზელმა პირველმა გამოიყენა ფსიქოლოგიაში ლონგიტუდური მეთოდი, რაც მდგომარეობდა ერთი და იმავე ბავშვის შესწავლაში დიდი ხნის განმავლობაში, უფრო ხშირად დაბადებიდან მოზარდობამდე. მანვე დაიწყო ტყუპების მეთოდის სისტემატური გამოყენება იმის ნათელსაყოფად, თუ რა მიმართებაა მომწიფებასა და სწავლებას შორის. გეზელის აზრით, განვითარება მომწიფების ბუნებრივი პროცესისა და სოციალური ზემოქმედების ერთობლივი ნაყოფია. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ იგი უპირატესობას ანიჭებდა შინაგან, გენეტიკურად განსაზღვრულ მომწიფების პროცესს. სწორედ გენეტიკური პროგრამა განაპირობებს ბავშვის განვითარების მიმდინარეობას ფიქსირებული თანმიმდევრობით. შეიძლება ვარირებდეს განვითარების ტემპი და არა განვითარების სტადიების რაგვარობა და რიგითობა. ინდივიდუალური განსხვავებები განვითარების ტემპში, ნაწილობრივ, სოციალური გარემოთია განპირობებული, მაგრამ გადამწყვეტი აქაც ბავშვის ინდივიდუალური გენეტიკური პროგრამაა. ამიტომ არ უნდა ვეცადოთ ვასწავლოთ ბავშვს რაიმე იმაზე ადრე, ვიდრე ეს მისი მომწიფების ალგორითმით არის განსაზღვრული. ბავშვი აუცილებლად დაიჭერს თავს, დაჯდება, გაივლის, ალაპარაკდება, როცა ბუნებრივად მზად იქნება სათანადო ფსიქოფიზიკური სისტემები; მაშინ გაუჩნდება ამის შესრულების შესაძლებლობაც და სურვილიც. მანამდე მისი იძულებითი სწავლება არც ეფექტური იქნება და შეიძლება მრავალი გართულებაც გამოიწვიოს. ამასთანავე, ისიც ცხადია, რომ სწავლა-აღზრდა, ზოგადად სოციალური ზემოქმედება, ყოვლად აუცილებელია განვითარებისთვის. ასოციალურ სივრცეში, ამბობდა გეზელი, პიროვნების სტრუქტურა საერთოდ ვერ ჩამოყალიბდება. მაგრამ ყოველგვარი გარე ზემოქმედება, სოციალიზაცია მაშინ მიმდინარეობს ოპტიმალურად, თუ ის დამყარებულია შინაგანი მომწიფების კანონზომიერებაზე და მას ეთანხმება. ამერიკაში გენეტიკური იდეების ერთ-ერთი აქტიური გამტარებელი იყო ჯეიმს ბოლდუინი (1861-1934). ამერიკელი ფსიქოლოგების პირველი თაობის თვალსაჩინო წარმომადგენელი, ცნობილი თეორეტიკოსი, ექსპერიმენტატორი და მეცნიერების ორგანიზატორი ბოლდუინი სოციალური, დიფერენციალური და განვითარების ფსიქოლოგიის სათავეებთან იდგა. ბოლდუინი პრინციპული ევოლუციონისტი იყო. ევოლოციის თეორიის განხილვა კი ორი თვალსაზრისით შეიძლება: პირველი - ორგანიზმზე გარემოს ზემოქმედების კუთხით, რის შედეგადაც ხდება ადაპტაცია და ახალი თვისებების ფორმირება; და მეორე - ინდივიდის მიერ ადაპტაციის შედეგად შეძენილი ახალი სასარგებლო თვისებების მემკვიდრეობით გადაცემის კუთხით. მაშასადამე, ევოლუციურ მიდგომაში განვითარების პრობლემის ორივე ასპექტია გათვალისწინებული, როგორც გარეგანისა და შეძენილის, ისე შინაგანისა და თანდაყოლილის. როდესაც ბავშვის განვითარებაზე ლაპარაკობდა, ბოლდუინი ორივე ამ ასპექტის მნიშვნელობას აცნობიერებდა. მაგრამ, ჰოლისა და გეზელისაგან განსხვავებით, მეტ აქცენტს სოციალური გარემოს როლზე აკეთებდა. ეს მისი ერთი-ერთი ძირითადი წიგნის სათაურიდანაც ჩანს: „სულიერი განვითარება სოციოლოგიური და ეთიკური თვალსაზრისით“ (1913). შეიძლება ითქვას, რომ ბოლდუინი უფრო სოციოგენეტიკოსი იყო, ვიდრე ბიოგენეტიკოსი. ბოლდუინი დიდ ყურადღებას უთმობდა ბავშვის ემოციური სფეროს განვითარებისა და, რაც მთავარია, პიროვნული თვისებების ფორმირების საკითხს. სოციალიზაციის როლი ამ მხრივ გადამწყვეტია. ბავშვის პიროვნული თვისებები განიხილებოდა როგორც „გარედან“, ანუ კულტურისა და უშუალო სოციალური წრის ობიექტურ კრიტერიუმებთან მიმართებაში, ისე „შიგნიდან“, ბავშვის თვითშეფასების გადასახედიდან. აქედან გამომდინარე, ბოლდუინი კატეგორიულად მოითხოვდა პედაგოგიური სისტემის ისეთ რეფორმირებას, რომ საზოგადოებრივ, სასკოლო განათლებას მოეცვა ყველა ბავშვი. რაც შეეხება სკოლამდელ ხანას, აქ უდიდესი როლი ეკუთვნის თამაშს, რომელსაც ბოლდუინი სოციალიზაციის ინსტრუმენტად განიხილავდა. იგი ხაზს უსვამდა თამაშის მნიშვნელობას, როგორც ისეთი აქტივობისა, რომელიც აუცილებელია ადამიანის მოსამზადებლად რთული სოციალური ურთიერთობებისთვის. პიროვნულ სფეროსთან შედარებით გონებრივი განვითარების სფეროში მემკვიდრეობითი ფაქტორის წონა მეტია. მაგრამ ბოლდუინი აქაც სოციალურ ფაქტორზე აკეთებს აქცენტს. ამ მხრივ ნიშანდობლივია მისი ერთ-ერთი წიგნის სათაური: „გონებრივი განვითარება ბავშვში და საზოგადოებაში“ (1895). კაპიტალურ სამტომიან თხზულებაში „გენეტიკური ლოგიკა“ (1903-1908) ბოლდუინმა ჩამოაყალიბა ბავშვის კოგნიტური განვითარების კონცეფცია. მისი აზრით, შემეცნებითი სფეროს ონტოგენეზში რამდენიმე საფეხური გამოიყოფა. ჯერ აქტუალიზდება და იხვეწება თანდაყოლილი სენსო-მოტორული რეაქციები. შემდეგ ბავშვი გაივლის მეტყველების განვითარების სტადიას და ბოლოს - ლოგიკური აზროვნების განვითარების საფეხურს. ბოლდუინი განსაკუთრებით დაინტერესებული იყო იმის ჩვენებით, თუ რა დიდ როლს ასრულებს ბავშვის სოციალური გარემოცვა შემეცნებითი ფუნქციების ფორმირების პროცესში. ამ კონტექსტში მან გამოყო აზროვნების განვითარების სპეციალური მექანიზმები: ასიმილაცია, ანუ გარემოს ზემოქმედების ინტერიორიზაცია და აკომოდაცია, ანუ თვით ორგანიზმის ცვლილება. ისტორიკოსები აღნიშნავენ, რომ ბოლდუინის მოსაზრებებმა უთუოდ იქონია გავლენა კოგნიტური სფეროს ონტოგენეზის ყველაზე თვალსაჩინო მკვლევარის, პიაჟეს შეხედულებათა ფორმირებაზე (იხ. თავი 12.2.). სიცოცხლის მიწურულს ბოლდუინი ევროპაში მოღვაწეობდა, იყო ჟენევის უნივერსიტეტის პროფესორი. აქ მუშაობდნენ ბოლდუინის კოლეგა და მეგობარი კლაპარედი და ამ უკანასკნელის მოწაფე პიაჟე. პედოლოგია მაშინვე გავრცელდა ევროპაში. აქ მისი ერთ-ერთი ლიდერი უთუოდ ედვარდ კლაპარედი გახდა. კლაპარედი თვალსაჩინო ფიგურაა იმდროინდელ ფრანგულენოვან ფსიქოლოგიაში. როგორც თეორეტიკოსი, იგი ეკუთვნის ფუნქციონალური ფსიქოლოგიის ევროპულ ფრთას (იხ. თავი 6.5.). განსაკუთრებულია მისი წვლილი ბავშვის ფსიქოლოგიის განვითარებაში. მან ჟენევაში დააარსა რუსოს სახელობის პედაგოგიური ინსტიტუტი, რომელიც ევროპაში ასაკობრივი და პედაგოგიური ფსიქოლოგიის ერთ-ერთ წამყვან კვლევით ცენტრად გადაიქცა. აქ მიმდინარეობდა ბავშვის ფიზიკური, კოგნიტური და პიროვნული განვითარების კომპლექსური კვლევა. სწორედ ბავშვის შესწავლის კომპლექსურობაში ხედავდა კლაპარედი პედოლოგიის არსს. იგი მას ორ ნაწილად ყოფდა: თეორიულ და გამოყენებით პედოლოგიად. თეორიულმა პედოლოგიამ უნდა შეისწავლოს ონტოგენეზის ფუნდამენტური კანონზომიერებანი, ზოგადად, და ყველა ასაკობრივ ეტაპზე - კონკრეტულად. გამოყენებითი პედოლოგია, თავის მხრივ, მოიცავს ე.წ. ფსიქოტექნიკას და ფსიქოგნოსტიკას. ფსიქოტექნიკის მიზანია სხვადასხვა ასაკის ბავშვებისთვის ადეკვატური სასწავლო-აღმზრდელობითი მეთოდების დამუშავება და დანერგვა, ფსიქოგნოსტიკისა - ფსიქიკური განვითარების დონის გარკვევა. ამ უკანასკნელის ფუძემდებლია კლაპარედის პარიზელი კოლეგა ალფრედ ბინე. სწორედ მის სახელთან არის დაკავშირებული ბავშვის ინტელექტუალური განვითარების პირველი ტესტური მეთოდის შექმნა, რაზეც უკვე ვისაუბრეთ დიფერენციალური ფსიქოლოგიის ისტორიის კონტექსტში (იხ. თავი 7.2.). ინტელექტუალური სფეროს ონტოგენეზის საკითხი კლაპარედის კვლევით ინტერესებშიც ერთ-ერთი უმთავრესი იყო. ეს დაინტერესებულობა მან გადასცა პიაჟეს, რომელმაც ამ მიმართულებით უდიდესი აღმოჩენები გააკეთა. კლაპარედი იმდენად დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა კოგნიტურ განვითარებას, რომ მას თითქმის აიგივებდა ფსიქიკურ განვითარებასთან. ეს იქიდან ჩანს, - რომ ფსიქიკური განვითარების პერიოდიზაციის მისეულ სქემაში ერთი ეტაპიდან მეორეზე გადასვლის ძირითად კრიტერიუმად კოგნიციის სახეებისა და მათთან დაკავშირებული ინტერესების მონაცვლეობაა შერჩეული. კლაპარედი შემდეგ პერიოდებს გამოყოფს: 1) დაბადებიდან 2 წლამდე. ამ დროს ბავშვი ძირითადად იმით არის დაინტერესებული, თუ როგორ გამოიყურება საგნები. ამიტომ მისი კოგნიტური განვითარება უმთავრესად აღქმის გენეზისს უკავშირდება. 2) 2-დან 3 წლამდე. ამ პერიოდში დომინირებს ვერბალური ინტერესი (სიტყვები და მათი მნიშვნელობები); შესაბამისად, ვითარდება მეტყველების ფუნქცია. 3) 3-დან 7 წლამდე. საკუთრივ აზროვნების განვითარება სწორედ ამ პერიოდიდან იწყება. წამყვან ადგილს ზოგადი ინტელექტუალური ინტერესი იკავებს. 4) 7-დან 12 წლამდე. ამ პერიოდში იწყება სპეციალური ინტერესების ჩამოყალიბება. შემეცნება გამორჩეულად მიემართება გარკვეული საგნებისა თუ მოქმედებებისკენ. ამაში ვლინდება ბავშვის კოგნიტური განვითარების ინდივიდუალური თავისებურებები, მისი თანდაყოლილი ინტელექტუალური მიდრეკილებები. 5) 12-დან 18 წლამდე. კლაპარედი ამ პერიოდს სენტიმენტალურს უწოდებს. აქ განვითარება ეთიკური და სოციალური ინტერესების დომინირებით მიმდინარეობს. ამ მიდრეკილებათა საფუძველზე, მოგვიანებით, უკვე მოზრდილობის ხანაში, თავს იჩენენ მემკვიდრეობითი ფაქტორებით გაპირობებული ე.წ. სპეციალური ნიჭები და უნარები. რაც შეეხება ე.წ. ზოგად ნიჭიერებას, კლაპარედის აზრით, ის ვლინდება ბავშვობის ხანაში და უკავშირდება მისი ყველა გონებრივი თვისების საერთო მაღალ დონეს, ინტელექტუალური საქმიანობის წარმატებულობას. თანდაყოლილი კოგნიტური უნარები, ისევე როგორც სხვა ფსიქიკური თვისებები, თვითგანვითარების პრინციპით მოქმედებენ, მაგრამ მემკვიდრეობით მოცემულის აქტუალიზაცია და რეალიზაცია გარკვეული სტიმულებისა და ფაქტორების ზემოქმედების შემთხვევაშია შესაძლებელი. თვითგანვითარებას მოქმედი მექანიზმები ესაჭიროება, რომლებიც განსაზღვრავენ მის ტემპს, მიმართულებას და შინაარსს. ასეთებად ავტორი თამაშსა და მიბაძვას მიიჩნევს. ამასთან, თამაში უფრო ქმედითი და უნივერსალური მექანიზმია; მისი საშუალებით ხდება ფსიქიკის ყოველმხრივი განვითარება, საერთო და სპეციალური უნართვისებების აქტუალიზაცია და გავარჯიშება. ეს ეხება როგორც გონებრივ, ისე აფექტურ და ნებელობით სფეროს. მიბაძვის მექანიზმი უფრო ამ უკანასკნელის განვითარებას ემსახურება. მისი მეშვეობით ბავშვი ეუფლება ახალ მოქმედებას, იძენს მისი შესრულების უნარს. ეს უნარი ასოციაციის პრინციპს ეყრდნობა: მყარდება კავშირი უფროსის მიერ ნაჩვენებ და თვით ბავშვის მიერ შესრულებულ მოქმედებას შორის. ამასთან, თუ ადრეულ ასაკში ათვისებული მოქმედების გამოსაწვევად მისი თვალსაჩინოდ ჩვენებაა საჭირო, შემდგომში სიტყვიერი მითითებაც საკმარისი ხდება. განვითარების ზოგადი კანონზომიერებისა და მისი სწავლებასთან კავშირის პრობლემაზე მსჯელობისას კლაპარედი განიხილავს ბიოგენეტიკურ კანონს და მისგან გამომდინარე რეკაპიტულაციის პრინციპს. ის გარკვეულ დაზუსტებებს საჭიროებს. კერძოდ, სრულიად უმართებულოა ვიფიქროთ, რომ ადამიანის ემბრიონი მის ბიოლოგიურ წინაპრად გადაიქცევა (მაგ., თევზად, ვინაიდან ლაყუჩები უჩნდება). ასეთივე შეცდომაა იმის მტკიცება, რომ ბავშვი რომელიმე ეტაპზე პირდაპირი მნიშვნელობით ხდება ქვის ან ბრინჯაოს ხანის ადამიანი. ეს, ცხადია, ასე არ არის, ვინაიდან მას არა აქვს მოზრდილი ინდივიდის ის თვისებები, რომელთაც ფლობს პრიმიტიული ადამიანი, მაგალითად, სექსუალობა, მამაცობა და ა.შ. ბავშვის ფსიქოლოგია ყოველთვის „ბავშვური ფსიქოლოგია“ იქნება, ამბობს კლაპარედი. ეს არ ნიშნავს თვალის დახუჭვას იმ პარალელებზე, რომლებიც უეჭველად არსებობს ისტორიულ და ინდივიდუალურ განვითარებას შორის. ყველა ბავშვი, ყველა ქვეყანაში და განედზე, აუცილებლად აკეთებს იმას, რასაც ჩვენი წინაპრები აკეთებდნენ. ამ პარალელიზმს ვერ გავექცევით, მაგრამ რა არის მისი მიზეზი? აქ ორი კონცეფცია არსებობს. ერთის მიხედვით, ეს მსგავსება წარმოიშვება იმის გამო, რომ ახალი თაობა მოკლედ იმეორებს წინა თაობის მიერ განვლილ ფაზებს და ეს ბავშვის მემკვიდრეობაშია ჩაწერილი. სხვა თვალსაზრისით, ეს მსგავსება უბრალო კონფორმულობაა: თუ ინდივიდის განვითარება მოგვაგონებს გვარის განვითარებას, ეს იმიტომ ხდება, რომ ცოცხალი არსება რეგულარული კანონების მიხედვით ყალიბდება, და ბუნება იყენებს იდენტურ საშუალებებს ინდივიდისა და გვარის ევოლუციის განხორციელებისთვის. პირველი შეხედულება ყველაზე მკაფიოდ ჰოლმა გამოხატა. მეორეს მონახაზი დიუისთან გვხვდება. კლაპარედი მას გაფორმებული კონცეფციის სახეს აძლევს. ფილოგენეზსა და ონტოგენეზში ერთნაირი ლოგიკა მოქმედებს. ამ ლოგიკის შესაბამისად, საბოლოო ორგანოს, ფუნქციის ან მთელი ორგანიზმის მისაღებად საჭიროა დროებით არსებობდნენ უფრო პრიმიტიული წარმონაქმნები, ისევე როგორც შენობის აგებისას საჭიროა დროებითი ხარაჩოები. თუ ბავშვი გაივლის ზოგიერთ ეტაპს, რომელიც გვაგონებს ცხოველს, ველურს ან ბარბაროსს, ეს ეტაპები უნდა განვიხილოთ როგორც აუცილებელი საფეხურები მისი შემდგომი ევოლუციისთვის. ბავშვობის ბარბაროსული ეტაპი წარმოადგენს სტიმულს მოზრდილი ადამიანის უნარების განვითარებისთვის მსგავსად იმისა, როგორც ემბრიონის საზურგე ქორდა არის სტიმული ზურგის კოლონის (ხერხემლის) შემდგომი ჩამოყალიბებისთვის. აქედან დასკვნა: ბავშვის ფსიქიკის თანმიმდევრული პროგრესის გასაგებად და მისთვის სწავლა-აღზრდის კონკრეტული საფეხურის შესარჩევად მიზანშეწონილია დავიხმაროთ ცოდნა კაცობრიობის განვითარების ისტორიიდან. კლაპარედი იმათაც ედავება, ვინც კატეგორიულად უარყოფს ბიოგენეტიკურ პრინციპს და მიიჩნევს, რომ აღზრდას არაფერი ესაქმება ბავშვსა და მის პრიმიტიულ წინაპრებს შორის არსებულ ანალოგიასთან. ბავშვი, რომელიც იმყოფება სრულიად განსხვავებულ პირობებში, ვიდრე ველური ან ბარბაროსი, სწრაფად უნდა შეეგუოს აქტუალურ გარემოს. ამისთვის აუცილებელი არ არის იმ შეცდომების გამეორება და იმ შემოვლითი გზების ხელახალი გავლა, რაც გაიარა კაცობრიობამ ევოლუციის პროცესში. პირიქით, ბლონსკის თქმისა არ იყოს, არაევოლუციური ის იქნებოდა, თუ ჩვენ ვაიძულებდით ბავშვს თავის თავზე გამოეცადა კაცობრიობის ინტელექტის ყველა შეცდომა. გარკვეული აზრით, ეს, ალბათ, სწორია. უკიდურესობამდე მიყვანილი ყველა პრინციპი შეიძლება უაზრობამდე დავიდეს. ეს ეხება პედაგოგიურ პრაქტიკაში რეკაპიტულაციის გამოყენებასაც. მართლაც, ძნელი დასაჯერებელია, რომ ბავშვს ესაჭიროება ბუმერანგის ხმარების, დათვებზე ნადირობის ან კერპების თაყვანისცემის სწავლება იმის გამო, რომ „ველური“ ან „ბარბაროსული“ ინსტინქტების გამოვლენა სასარგებლოა მისი განვითარებისთვის. მიუხედავად ამისა, დიდი სიფრთხილე გვმართებს, რათა მეორე უკიდურესობაში არ გადავვარდეთ. სავსებით შესაძლებელია, რომ ის, რაც ჩვენი პედანტური ლოგიკისთვის „შემოვლითი გზა ან შეცდომაა“, სინამდვილეში მიზნის მიღწევის ყველაზე მოკლე გზა აღმოჩნდეს, ვინაიდან ეს ის გზაა, რომელიც ბუნებამ გაკვალა. ამ ლოგიკით შეიძლებოდა გვეფიქრა, რომ ბაყაყისთვის შემოვლითი გზაა თავკომბალის მდგომარეობის გავლა; უფრო ადვილი არ იქნებოდა, რომ ის თავიდანვე დაბადებულიყო თათებით და, განსაკუთრებით, კუდის გარეშე, რომელიც არის მხოლოდ „შემოვლითი გზა და შეცდომა“?! მაგრამ რეალურად ეს „შეცდომა“ ევოლუციურად გამართლებულია. ძალიან აჩქარდებოდნენ ისინი, ვინც დიდი ბაყაყის ფორმირებისთვის თავკომბალას კუდს მოაჭრიდა. ამას ალბათ გააკეთებდნენ კიდეც, ბაყაყებს სკოლები რომ ჰქონოდათო, ირონიულად შენიშნავს კლაპარედი. XIX და XX საუკუნეების გასაყარზე ბრიტანეთში ჯერ კიდევ ბატონობდა ემპირიული ფსიქოლოგია და მისი ყველაზე მძლავრი მიმდინარეობა - ასოციაციონიზმი. ამიტომ გასაკვირი არ არის რომ ბავშვის ბრიტანული ფსიქოლოგიის პიონერი ჯორჯ სელი (1843-1923) ემპირიზმის პოზიციებზე იდგა. იგი ცდილობდა ასოციაციური ფსიქოლოგიის პრინციპები მოერგო ბავშვის განვითარების პრობლემატიკისთვის. სპენსერმა ასოციაციონიზმის პოზიციიდან ფილოგენეზი განიხილა, ხოლო სელიმ - ონტოგენეზი. მან თავისი მოსაზრებები რამდენიმე გახმაურებულ წიგნში ჩამოაყალიბა, რომელთაგან ყველაზე ცნობილია „ბავშვის ფსიქოლოგიის ნარკვევები“ (1895) და „პედაგოგიური ფსიქოლოგია“ (1915). სელი ასოციაციური ფსიქოლოგიის ტრადიციულ სქემას მიჰყვება: თავდაპირველად არსებობენ ფსიქიკური ელემენტები, რომლებიც ასოციაციის გზით ერთიანდებიან რთულ ფსიქიკურ წარმონაქმნებში. კერძოდ, ბავშვის ფსიქიკური განვითარება იწყება ფსიქიკური პროცესების თანდაყოლილი ნასახებიდან ანუ ელემენტებიდან. ესენია შეგრძნება, მარტივი გრძნობა, რეფლექსურ-იმპულსური აქტივობა. განვითარების პროცესში მათ საფუძველზე წარმოიქმნება კოგნიტური, ემოციური და ნებელობითი პროცესები. ეს ხდება ელემენტების ინტეგრაციით, რაც წარმოშობს ცნებებს, წარმოდგენებს, განზრახვებს და ა. შ. ყოველივე ეს ასოციაციის კანონებს ემორჩილება. აქ სელის ახალი არაფერი უთქვამს. ახალი იყო ყურადღების გამახვილება იმაზე, თუ როგორი ასოციაციები და რა თანმიმდევრობით წარმოიქმნება ბავშვის განვითარების პროცესში. მისი გამოკვლევების თანახმად, თავდაპირველად ყალიბდება სენსომოტორული ასოციაციები მსგავსების კანონის მიხედვით. შემდგომში ბავშვს თანდათან უყალიბდება საგნების ხატები, მეზობლობის კანონის შესაბამისად, ხოლო მეორე წლის ბოლოს ჩნდება ასოციაციები, რომლებიც კონტრასტის კანონს ემყარება. სელიმ თავისებურად გამიჯნა შემეცნებითი, ემოციური და ნებელობით ფუნქციების განვითარების ეტაპები. იგი დაბეჯითებით მოითხოვდა, რომ ეს გაეთვალისწინებინათ სასწავლო პროცესის ორგანიზებისას, სახელდობრ, სკოლაში სასწავლო პროგრამებისა და ბავშვებთან პედაგოგების ურთიერთობის სტილის შეცვლისთვის. გარდა იმისა, რომ ბავშვის ფსიქოლოგიას შეუძლია და უნდა დაეხმაროს პედაგოგიკას, ის დიდ სარგებლობას მოუტანს მოზრდილი ადამიანის ფსიქიკის საიდუმლოების გახსნის საქმესაც. ყოველი ადამიანური ორგანიზმი, ამბობდა სელი, თავის თავში ატარებს ადამიანური ცნობიერების ჩანასახს. ეს ცნობიერება დაბადებიდანვე იწყებს განვითარებას და იმთავითვე სპეციფიკურად ადამიანური სახე აქვს. თუ ფსიქოლოგი მოახერხებს შეაღწიოს ბავშვის ცნობიერებაში და გაიგოს რა ხდება იქ, იგი გაცილებით უკეთეს მდგომარეობაში აღმოჩნდება მოზრდილის რთულ ცნობიერებაში გარკვევისას. „შესაძლებელია, ბავშვის სული არც ისე მარტივია, როგორც ერთი შეხედვით ჩანს. მაგრამ მკვლევარი ვერ აიღებს ამოსავალ წერტილად ვერც ერთი ცხოველის გონებას, ვინაიდან, მიუხედავად იმისა, რომ ეს უკანასკნელი შეიცავს ბევრ ადამიანურ ელემენტს, იგი ავლენს მათ სრულიად განსხვავებული, თავისებური ფორმით“. სელის ეს სიტყვები მნიშვნელობას იძენს ცხოველისა და ბავშვის ფსიქიკას შორის არსებული იმ პარალელების ფონზე, რომელზეც მიუთითებენ სხვა ფსიქოლოგები, განსაკუთრებით კი ბიულერი. ამაზე ქვემოთ ვისაუბრებთ. აქ კი აღვნიშნავთ, რომ ბიოგენეტიკური იდეები არც სელისთვის იყო უცხო. იგი ხედავდა გარკვეულ კავშირს ისტორიოგენეზსა და ონტოგენეზს შორის და აღნიშნავდა, რომ ადამიანის ცხოვრების პირველი წლები „თითქოს დაპატარავებულ და მრუდე სარკეში გვიჩვენებენ იმ მდგომარეობას, რომელშიც, ალბათ, იმყოფებოდა პირველყოფილი ადამიანი“. გერმანიაში ბავშვის ფსიქოლოგიის ერთ-ერთი ფუძემდებელი ერნსტ მოიმანი (1862-1915) უფრო მკვეთრად აფიქსირებს განსხვავებას ბავშვისა და მოზრდილის ფსიქიკას შორის და ოთხ ძირითად მომენტზე ამახვილებს ყურდღებას: 1) ბავშვს დასაწყისში არ გააჩნია მოზრდილის ყველა სულიერი თვისება. 2) თვისებების განაწილება ბავშვთან და მოზრდილთან განსხვავებულია. მათთან სხვადასხვა თვისებები დომინირებს. მაგალითად, მოზრდილი ადამიანი უმეტესწილად სიტყვების მეშვეობით აზროვნებს, მცირეწლოვანი ბავშვი კი უფრო მეტად იყენებს თვალსაჩინო წარმოდგენებს საგნების შესახებ. ამასთან, ბავშვსაც შეუძლია იაზროვნოს სიტყვებით, ხოლო მოზრდილს წარმოდგენებით, მაგრამ მათი თანაფარდობა განსხვავებულია. 3) ბავშვის სულიერი ცხოვრების ზოგიერთი გამოვლინება თვისებრივად განსხვავდება მოზრდილისაგან და 4) ბავშვის თვისებები მოზრდილისაგან ხარისხობრივადაც, ინტენსივობის მხრივაც განსხვავდება. მოიმანი გერმანიაში ბავშვისა და პედაგოგიური ფსიქოლოგიის თვალსაჩინო ორგანიზატორი იყო. მან ჰამბურგში დააარსა ბავშვის ფსიქიკური განვითარების შემსწავლელი ლაბორატორია და პირველი გერმანული ჟურნალი პედაგოგიურ ფსიქოლოგიაში. მისი კაპიტალური სამტომეული „ლექციები ექსპერიმენტულ პედაგოგიკაში“ (1907) იმ დროისთვის ენციკლოპედიური მნიშვნელობის კვლევას წარმოადგენდა. პირველ ორ ტომში განხილულია ბავშვის ფსიქოლოგიის, ხოლო მესამეში - პედაგოგიკისა და პედაგოგიური ფსიქოლოგიის, კერძოდ, კითხვის, წერის, თვლისა და ხატვის სწავლების საკითხები. მოიმანი ბავშვის ორგანიზმს მთლიანობაში განიხილავდა, ანუ მისი ფიზიკური და ფსიქიკური მხარეების ერთიანობაში. იგი ხაზს უსვამდა, რომ აუცილებელია გვქონდეს თითოეული ინდივიდის განვითარების სრული ფსიქოფიზიკური სურათი და გაუმართლებლად მიაჩნდა აღმზრდელების ზედმეტი გატაცება ბავშვის მხოლოდ გონებრივი მოქმედების კონტროლით. ასეთ შემთხვევაში ჩვენ შეიძლება არასწორად მოვექცეთ ბავშვს და მისგან ისეთი რამ მოვითხოვოთ, რისი გაკეთებაც არ ძალუძს ფიზიკური სისუსტის გამო. ბავშვის ნებელობაზე აპელირება ამ შემთხვევაში სრულიად ამაოა, ვინაიდან აქ საქმეს მხოლოდ ფიზიკურ განვითარებაზე ზრუნვა უშველის. ამასთან, ისიც გასათვალისწინებელია, რომ სულიერი და ფიზიკური განვითარება ყოველთვის პარალელურად არ მიმდინარეობს. ეს მოიმანმა თავისი კვლევით დაადასტურა. მან ისიც დაამტკიცა, რომ ახალგაზრდა და მოზრდილი ორგანიზმი არა მხოლოდ ფსიქიკური, არამედ ანატომიურ-ფიზიოლოგიური კუთხითაც თვისებრივად განსხვავდება ერთმანეთისაგან. მოიმანმა აჩვენა, რომ ბავშვის ნორმალური ფიზიკური და ფსიქიკური განვითარება მუდმივი პროცესი არ არის - შეჩერებებსა და პაუზებს შეიცავს. განსაზღვრულ პერიოდებში ეს ყველა ბავშვს ემართება და, ამდენად, კანონზომიერია. საზოგადოდ კი, ყველაზე ადრე ვითარდება ის უნარები, რომლებიც ბავშვის გარემო პირობებთან შეგუებისთვის, თვითშენარჩუნებისთვის არის აუცილებელი. მაგალითად, ბავშვი გაცილებით ადრე იწყებს ორიენტირებას სივრცეში, ვიდრე დროში. საქმე ისაა, რომ პატარას ცხოვრებას დროში აღმზრდელები ანაწილებენ, ხოლო სივრცითი ორიენტაცია უმეტესად მისი საკუთარი საზრუნავია. ასევე, ცოდნა საგნების სივრცითი თვისებების (ფორმა, ზომა და ა.შ.) შესახებ უფრო ადრე შეიძინება, ვიდრე ცოდნა ფერების შესახებ, ვინაიდან პირველი სრულებით აუცილებელია საგნების ცნობისთვის, ფერები კი ხშირად მხოლოდ ესთეტიკური დამატებაა. ასევე, სხვისი მეტყველების გაგება უფრო ადრე იწყება, ვიდრე დამოუკიდებელი მეტყველება და ა.შ. გერმანული პედოლოგიის პირველი თაობის თვალსაჩინო წარმომადგენელია აგრეთვე კარლ გროსი (1861-1946). მისი წიგნი „ბავშვის სულიერი ცხოვრება“ საკმაოდ პოპულარული იყო, მაგრამ განსაკუთრებული აღიარება იმ გამოკვლევებმა მოუტანა, რომლებშიც თამაშის ბუნების გარკვევა იყო ნაცადი. თამაშის მნიშვნელობაზე ბევრ მოაზროვნეს უფიქრია, თუმცა საგანგებო კვლევის საგნად იგი მხოლოდ ბავშვის ფსიქოლოგიის სპეციალურ დარგად ჩამოყალიბების შემდეგ იქცა. გროსმა ერთ-ერთმა პირველმა დაიწყო თამაშის სისტემატური შესწავლა, მდიდარ ემპირიულ მასალაზე დაყრდნობით აჩვენა მისი როლი ცხოველისა და ადამიანის განვითარების საქმეში. გროსის ცნობილ თამაშის თეორიაში ნაჩვენებია, რომ აქტივობის ამ სახის ფუნქცია მომავალი ცხოვრებისთვის მომზადებაა. გროსს სურდა შეექმნა თეორია, რომელიც დაძლევდა სხვა თეორიების ნაკლოვანებებს. ამიტომ მან კრიტიკულად გააანალიზა იმ დროისთვის არსებული შეხედულებები. ასეთები იყო, მაგალითად, შტაინტალისა და ლაცარუსის თვალსაზრისი, რომელიც თამაშს დასვენების ფუნქციას მიაწერს, სპენსერის კონცეფცია, რომელიც თამაშს ორგანიზმში ჭარბი ენერგიის რეალიზაციის საჭიროებას უკავშირებს, ან კიდევ ჰოლის შეხედულება, რომლის მიხედვით თამაშის ბუნება რეკაპიტულაციის პრინციპის თანახმად არის გააზრებული. გროსის ე.წ. ვარჯიშის თეორიის მიხედვით, ბავშვის თანდაყოლილი რეაქციები არ არის საკმარისი ნორმალური ადამიანური ფუნქციონირებისთვის მომავალში. ბავშვობის პერიოდში უნდა მოხდეს ისეთი ფუნქციებისა და რეაქციების გამომუშავება, რომლებიც რეალური ცხოვრებისეული ამოცანების გადასაჭრელად გამოდგება. ამას ემსახურება თამაში. მასში ხდება მოქმედების ახალი ფორმების შეძენა და სერიოზული ცხოვრებისთვის აუცილებელი ძალების გავარჯიშება. თამაშის საშუალებით ბავშვი მომავალი ცხოვრებისთვის ემზადება. ეს არის თამაშის ობიექტური მიზანი და დანიშნულება. გროსის თქმით, „ჩვენ იმიტომ კი არ ვთამაშობთ, რომ ბავშვები ვართ, არამედ სწორედ იმისთვის გვაქვს ბოძებული ბავშვობა, რომ ვითამაშოთ“. ცხადია, მომავალი ცხოვრებისთვის მომზადება არაა მოთამაშე ინდივიდის სუბიექტური მიზანი. თამაშის აქტივობის მასაზრდოებელი წყარო, მისი სტიმუ ლი თანდაყოლილი ძალების ამოქმედებაა. ძველ რეაქციებზე დაშენდება ახალი მოქმედებები, რომლებიც უფროსების მოქმედებათა გარეგნულ სახეს იმეორებენ: თოჯინის მოვლა, მანქანის ტარება და სხვა. თამაშის შინაარსი ბავშვის უფროსებისადმი მიბაძვის შედეგია, მიმბაძველობა კი ბავშვის თანდაყოლილი თვისება. ამრიგად, თამაშში ორგანულად არის შერწყმული ინდიდვიდის მემკვიდრეობითი მოცემულობა და სოციალური გარემოს ზემოქმედება. გამოჩენილი გერმანელი ფსიქოლოგი ვილიამ შტერნი აზუსტებს და აღრმავებს გროსის ანალიზს. იგი გამოყოფს თამაშის ფორმას და შინაარსს. ფორმა უცვლელია და დაკავშირებულია თანდაყოლილი თვისებების გავარჯიშებასთან, რაც თამაშის მთავარი ბიოლოგიური ფუნქციაა. შინაარსი ცვალებადია, მას სოციალური გარემო განსაზღვრავს. შედეგად, თანდაყოლილი ფუნქციების ამოქმედების პროცესი თამაშის ქცევაში შეძენილი სოციალური შინაარსით ივსება. ადვილი შესამჩნევია, რომ განვითარების თვალსაზრისით შტერნის თამაშის თეორიას ავტორის უფრო ფართო შეხედულების მკაფიო კვალი ატყვია. შტერნი პირველი თაობის პროფესიონალ ფსიქოლოგებს შორის ერთერთი ყველაზე ავტორიტეტული ინტერაქციონისტი იყო. იგი ამოდიოდა იდეიდან, რომ განვითარება ყოველთვის და აუცილებლად თანდაყოლილისა და შეძენილის, შინაგანისა და გარეგანის გაერთიანებული მოქმედების, ანუ კონვერგენციის შედეგია. კონვერგენციის თეორიის თანახმად, არსებობს ბავშვის თანდაყოლილი მიდრეკილებები და ნასახები, რომლებიც დასრულებული და გამზადებული თვისებები კი არაა, არამედ მხოლოდ პოტენციური შესაძლებლობებია. ფსიქოფიზიკური პოტენციის გადაქცევა სინამდვილედ, რეალურ თვისებად გარეგანი ფაქტორების ზემოქმედებით ხდება. მარცვალში იმთავითვე ჩანერგილია მომავალი მცენარის სახე. მაგრამ როგორი სისწრაფით, რამდენად კარგად და რა სპეციფიკური ფორმით განვითარდება იგი, დამოკიდებულია ნიადაგზე, ამინდზე, მებაღის მზრუნველობაზე და სხვა გარე პირობებზე. ასევეა ბავშვის შემთხვევაში. განვითარების პროცესში შინაგანისა და გარეგანის ურთიერთქმედება ე.წ. ინტროცეფციის მექანიზმის მეშვეობით ხდება. შტერნის მიხედვით, ეს ნიშნავს შინაგანი მიზნების გაერთიანებას სოციალური გარემოდან მომდინარე მიზნებთან. თავდაპირველად მცირეწლოვანი ბავშვის ფსიქიკური შესაძლებლობები არ არის გამოკვეთილი; იგი არ აცნობიერებს საკუთარ თავს, საკუთარ უნარ-მიდრეკილებებს, მიზან-მისწრაფებებს. ყოველივე ამის ჩამოყალიბება, ორგანიზება, დაკონკრეტება და, საბოლოოდ, გაცნობიერება გარემოს ზემოქმედებით მიიღწევა. ბავშვი ცდილობს აიღოს გარედან ის, რაც მას ესაჭიროება და რაც მის შინაგან პოტენციას შეესაბამება, და პირიქით, ზღუდავს ისეთ ზემოქმედებას, რომელიც ამას ეწინააღმდეგება. ცნობიერება მოქმედების შესრულების დაბრკოლების, წინააღმდეგობის გაჩენის შემთხვევაში იჩენს თავს. მისი ფუნქციაა გართულებული ადაპტაციის ხელშეწყობა, მაგრამ გაცნობიერების საგანი ხდება არა მხოლოდ წინააღმდეგობის შემცველი ფიზიკური თუ სოციალური გარემო, არამედ სუბიექტური სამყაროს ის მხარეც, რომლის რეალიზაცია ვერ მოხერხდა მოქმედებაში; ესენია კონკრეტული მისწრაფებები და ფსიქიკური შესაძლებლობები. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ინტროცეფციის გართულება ან ფრუსტრაცია მეტი სოციალიზაციისა და თვითრეფლექსიის, საბოლოოდ კი პიროვნების განვითარების წყაროდ იქცევა. შტერნი განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდა სწორედ პიროვნების, როგორც მთლიანის განვითარებას და ფორმირებას. ეს სავსებით კანონზომიერია, შტერნი ხომ დიდი ფსიქოლოგიური სისტემის ავტორია, რომლის ცენტრალურ ცნებას პიროვნება (პერსონა) წარმოადგენს. შტერნმა პერსონალისტური ორიენტაცია განვითარების პრობლემატიკაზე გადმოიტანა. ამას, ზოგადად, პოზიტიური მნიშვნელობა ჰქონდა, ვინაიდან ბავშვის ფსიქოლოგიის ჩამოყალიბების საწყის ეტაპზე მკვლევართა ინტერესი ძირითადად კოგნიტური სფეროს ონტოგენეზისკენ იყო მიმართული. კოგნიცია კი მთლიანი პიროვნების მხოლოდ ერთ-ერთი სფეროა. თუმცა აღსანიშნავია, რომ შტერნმა ამ სფეროს განვითარებაც სპეციალურად იკვლია და სერიოზულ შედეგებსაც მიაღწია. ყველაზე სრულად ისინი გადმოცემულია კლასიკურ ნაშრომებში „ბავშვის ენა“ და „ადრეული ბავშვობის ფსიქოლოგია“. შტერნს მიაჩნდა, რომ კოგნიტური სფეროს განვითარება კონკრეტული მიმართულებით, კერძოდ, პერიფერიიდან ცენტრისკენ მიემართება. ამიტომ ონტოგენეზში ჯერ ვითარდება ჭვრეტა (აღქმა), შემდეგ წარმოდგენა (მეხსიერება) და ბოლოს აზრი (გონება). ამ გზით, ბავშვი გარემოს ბუნდოვანი ასახვიდან გადადის სამყაროს მოვლენათა არსის შეცნობაზე. გარდამტეხი მომენტი მთელ კოგნიტურ განვითარებაში დგება 1,5-2 წლის ასაკში, როცა მეტყველების ათვისების პროცესი კრიტიკულ ფაზას აღწევს. ამ დროს, შტერნის თქმით, ბავშვი აკეთებს უდიდეს აღმოჩენას თავის ცხოვრებაში - იგი ხვდება, რომ ყველა საგანს შეესაბამება მისი აღმნიშვნელი ბგერითი კომპლექსი, ანუ იმას, რომ ყველა საგანს თავისი სახელი აქვს, ყველა სიტყვას კი - თავისი მნიშვნელობა. საზოგადოდ, მეტყველების ონტოგენეზში სამი ტენდენცია იჩენს თავს: მიმართულობა განცდის გამოხატვაზე, მიმართულობა შეტყობინებაზე და მიმართულობა სიტყვის მნიშვნელობაზე. ეს უკანასკნელი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. შტერნმა აღწერა მეტველების დაუფლების ძირითადი ეტაპები ხუთ წლამდე. მათ ცვალებადობას კანონზომიერი ხასიათი აქვს და მიმდინარეობს პასიური მეტყველებიდან აქტიურისკენ, ბგერებიდან სიტყვებისკენ, სიტყვებიდან წინადადებებისკენ. შტერნმა შეისწავლა აზროვნების განვითარებაც, სახელდობრ, მისი ისეთი ონტოგენეტური ფორმა, როგორიცაა ე.წ. აუტისტური აზროვნება. საკითხი აზროვნების ამ ფორმის ბუნებისა და ფუნქციის შესახებ ბავშვის ფსიქოლოგიაში სერიოზული კვლევისა და აზრთა ჭიდილის ასპარეზი გახდა. აქ მხოლოდ შემდეგს აღვნიშნავთ: პიაჟესაგან განსხვავებით, შტერნს მიაჩნდა, რომ აუტისტური აზროვნება უფრო რთული ბუნებისაა, ვიდრე რეალისტური, და ამიტომ, კოგნიტური განვითარების პროცესში, მასზე გვიან უნდა ჩნდებოდეს. შტერნი ფიქრობდა, რომ ასაკობრივი პერიოდების სახით მოცემული განვითარების ზოგადი კანონზომიერებების გარდა, ყველა ბავშვის შემთხვევაში ინდივიდუალური თავისებურებებიც იჩენს თავს. ეს, პირველ რიგში, ფსიქიკური განვითარების ინდივიდუალურ ტემპში გამოიხატება. შტერნის, როგორც დიფერენციალური ფსიქოლოგიის ერთ-ერთი ფუძემდებლის, ინტერესი ბავშვების განვითარების ინდივიდუალური თავისებურებებისადმი სრულიად ბუნებრივი იყო. მან მხარი აუბა ბინეს და სერიოზული მუშაობა ჩაატარა იმ მეთოდების შესაქმნელად, რომლებიც ბავშვის ინტელექტუალური განვითარების გაზომვისთვის იყო საჭირო. სწორედ შტერნის შემოღებულია e.w. გონებრივი განვითარების კოეფიციენტი IQ (იხ. თავი 7.2.). ეს სამუშაო მიმდინარეობდა ჰამბურგის პედაგოგიურ ლაბორატორიაში, რომელიც შტერნმა მოიმანის გარდაცვალების შემდეგ ჩაიბარა და აგრეთვე ჰამბურგის ფსიქოლოგიის ინსტიტუტში, რომლის დამაარსებელი და ხელმძღვანელიც იყო ამერიკაში ემიგრაციამდე (1916-1933). ამ ინსტიტუტის მრავალფეროვან კვლევა-ძიებაში, რაც უმთავრესად გამოყენებითი ფსიქოლოგიის კუთხით მიმდინარეობდა, ასაკობრივი და პედაგოგიური ფსიქოლოგიის პრობლემატკას უმნიშვნელოვანესი ადგილი ეკავა. ამავე დროს, შტერნი მოიმანის მიერ შექმნილ პედაგოგიური ფსიქოლოგიის ჟურნალსაც რედაქტორობდა. მოკლედ, შტერნი იყო ბავშვის ფსიქოლოგიის უდიდესი მკვლევარი და გერმანიაში პედოლოგიური მოძრაობის თვალსაჩინო ორგანიზატორი. ბავშვის ფსიქოლოგთა პირველ თაობაში საპატიო ადგილი უკავია გამოჩენილ გერმანელ ფსიქოლოგს, კარლ ბიულერს (1879-1963). თავდაპირველად ბიულერი ვიურცბურგის სკოლის წევრი იყო და აქტიურად მონაწილეობდა აზროვნების ექსპერიმენტულ კვლევაში. მას ეკუთვნის ტერმინი „აჰა განცდა“, რომელიც გამოხატავს ამოცანის გადაწყვეტის მომენტში გაჩენილ სპეციფიკურ შვების განცდას (იხ. თავი 7.1.). ვიურცბურგის შემდეგ ვენაში მოღვაწეობდა, ბოლოს კი ამერიკაში გადასახლდა. შეიცვალა მისი ინტერესებიც, რომლებმაც ზოგადიდან განვითარების ფსიქოლოგიაზე გადაინაცვლეს. ამ მიმართულებით მისი ყველაზე ცნობილი ნაშრომია „ბავშვის სულიერი განვითარება“ (1918). წიგნში განხილულია ბავშვის ფსიქოლოგიის ყველა ძირითადი თემა, მოცემულია ავტორის ორიგინალური შეხედულება მთელ რიგ მნიშვნელოვან საკითხებზე. მათ შორის ყველაზე არსებითია საკითხი ონტოგენეტური განვითარების პროცესის ბუნებისა და მსვლელობის კანონზომიერებათა შესახებ. ბიულერი ამოდის თეზისიდან: „ბუნება არ აკეთებს ნახტომებს, განვითარება ყოველთვის თანდათანობით მიმდინარეობს“. ამიტომ იგი თამამად ავლებს პარალელებს ცხოველურსა და ადამიანურს, ბიოლოგიურსა და სოციალურ-კულტურულს, ფილოგენეტურსა და ონტოგენეტურს შორის, ცდილობს აჩვენოს მათი ერთმანეთში გადასვლის უწყვეტობა და თანმიმდევრულობა. განვითარება, საზოგადოდ, მყარ შინაგან კანონზომიერებას ექვემდებარება. უსუსური ახალშობილი სამი წლისთვის შორს იტოვებს განვითარებაში ყველა ცხოველს, ვინაიდან მეტყველებს, მსჯელობს, აკეთებს დასკვნებს, აქვს ერთგვარი მსოფლმხედველობაც, თუმცა, ცხადია, პრიმიტიული და არასაკმარისი; მას აქვს თავისებური დამოკიდებულება სიმართლისა და ტყუილის, კეთილისა და ბოროტის, ლამაზისა და უშნოს მიმართ. განვითარების ასეთივე ისტორია აქვს გვარსაც. კაცობრიობაც თანდათან დაეუფლა ენას, ხელოვნებას და კულტურის სხვა მონაპოვარს. მიუხედავად ამისა, ადამიანთა მოდგმა არ არის იზოლირებული ცხოველური სამყაროსაგან, რომელთანაც მჭიდრო ნათესაობა აკავშირებს. ეს უპირველესად იმაში ვლინდება, რომ ცხოველისა და ადამიანის ქცევა თუ ფსიქიკა განვითარების სამ ძირითად სტადიას გაივლის, ესენია: ინსტინქტი (სტერეოტიპული, თანდაყოლილი აქტივობა), დრესურა (მოქმედების ახალი ფორმების შეძენა) და ინტელექტი (პრაქტიკული აზროვნება). აანალიზებს რა ონტოგენეზს, ბიულერი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს ადრეული ბავშვობის ხანას, ვინაიდან სწორედ აქ იჩენს თავს სამივე აღნიშნული მექანიზმი და საფუძველი ეყრება მთელ შემდგომ სულიერ განვითარებას. პირველი წლიდან იწყება ინტელექტის ფორმირება. ბავშვი იწყებს პრიმიტიული იარაღის გამოყენებას, მსგავსად კელერის მიერ შესწავლილი პრიმატებისა. ამიტომ ამ პერიოდს ბიულერი „შიმპანზესმაგვარს“ უწოდებს. ინტელექტის განვითარება ჯერ პრაქტიკული, აზრიანი მოქმედების პლანში მიმდინარეობს, ხოლო შემდგომ შინაგან პლანში გადაინაცვლებს. ეს ენის მეშვეობით ხდება. აქედან გამომდინარე, დიდი ყურადღება ექცევა მეტყველების ათვისების პროცესის დახასიათებას. ბიულერი იქიდან ამოდის, რომ „არსებობს სულიერი განვითარების მყარად დადგენილი რიტმი, რომელიც შეიძლება დაჩქარდეს ან დამუხრუჭდეს, მაგრამ მისი სრული გაჩერება შეუძლებელია“. ეს ეხება ყველა ფსიქიკურ პროცესსა თუ ფუნქციას, მათ შორის მეტყველებასაც. იგი განსაზღვრულ რიტმში გაივლის ტრანსფორმაციათა რიგს (ღიღინი, ტიტინი, მიბაძვა, პირველი სიტყვები, წინადადებები, ფრაზები და ა.შ.). საზოგადოდ კი, ბიულერი მიიჩნევს, რომ ამეტყველება გამზადებული ენის უბრალო შეთვისება კი არ არის, არამედ მისი კონსტრუირებაა უფროსებთან ურთიერთობის პროცესში. აქ ბავშვი აკეთებს სამ დიდ აღმოჩენას, რომლებიც ამ პროცესს სამ სტადიად ყოფს. პირველ სტადიაზე ბავშვი აღმოაჩენს სიტყვის „მნიშვნელობას“. იგი ხვდება, რომ ბგერათა გარკვეული კომპლექსი იწვევს მოზრდილთა შესაბამის რეაქციას და იწყებს მის განზრახ გამოყენებას. მეორე სტადიაზე აღმოაჩენს, რომ ყველა საგანს თავისი სახელი აქვს. იგი უკვე თვითონ კი არ იგონებს საგნების სახელებს, არამედ უფროსებისაგან იწყებს სათანადო ცნობების მოძიებას. მესამე სტადიაზე ბავშვი გრამატიკის მნიშვნელობას აღმოაჩენს. იგი აფიქსირებს, რომ მიმართებები საგნებს შორის შეიძლება გამოიხატოს სიტყვის ბგერითი მხარის ცვლილებით, მაგალითად: სათამაშო - სათამაშოები. იგივე ითქმის აზროვნებაზეც. ლოგიკური აზროვნების განვითარება (ცნება, მსჯელობა, დასკვნა) იწყება მეტყველების განვითარების კვალდაკვალ. მას თავისი ტემპი აქვს და კონკრეტული კანონზომიერების შესაბამისად მიმდინარეობს. მაგალითად, ბავშვის ცნებებისა და განსაზღვრებების კვლევისას ბიულერმა დაადგინა, რომ პირველ ხანებში მათში მოცემულია მხოლოდ მითითება საგნის დანიშნულებაზე. მითითებანი გვარისა და სახეობის ნიშნებზე ჩნდება სასკოლო ასაკში და სასკოლო სწავლების გავლენით. ბიულერი ხაზს უსვამს იმას, რომ აზროვნების პროცესში ხდება ახალი მიმართებების წვდომა და, ამდენად, ეს პროცესი შემოქმედებითი ბუნებისაა. აზროვნებისა და შემოქმედების მიმართების კონტექსტში განიხილება ბავშვის მხატვრობის საკითხი. ბიულერმა აჩვენა, რომ ხატვა უშუალოდ მოქმედებს ბავშვის კოგნიტურ განვითარებაზე. ნახატი გრაფიკული მოთხრობაა, ის საგნის ასლი კი არ არის, არამედ ბავშვის გონებაში გადამუშავებული მონათხრობია მის შესახებ. ხატვა ბავშვის შემოქმედებითი აქტივობის ერთ-ერთი გამოვლინებაა და, ამდენად, უშუალოდ არის დაკავშირებული ფანტაზიის ფუნქციასთან. ამ ფუნქციის განვითარების კიდევ ერთი წყაროა ზღაპრები. ბიულერი საგანგებოდ - აანალიზებს ზღაპრის წარმოშობისა და დანიშნულების საკითხებს გენეტიკური ფსიქოლოგიის თვალსაზრისით, განსაკუთრებით კი, წარმოსახვისა და შემოქმედებითი უნარების განვითარებასთან მიმართებაში. იგი მიუთითებს მკაფიო პარალელებზე შემოქმედებასა და თამაშს შორის, მაგრამ მათ შორის არსებულ განსხვავებასაც ხედავს, რაც აქტივობის ამ ორი ფორმის განხორციელების ემოციურ-მოტივაციური მექანიზმის თავისებურებაში მდგომარეობს; ბავშვის თამაშის საკითხიც სწორედ ემოციების კონტექსტში განიხილება. ეს კონცეფცია აშკარად ჰედონისტური ხასიათისაა. ავტორს შემოაქვს ტერმინი ჰედონალგიური რეაქცია, რაც გულისხმობს სიამოვნებისა (ჰედონე) და უსიამოვნების (ალგოს) ჩართულობას ცოცხალი ორგანიზმის ყოველგვარ აქტივობაში. ტკბობის საყოველთაო პრინციპის პირველადი გამოვლინებაა სურვილი და დაკმაყოფილება. საამისოდ ბუნებამ შექმნა ფუნქციონალური სიამოვნების მექანიზმი, როცა სიამოვნების წყაროა „არა დაკმაყოფილება“ (დაუკმაყოფილებლობა), ანუ აქტივობის სურვილი უსიამოვნების მდგომარეობაა, რომელიც აღძრავს „მიზანმიმართულ“ აქტივობას, ხოლო დაკმაყოფილება სიამოვნების მდგომარეობაა, რომელიც მოჰყვება „მიზნის“ მიღწევას. ეს მექანიზმი მოქმედებს იქ, სადაც აქტივობა ჩამოყალიბებულია, ანუ ინსტინქტის სტადიაზე. მაგრამ ის არ არის საკმარისი დრესურის სტადიაზე მიმდინარე აქტივობის გასაგებად. აქ აქტივობა არ არის ფორმირებული, ის ყალიბდება მრავალჯერადი გამეორებითა და ვარჯიშით. მთავარია არა შედეგი, არამედ თვით მოქმედება, მისი მიმდინარეობის პროცესი. ამით მოინახა „დრესურისთვის“ (ვარჯიშისთვის) საჭირო დაუღალავი მცდელობებისა და გამეორებების მამოძრავებელი ძალა. ეს ყოველივე უშუალოდ ეხება თამაშს, რამდენადაც ის, პირველ ყოვლისა, ემსახურება პატარა ინდივიდის სხეულებრივი თუ სულიერი ფუნქციების გავარჯიშებას და მომავალი ცხოვრებისთვის მომზადებას. ამაშია მისი ბიოლოგიური აზრი, რაც ყველაზე უკეთ გროსმა აჩვენა. ბიულერი ამ ობიექტური ვითარების სუბიექტურ-მოტივაციურ მხარეზე ამახვილებს ყურადღებას და ფუნქციონალური სიამოვნების მექანიზმის საშუალებით ცდილობს, ნათელი გახადოს, თუ რატომ, რა შინაგანი საჭიროების გამო თამაშობს ცხოველი და ადამიანი. იგი ამბობს: „თამაშს ვუწოდებთ ისეთ ქმედებას, რომელიც ხასიათდება ფუნქციონალური სიამოვნებით. ფუნქციონალური სიამოვნებაა ის, რაც მას ინარჩუნებს და რისთვისაც იგი ხორციელდება. აქ მნიშვნელობა არა აქვს, თუ რა განსხვავებულ შედეგამდე მივყავართ მას და კიდევ რა მიზნებთან შეიძლება იყოს დაკავშირებული“. მაშასადამე, თამაშის შემთხვევაში სიამოვნება თვით მოქმედების პროცესს უკავშირდება. შემოქმედების დროს კი სიამოვნების წყარო არის არა ქცევის პროდუქტი ან პროცესი, რომელიც ხშირად საკმაოდ მძიმე და მტანჯველია, არამედ იდეის ჩასახვის, ნაწარმოების შინაგანი მომწიფების მომენტი. სიამოვნება აქ ქცევის საწყისშია. თუ ყოველ ქცევაში პირობითად ორ ფაზას გამოვყოფთ - შინაგანი და გარეგანი მუშაობის ფაზას - შემოქმედების სპეციფიკური სიხარული ან მთლიანად პირველ ფაზას დაუკავშირდება, ან წარმოიქმნება პირველიდან მეორეზე, ანუ გარე გამოვლენილ მოქმედებაზე გადასვლისას. ამრიგად, ბიულერის მიხედვით, ქცევის ემოციურ-მოტივაციურ მექანიზმთან მიმართებაში განვითარების შემდეგი კანონზომიერება იკვეთება: ინსტინქტურ სტადიაზე სიამოვნება მოქმედების შედეგს, ე.ი. მოთხოვნილების დაკმაყოფილებას მოჰყვება; დრესურის (ფართო გაგებით თამაშის) სტადიაზე მოქმედებს ფუნქციონალური სიამოვნების ანუ აქტივობისაგან მიღებული სიამოვნების მექანიზმი; ინტელექტის (ფართო გაგებით შემოქმედების) სტადიაზე სიამოვნება ქცევის რეალიზაციამდეა მხედველობაში მიღებული: განვითარების გარკვეულ დონეზე ბავშვს შეუძლია მოქმედების დაწყებამდე წარმოიდგინოს, თუ რა სიამოვნებას მიიღებს, ვთქვათ, ნაყინისაგან ან თანატოლებთან ურთიერთობისაგან. გამოჩენილი ქართველი ფსიქოლოგი დიმიტრი უზნაძე ცნობილია თავისი განწყობის ზოგადფსიქოლოგიური თეორიით, მაგრამ ზოგადი ფსიქოლოგიის გარდა იგი ნაყოფიერად მუშაობდა სხვა დარგებშიც, მათ შორის, და პირველ ყოვლისა, ბავშვის ფსიქოლოგიაში. უზნაძე შეიძლება ჩაითვალოს პედოლოგების პირველი თაობის წარმომადგენლად. გერმანიიდან დაბრუნების შემდეგ, სადაც იგი ექსპერიმენტული ფსიქოლოგიის ფუძემდებელთან, ვუნდტთან სწავლობდა, უზნაძემ ხელი მოჰკიდა აქტიურ პედაგოგიურ საქმიანობას: ასწავლიდა გიმნაზიაში, დაარსებისთანავე სათავეში ჩაუდგა პირველ ქართულენოვან სკოლას „სინათლე“ და შექმნა მისთვის დაწყებითი სწავლების კონცეფცია. მის კალამს ეკუთვნის რამდენიმე სახელმძღვანელო ძველი მსოფლიოს ისტორიაში, წერილები თეორიულ პედაგოგიკაში და, რაც მთავარია, რუსეთის იმპერიაში ერთ-ერთი პირველი წიგნი ექსპერიმენტულ პედაგოგიკაში (1912). მასში პრინციპულად არის გატარებული აზრი, რომ მეცნიერული პედაგოგიკა მხოლოდ ბავშვის ფსიქოლოგიის ცოდნაზე შეიძლება იქნეს დაფუძნებული. წიგნში წარმოდგენილია მასალა, რომელიც იმ დროისთვის იყო დაგროვებული პედოლოგიაში ყურადღების, ინტერესის, მეხსიერებისა და დაღლილობის საკითხებთან დაკავშირებით. მომდევნო წლებში უზნაძე მთავარ ყურადღებას თავისი ზოგადფსიქოლოგიური სისტემის, განწყობის თეორიის შექმნას უთმობდა, მაგრამ აგრძელებდა მუშაობას პედოლოგიის სფეროშიც, რაც დაგვირგვინდა წიგნით „პედოლოგია“ (1933). შესავალში ავტორი აღნიშნავს, რომ ამ წიგნს მოჰყვება გაგრძელება მეორე ტომის სახით, მაგრამ მას გამოსვლა არ ეწერა, რადგან 1936 წელს, სპეციალური დადგენილებით, საბჭოთა კავშირში აიკრძალა პედოლოგია. ეს იდეოლოგიური კამპანია ნაწილობრივ ინიცირებული იყო ტესტური გაზომვების შეცდომებით, რომელთა მიხედვით შეძლებული ოჯახის ბავშვებს უფრო მაღალი ინტელექტი აღენიშნებოდათ (იხ. თავი 7.2.). ამ დარგის წარმომადგენლებს დაბრალდა: „საბჭოთა პედაგოგიკაში ანტიმეცნიერული ბურჟუაზიული პედოლოგიის შეხედულებებისა და პრინციპების უკრიტიკო გადმოტანა, პედოლოგიისა, რომელიც ექსპლოატატორული კლასების ბატონობის შენარჩუნების მიზნით ამოცანას ისახავს, დაამტკიცოს ექსპლოატატორული კლასებისა და „უმაღლესი რასების“ საგანგებო ნიჭიერება და არსებობის განსაკუთრებული უფლებები, და, მეორე მხრივ, მშრომელი კლასებისა და „დაბალი რასების“ ფიზიკური და გონებრივი განწირულობა“. პედოლოგია მართლაც სერიოზულად განიხილავდა განვითარების მამოძრავებელი ფაქტორების მნიშვნელობას, მაგრამ არასდროს დაუდგენია კანონი „ბიოლოგიური და სოციალური ფაქტორების, მემკვიდრეობისა და რაღაც უცვლელი გარემოს გავლენით ბავშვის ბედის ფატალური განსაზღვრულობის შესახებ“, როგორც ეს ხსენებულ დადგენილებაშია აღნიშნული. მისი გამოსვლის შემდეგ უზნაძემ ერთგვარად დაამუხრუჭა თავისი კვლევა და აღარ უწოდებდა მას პედოლოგიურს. მისი წიგნი „ბავშვის ფსიქოლოგია“ მხოლოდ 1947 წელს გამოიცა. ეს იყო წიგნი, რომელზეც აღიზარდა ქართველი ფსიქოლოგებისა და პედაგოგების რამდენიმე თაობა. ბრწყინვალე ერუდიციამ ავტორს საშუალება მისცა, გადმოეცა ბავშვის ფსიქიკური განვითარების სრული სურათი დაბადებიდან უფროსი სასკოლო ასაკის ჩათვლით. წიგნი შეიცავს თვით უზნაძის მიერ ჩატარებული ემპირიული კვლევის მონაცემებს და ორიგინალურ შეხედულებებს მთელ რიგ საკვანძო თეორიულ საკითხებზე. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ე.წ. კოინცინდენციის თეორია, რომელიც გაშლილი სახით „პედოლოგიაშია“ გადმოცემული. მასში ლაპარაკია განვითარების მამოძრავებელი თანდაყოლილი (შინაგანი) და შეძენილი (გარეგანი) ფაქტორების არსებითი კავშირის შესახებ. ეს შეხედულება უზნაძემ შტერნის გახმაურებული კონვერგენციის თეორიის საპირისპიროდ წამოაყენა, რომლის მიხედვით განვითარების პროცესში ერთდროულად მოქმედებს ენდოგენური და ეგზოგენური ფაქტორები; ისინი სრულიად განცალკევებული, ავტონომიური ერთეულებია. უზნაძე მართებულად აღნიშნავს, რომ ორი სრულიად გამიჯნული და ჰეტეროგენული მოვლენა ვერ შექმნის ისეთ ჰარმონიულ კავშირს, რომელიც განვითარებას განაპირობებს და ქცევასაც წარმართავს. განვითარებისა და ქცევის დეტერმინაციის გასაგებად უნდა ამოვიდეთ იქიდან, რომ ინდივიდის ყოველგვარ მახასიათებელს აუცილებლად შეესაბამება გარემოში არსებული რაიმე მოვლენა ან გამღიზიანებელი. მოთხოვნილება მისი დაკმაყოფილების საგანს გულისხმობს, შეგრძნების ორგანო - სათანადო გამღიზიანებელს და ა.შ. ვცადოთ, მაგალითად, თვალის, როგორც ორგანიზმის შინაგანი კუთვნილების, მისი თანდაყოლილი სტრუქტურის ფუნქციის დახასიათება და დავრწმუნდებით, რომ სრულიად გარკვეული გარეგანი პირობების, სახელდობრ, სინათლის ფიზიკური მახასიათებლების გათვალის წინების გარეშე ეს შეუძლებელი იქნება. თვალის სტრუქტურა და ფუნქცია პირდაპირ მიგვითითებს იმ გარემოებებზე, რომელთა გარეშე მისი განვითარება წარმოუდგენელია: „ახლა ვიკითხოთ, რა აქვს თვალს თანდაყოლილი, e.x. შინაგნად მოცემული, თავისი გარკვეული სტრუქტურა მხოლოდ, თუ ის პირობებიც, რომელშიც ჩვეულებრივ მისი განვითარება წარმოებს, ე.ი. სხივების ზემოქმედება. ჩვენ იძულებული ვიქნებით ვაღიაროთ, რომ რამდენადაც სტრუქტურა ისეთია, რომ მხოლოდ გარკვეულ პირობებს გულისხმობს და ამ პირობებზე მიგვითითებს, ერთიც თანდაყოლილი აქვს მას და მეორეც“. ადვილი დასანახია, რომ აქ იშლება სადემარკაციო ხაზი გარეგანსა და შინაგანს შორის. შინაგანში მკაფიოდ არის „ჩასახული“ გარეგანი. თავის მხრივ, ეს უკანასკნელიც (ამ შემთხვევაში სინათლის ზემოქმედება) იმ სტრუქტურას გულისხმობს, რომელზეც ზემოქმედება შეუძლია. ელექტრომაგნიტური ტალღა ყურზე ვერ იმოქმედებს, ხოლო ჰაერის ტალღა - თვალზე. ეს ლოგიკა ყველა სხვა შემთხვევაზეც ვრცელდება. აქედან გამომდინარე, „შინაგანის ცნება უკვე შეიცავს თავის შინაარსში იმას, რასაც გარეგანად თვლიან, და პირიქით, გარეგანისა იმას, რასაც შინაგანად თვლიან. ეს იმას ნიშნავს, რომ ამ ცნებათა შინაარსის ურთიერთისაგან გამოთიშვა სრულიად მოუხერხებელია, და, მაშასადამე, ჩვენს წინაშე შინაგანისა და გარეგანის, თანდაყოლილისა და შეძენილის ცნებათა კოინცინდენციის, ერთიანობის ფაქტი დგას“. კოინცინდენციის თეორია მეთოდოლოგიური საყრდენია სხვა პრინციპული საკითხების გადაწყვეტისთვის. კერძოდ, იგი არსებითად გასაგებს ხდის აღზრდის პროცესის დანიშნულებასა და მნიშვნელობას. მართლაც, თუ შინაგანი ძალა და გარეგანი ზეგავლენა ისეთ მთლიანობას ქმნის, რომ შინაგანი პირდაპირ მიგვითითებს, თუ როგორი ზემოქმედებაა საჭირო მისი განვითარებისთვის, მაშინ, ცხადია, აუცილებელი ხდება სათანადო ზემოქმედებათა შერჩევა და ორგანიზაცია, ანუ ის, რასაც აღზრდა ეწოდება. ეს ასეა, ვინაიდან ადამიანის ფსიქოფიზიკური ფუნქციების აქტუალიზაცია და განვითარება დიდწილად იმაზეა დამოკიდებული, თუ რამდენად სწორად არის მონახული აღმზრდელობითი ზემოქმედების პრინციპები და ხერხები. ეს ზემოქმედება, თავის მხრივ, შესაბამისად მოდიფიცირებულ გარემოში მიმდინარეობს, გარემოში, რომელიც სოციალური წრის მიერ არის განსაზღვრული და სახეშეცვლილი. ასეთ გარემოს უზნაძე ასაკობრივ გარემოს უწოდებს. ყველა ასაკს თავისი სპეციფიკური გარემო აქვს. ხანგრძლივი ისტორიული გამოცდილების საფუძველზე მასში გათვალისწინებული და ორგანიზებულია ის პირობები, რომლებიც შეესატყვისება ბავშვის რეალურ შესაძლებლობებს. ამდენად, ასაკობრივი გარემო, პირველ ყოვლისა, სოციალურად ორგანიზებული გარემოა. იგი უზრუნველყოფს ბავშვის ოპტიმალურ განვითარებას, რამდენადაც მასში მაქსიმალურად არის გათვალისწინებული სათანადო ასაკის ბავშვის ფსიქოფიზიკური ძალები და თავისებურებანი. ამრიგად, „ერთი მხრივ, ბავშვის ძალთა განვითარება მასზე მომქმედ ასაკობრივ გარემოზეა დამოკიდებული, ხოლო, მეორე მხრივ, პირიქით, თვითონ ასაკობრივი გარემოს შინაარსი ბავშვის ძალთა განვითარების დონით განისაზღვრება“. დაკვირვება ცხადყოფს, რომ ასაკობრივი გარემო, ბავშვის განვითარების კვალდაკვალ, სერიოზულ ცვლილებებს განიცდის და ვიდრე მოზრდილი ადამიანის გარემოს სახეს მიიღებდეს, რამდენიმე თვალსაჩინოდ განსხვავებული ფორმით წარმოგვიდგება. ამდენად, შესაძლებელია, თვალი გავადევნოთ ასაკობრივი გარემოს ცვალებადობას და ამის შესაბამისად, გამოვყოთ ბავშვობის პერიოდები. უზნაძე ასეც იქცევა და თავის ასაკობრივ პერიოდიზაციას ამა თუ იმ პერიოდისთვის დამახასიათებელი ასაკობრივი გარემოს თავისებურებებზე აფუძნებს. ასე გამოიყოფა დედის მუცლის, ახალშობილობის, დედის ძუძუს ხანა, ადრეული ბავშვობა, სკოლის წინარე პეროიდი, პირველი, საშუალო და უფროსი სასკოლო პერიოდი. ასაკობრივი გარემო ბავშვის აქტივობისთვის ოპტიმალურ პირობებს ქმნის. განვითარება მხოლოდ ქცევის პროცესში ხდება, ქცევა კი სუბიექტისა და გარემოს ურთიერთობაა. მაგრამ თითოეულ ასაკობრივ ეტაპს ქცევათა თავისებური სისტემა ახასიათებს. მასში ყოველთვის მოინახება ისეთი ქცევები, რომლებშიც უპირატესად ხდება ბავშვის განვითარება. ამიტომ კანონზომიერად დგება ამ ქცევების დახასიათების ამოცანა. უზნაძემ ეს ამოცანა ქცევის ფორმათა კლასიფიკაციის ფარგლებში გადაჭრა, რაც საკითხის დამუშავების სიღრმით უნიკალურია ფსიქოლოგიის ისტორიაში. აქ მხოლოდ ყველაზე მთავარს აღვნიშნავთ. კლასიფიკაციის საფუძველს მოთხოვნილებათა ორი სახეობის გამოყოფა წარმოადგენს, ესენია ე.წ. ფუნქციონალური მოთხოვნილებები, რომელთა დაკმაყოფილება თვით აქტივობის (ფუნქციონირების) პროცესში ხდება და ე.წ სუბსტანციონალური მოთხოვნილებები, რომელთაც სინამდვილის საგნები და მოვლენები აკმაყოფილებენ. შესაბამისად გამოიყოფა ე.წ. ინტროგენული ქცევის ფორმები, რომლებიც მიმართულია თვითონ აქტივობაზე, და ექსტროგენული ქცევის ფორმები, რომლებიც მიმართულია საგნებსა და ურთიერთობებზე. პირველის ტიპური ფორმაა თამაში, მეორისა - შრომა, ხოლო მათ შორის გარდამავალი ფორმაა სწავლა. უზნაძე თამაშის ორიგინალური თეორიის ავტორია. ისევე როგორც სხვა შემთხვევებში, ავტორი შინაგანისა და გარეგანის ერთიანობის პრინციპიდან ამოდის. თამაშის შინაგანი მოტივაციური ფაქტორია ფუნქციონალური ტენდენცია. ბავშვი თამაშობს იმიტომ, რომ ესწრაფვის აამოქმედოს მეტ-ნაკლებად მომწიფებული ფსიქოფიზიკური ფუნქციები, რომლებიც ჯერ არაა მიმართული სერიოზული სასიცოცხლო ამოცანების გადაჭრაზე. თამაშის შინაარსიც ნაწილობრივ ამ საფუძვლიდან გამომდინარეობს - იგი ყოველთვის განისაზღვრება სამოქმედოდ აღძრული ფსიქოფიზიკური ძალების შემადგენლობითა და მომწიფების დონით, მაგრამ ამ ძალების აქტუალიზაცია მხოლოდ გარკვეულ ასაკობრივ გარემოშია შესაძლებელი. ეს გარემო, თავის მხრივ, ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული ფაქტორების შესაბამისად არის ორგანიზებული. „აქედან თავისთავად გამომდინარეობს, რომ ყველა იმ შინაგან შესაძლებლობათაგან, რომლებიც ბავშვის ფსიქოფიზიკურ ორგანიზმს მოეპოვება, ფუნქციონალურ ტენდენციას ყველაზე უფრო მკაფიოდ ის შესაძლებლობები გამოაჩენენ, რომელნიც გარემოში აუცილებელს შესატყვის პირობებს შეხვდებიან. აქედან ცხადია, რომ ბავშვი ყველგან და ყოველთვის ერთნაირად როდი თამაშობს, არამედ მისი თამაშის სახეები და ფორმები გარემოს მიხედვით იცვლებიან: სოფლელი ბავშვის თამაშის შინაარსი ერთია, ქალაქელი ბავშვისა - მეორე, ზღვის ნაპირას მცხოვრების სხვაა და მთიელი ბავშვისა კიდევ სხვა“. სასკოლო ასაკში განვითარება უკვე სწავლის ქცევას მიჰყავს. სწავლასა და თამაშს შორის მსგავსება სწორედ ამაშია - ორივე ფსიქოფიზიკური ძალების განვითარებაზეა მიმართული. მაშასადამე, სწავლის პროცესში ამ ძალების აქტივობას დამოუკიდებელი, თავისთავადი მნიშვნელობა აქვს და მის მოტივაციურ საფუძველს, თამაშის მსგავსად, ფუნქციონალური მოთხოვნილებები ქმნიან. ისინი ხომ სუბიექტის ძალების ამოქმედებას და, ამდენად, განვითარებას იწვევენ. მაგრამ სწავლა თამაში არ არის, ის ქცევის დამოუკიდებელი ფორმაა. უზნაძე მიუთითებს სწავლის ისეთ თავისებურებაზე, რაც მას არსებითად განასხვავებს თამაშისაგან. თუ თამაშის დროს ბავშვი თვითონ ირჩევს თავისი ფუნქციონალური მოთხოვნილებების დამაკმაყოფილებელ საგანს, სწავლის დროს შებრუნებული ვითარებაა - ბავშვი არ ირჩევს იმას, თუ რა და როგორ უნდა ისწავლოს. ამას უფროსები განსაზღვრავენ მრავალი თაობის ისტორიული და კულტურული გამოცდილების საფუძველზე. ბუნებრივია, რომ ბავშვს დამოუკიდებლად არ შეუძლია ამ მასალის მოპოვება და შეთვისება. „სწავლა ქცევის ისეთი ფორმაა, რომელშიც სამოქმედოდ განწყობილ ინტელექტუალურ ძალებს მათთვის აუცილებელი საგანი გარედან, და ამდენად იძულებით ეძლევა“. სწორედ ეს გარემოება განასხვავებს სწავლას თამაშისაგან და აახლოებს მას შრომასთან. ამრიგად, უზნაძის მიხედვით, სწავლა ისეთი ქცევაა, რომელსაც როგორც თამაშის, ისე შრომის ნიშნები აქვს, მაგრამ არც ერთი მათგანი არ არის. იგი ქცევის თავისებური ფორმაა. სწავლასთან დაკავშირებით უზნაძე მრავალ მნიშვნელოვან საკითხს განიხილავს. აქ მხოლოდ უმთავრესს შევეხებით. ეს არის საკითხი სწავლებისა და განვითარების (მომწიფების) ურთიერთმიმართების შესახებ. პედაგოგიური ფსიქოლოგიის ყველა სერიოზული მკვლევარი ვალდებულია, განსაზღვროს თავისი პოზიცია ამ საკვანძო საკითხთან დაკავშირებით, რასაც უზნაძე სრულიად ნათლად აკეთებს. სასწავლო მასალა, ერთი მხრივ, „მოსწავლის ძალთა განვითარების აქტუალური დონისთვის უნდა იყოს შესატყვისი; მეორე მხრივ, საკმარისად უნდა იყოს მას დაშორებული: წინააღმდეგ შემთხვევაში, ე.ი. რომ იგი სავსებით განვითარების აქტუალური დონის შესატყვისი ყოფილიყო, როგორ შეძლებდა იგი წინსვლისა და უფრო მაღალ დონეზე ამაღლების პირობად გამხდარიყო. სასწავლო მასალა, მაშასადამე, ყოველთვის ისეთია, რომ მოწაფის განვითარების აქტუალურ დონეზე მაღალია“ მაგრამ, ვინაიდან განვითარებისთვის მისი აქტუალურ დონესთან გარკვეული შესაბამისობაც უნდა იყოს დაცული, საჭირო ხდება მასწავლებლის ჩარევა, რომელიც ისე აწოდებს მასალას მოწაფეს, რომ მისთვის მისაწვდომი შეიქმნეს. საზოგადოდ, უზნაძის პოზიცია განვითარების განმსაზღვრელი ფაქტორების შესახებ შეიძლება შეფასდეს, როგორც ერთგვარი კომპრომისი ორ დაპირისპირებულ შეხედულებას შორის - ერთი მომწიფების ბუნებრივ პროცესზე აკეთებს აქცენტს (პიაჟე), ხოლო მეორისთვის განმსაზღვრელია სწავლების სოციალურად ორგანიზებული პროცესი (ბრუნერი, ვიგოტსკი) (იხ. თავი 12.2.). უზნაძე საუბრობს განვითარების „ბუნებრივ გზაზე“, რომელიც, თავისთავად, არასაკმარისია და მოითხოვს შევსებას სწავლების პროცესით. აქ მხოლოდ იმას აღვნიშნავთ, რომ აზრთა ამ ჭიდილს მხოლოდ ისტორიული მნიშვნელობა არა აქვს; ის განვითარების ფსიქოლოგიის დღევანდელ სახესაც განაპირობებს. ირაკლი იმედაძე წიგნიდან: ფსიქოლოგიის ისტორია « წინა ნაწილი | გაგრძელება » P.S. სტატიის სათაური არ არის წიგნის ავტორისეული სათაური. სტატიის სათაური პოსტის ავტორის მიერ თემატურად შერჩეული სათაურია…
- დაამატა ლაშა to ფსიქოლოგია at 1:51pm on მაისი 11, 2018
- თემა: ფოტოები, რომლებმაც მსოფლიო შეძრა
- ოდ პირობითი დატვირთვა აქვს.) 1. ფოტოგრაფიის პირველი პირმშო 1826 წელს ფრანგმა ჟოზეფ ნიკიფორ ნიეფსიმ – Joseph Niépce – მისი სტუდიის ფანჯრიდან შექმნა ხედის რეპროდუქცია, რომელზედაც წარმოდგენილი იყო ფარდულის დაქანებული სახურავი, მსხლის ხე, რომლის ტოტებს შორის ცის კამარა მოჩანდა და მტრედის სახლი. ეს უხეში და გაურკვეველი გამოსახულება კაცობრიობის ისტორიის განმავლობაში პირველ წარმატებულ ფოტოსურათს წარმოადგენდა. ნიეფსიმ ამ სურათს ჰელიოგრაფია (მზე-მხატვრობა) უწოდა.პირველი ფოტოს გამჟღავნებას 8 საათი დასჭირდა. ასე გაჩნდა ფოტოგრაფია. 1793 წელს ფრანგმა ნიკიფორემ და მისმა ძმამ – კლაუდმა წარმოიდგინეს ფოტოგრაფიული პროცესი. მომდევნო წლების განმავლობაში ნიკიფორე ექსპერიმენეტებს ატარებდა სინათლეზე მგრძნობიარე სხვადასხვა მოწყობილობებსა და კამერებზე. 2. შესვენება ლანჩზე. ცნობილი ფოტო ნიუ-იორკის ფოტოკოლექციიდან ებრაულ-სლავური წარმოშოფის ფოტოგრაფის – ჰაინ ლუისის ტრიუმფად ნიუ-იორკის 443-მეტრიანი Empire State Building-ის მშენებლობის ამსახველი კადრები იქცა. ცნობილია, რომ 3000-მდე ევროპელი ემიგრანტი ყოველგვარი სადაზღვევო აღჭურვილობის გარეშე აშენებდა მსოფლიოში იმ დროისთვის ყველაზე მაღალ შენობას. 102-სართულიანი Empire State Building-ის მშენებლობას 410 დღე დასჭირდა. ცათამბჯენი 1931 წლის 1 მაისს გაიხსნა და ტყუპი ცათამბჯენის აშენებამდე ამერიკაში ყველაზე მაღალ შენობად ითვლებოდა. 2002 წლის 11 სექტემბრის ტერაქტის შემდეგ კი ნიუ-იორკის ყველაზე მაღალი ნაგებობის სტატუსი დაიბრუნა. ოფიციალური სტატისტიკით, მშენებლობისას 5 ადამიანი დაიღუპა. დამატებითი ინფორმაცია იხილეთ დუდანას პოსტში. 3. პირველი თვითმფრინავი 4. 72 წლის მხიარული გენიოსი 1951 წელი. ფოტოგრაფი: Arthur Sasse. დაბადების დღეზე ფოტოგრაფებისა და ჟურნალისტებისაგან შეწუხებულმა ალბერტ აინშტაინმა, რომელსაც სთხოვდნენ რომ გაეღიმა, ენა გამოუყო მათ. ეს ფოტო იმის დადასტურებაა, რომ ყველაზე გენიოს ფიზიკოსსაც კი შეიძლება ჰქონდეს დიდი თავისუფლებისა და იუმორის შეგრძნება. 5. ფილიპ ჰალსმანის მიერ განხორციელებული სურიეალიზმი ფოტოგრაფიაში ფოტოგრაფმა ფილიპ ჰალცმანმა სახელი გაითქვა ორიგინალურად გადაღებული ფოტოებით, რომლებზეც ჰაერში ამხტარ ადამიანებს იღებდა. ფოტოგრაფი თვლიდა, რომ ნახტომში ყველაზე კარგად ჩანს ადამიანის ნამდვილი სახე. ამ სურათის გადასაღებად ფოტოგრაფს 6 საათი, დამხმარეებით სავსე ოთახი, რამდენიმე ათეულჯერ ჰაერში გასროლილი კატები და წყლიანი ვედროები დასჭირდა. ფოტოს უკანა ფონზე ჩანს სალვადორ დალის დაუმთავრებელი ნახატი. 6. 1954 წლის 4 სექტემბერი. დოროთი ქაუნთსი, ერთ-ერთი პირველი შავკანიანი სტუდენტი, მიდის კოლეჯში. 7. ელიოტ ერვიტის (Elliott Ervitt) სურათი “თეთრები და ფერადები” ჩრდილოეთ კაროლინა, 1950 წელი. დისკრიმინაციის ადრეული გამოვლინებები. სურათი, რომელიც მიუთითებს სოციალური სეგრეგაციის უსამართლობაზე, ფართოდ ცნობილი გახდა, როგორც სიმბოლო ცვლილების აუცილებლობისა. და მართლაც როგორ იცვლება დრო. მხოლოდ ორი თაობა მოვიდა მას შემდეგ და უკვე შავკანიანი პრეზიდენტი მართავს უძლიერეს სახელმწიფოს. 8. შტორმის შემდეგ. პატრიკ ფარელის მიერ გადაღებული ფოტო ჰაიტის ტრაგედიაზე, 2008 წელს. 9. ჯეიმს ნაჩტვეის ფოტო აშშ–საფრანგეთი. 1992 წლის ნოემბერი. ბარდერა, სომალი. დედას მიაქვს შიმშილისგან მკვდარი შვილის ცხედარი. 10. ავღანელი ლტოლვილი ბიჭუნა ემალება მტვრის ქარბუქს 11. ომაირა სანჩესი – 13 წლის კოლუმბიელი გოგონას ტრაგიკული ამბავი 1985 წლის 13 ნოემბერი. ვულკანის ამოფრქვევა ნევადო დელ რუისში (კოლუმბია). თოვლი დადნა და 50 მეტრის სისქის ტალახის, მიწის და წყლის მასამ ყველაფერი მიწასთან გაასწორა. დაღუპულთა სიამ 23 000-ს მიაღწია. ამ კატასტროფამ მთელი მსოფლიო შეძრა, სწორედ ამ ფოტოს დამსახურებით, რომელზეც პატარა გოგონა სახელად ომაირა სანჩესია გამოსახული. ის აღმოჩნდა მახეში – ყელამდე ტალახში, ბავშვს ფეხები ჩამონგრეული სახლის ბეტონის კონსტრუქციაში მოყვა. მაშველები ამაოდ ცდილობდნენ ჭუჭყიანი წყლის ამოტუმბვას და ბავშვის გათავისუფლებას. 3 დღის განმავლობაში ვერავინ შეძლო მისი ფეხების ბეტონის ფილებიდან გათავისუფლება და გოგონას ამოყვანა. ომაირას ამბავი შუქდებოდა ტელევიზიით, მასთან მიდიოდა ხალხი, იგი ითხოვდა დახმარებას, ელაპარაკებოდა მათ. ასე გაგრძელდა სამი დღე, ვიდრე ომაირა რამდენიმე ვირუსით არ დაინფიცირდა. მას განუვითარდა განგრენა და ჰიპოთერმია. როგორც ჟურნალისტი კრისტინა ეჩანდია იხსენებს, რომელიც ამ დროის განმავლობაში ომაირას არ მოშორებია, გოგონა მღეროდა და ირგვლივ მყოფთ ესაუბრებოდა. მას ეშინოდა და წარამარა წყალს ითხოვდა. მესამე ღამეს ჰალუცინაციები დაეწყო. საბოლოოდ აგონიურ მდგომარეობაში ტელეკამერებისა და ფოტოობიექტივების თვალწინ დაიღუპა. ეს ფოტო გადაღებულია Frank Fournier-ის მიერ ომაირას სიკვდილამდე რამდენიმე წუთით ადრე. 12. ავღანელი ლტოლვილი გოგონა – 13 წლის შარბათ გულა. ფოტო გადაღებულია მსოფლიო რეპორტაჟული ფოტოგრაფიის ლეგენდად აღიარებული სტივ მაკკარის მიერ. მისი ფოტოხელოვნების შედევრად ავღანელი ლტოლვილი გოგონას ფოტოა მიჩნეული. სტივ მაკკარიმ 13 წლის შარბათ გულა პაკისტანის ქალაქ ნასირ-ბაგში, ლტოლვილთა ბანაკში შენიშნა. ავღანეთში საბჭოთა ჯარის შესვლის შემდეგ გოგონას მშობლები დაეღუპა და ნათესავებთან ერთად თავშესაფარში ცხოვრობდა. 1984 წელს პუშტუნელმა გოგონამ, შარბათ გულამ, მსოფლიოში სახელი გაითქვა. პირველად ეს ფოტო ჟურნალ National Geographic-ის გარეკანზე დაიბეჭდა და ამავე ჟურნალის საუკეთესო ტოპ-ასეულში მოხვდა. გულას მომაჯადოებელ მზერას, გახუნებული და ალაგ-ალაგ დამწვარი თავსაბურავი მატებდა ელფერს. ამის შემდეგ ამ ფოტომ ღია ბარათებსა თუ სხვადასხვა გამოცემის ფურცლებზე გადაინაცვლა… როდესაც 17 წლის შემდეგ ფოტოგრაფმა გოგონა მოძებნა და უკვე 30 წლის გულამ ფოტოს დახედა, უკმაყოფილო დარჩენილა, რომ გაცვეთილ თავსაბურავში იყო აღბეჭდილი. ამ ფოტოს გადაღებიდან რამდენიმე თვეში შარბათ გულა გათხოვილა. მას ოთხი შვილი შეეძინა, რომელთაგან ერთ-ერთი დაეღუპა. 13. ოჯახური ძალადობის მსხვერპლი, ავღანეთი. 2010 წელი ვანდალიზმის შემზარავი ფაქტი – 19 წლის ბიბი აიშას ქმარმა ცხვირი და ყურები მოაჭრა, რადგან გაუსაძლის პირობებში მყოფმა ოჯახის მიტოვება გაბედა და ამით ქმრის სახელი შეარცხვინა. აიშას ტანჯვა მაშინ დაიწყო როცა საკუთარმა მშობელმა იგი 16 წლის ასაკში მომავალი ქმრის მამასა და 10 ძმას გადასცა, სადაც 2 წელი ციხეში მყოფივით გაატარა. ამ ხნის განმავლობაში მეუღლე არც უნახავს, რადგან პაკისტანში იბრძოდა. მუდმივ ტანჯვასა და შეურაცხყოფას აიშამ ვეღარ გაუძლო და გაიქცა. იგი დაიჭირეს და ოჯახში ძალით დააბრუნეს. იმ დღეს პირველად ნახა ქმარი, რომელიც შინ მხოლოდ იმიტომ დაბრუნდა, რომ ოჯახის შემარცხვენელი ცოლი თალიბანთა სასამართლოსთვის გადაეცა. სასამართლოს მიერ გამოტანილი განაჩენი ქმარმა აღასრულად და დასახიჩრებული ახალგაზრდა ცოლი მთებში მომაკვდავი დააგდო, სადაც უგონო მდგომარეობაში მყოფი შემთხვევით იპოვეს და ამერიკაში წაიყვანეს სამკურნალოდ. აიშა მიიჩნიეს ავღანეთში ოჯახური ძალადობისა და მონობის ქვეშ ჩუმად მყოფი ათი ათასობით ქალის სახედ. 14. “დედამიწის ამოსვლა”, 1968 წელი 15. პირველი ნაბიჯები მთვარეზე, 1969 წელი თუკი წყაროთა გარკვეულ ნაწილს დავეყრდნობით, Neil Armstrong-ი იყო პირველი ადამიანი, რომელმაც მთვარეზე გაისეირნა:). 16. სიცოცხლის ჩანასახის პირველი ამსახველი კადრი, 1965 წელი 17. საშვილოსნოდან სიცოცლეზე ხელმოჭიდებული ნაყოფი ამერიკაში ოპერაციის დროს გადაღებული ერთ-ერთი ყველაზე უცნაური ფოტო. 21 კვირის ნაყოფმა დედის საშვილოსნოდან გამოყო პაწაწინა ხელი და ქირურგის თითს ჩაეჭიდა. თითქოს, ნაყოფი სიცოცხლის უფლებით სარგებლობას სთხოვს ადამიანებს. 18. კოსოვო, დევნილები. ფოტოგრაფი კაროლ გაცი. კაროლ გაცი პირველი ქალი ფოტოგრაფია, რომელიც პულიტცერის პრიზით დააჯილდოვეს მის მიერ კოსოვოში გადაღებული გულისამაჩუყებელი კადრებისათვის. 19. პრეზიდენტ კენედის მკვლელობა, 1963 წლის 22 ნოემბერი 20. პირველი წარმატებულად კლონირებული ცხოველი ექსპერიმენტი ჩატარდა დიდ ბრიტანეთში, სადაც ის დაიბადა 1996 წლის 5 ივლისს. მან იცოცხლა 6 წელი. 21. თოვლის კაცი, 1967 წელი პატერსონ-გიმლინის დოკუმენტური ფილმი, რომელშიც მოულოდნელად დაფიქსირდა ბიგფუტის (ქართულად იგივე თოვლის კაცი) ქალის ინდივიდი, დღემდე წარმოადგენს ერთადერთ მკაფიო ფოტოს, რომელიც არის მტკიცებულება დედამიწაზე რელიკტური ჰომინიდების არსებობისა. 22. ნიაგარას გაყინული ჩანჩქერი, 1911 წელი 23. ლეგენდარული ოთხო “ხოჭო” – The Beatles ლივერპულელი ბიჭებისთვის ფოტოგრაფების მიერ გადაღებულ ათასობით ფოტოში გამორჩეული სურათი “ბითლზის” უკანასკნელი ალბომის – “Abbey Road”–ის გარეკანის კომპოზიციაა, რომელიც იენ მაკმილანმა 1969 წლის 8 აგვისტოს დილით, კიბეზე ასულმა, ექსტრემალურ პირობებში გადაიღო. ათწუთიანი ფოტოსესიის გამო პოლიციამ ლონდონის სენტ-ჯონს-ვუდის რაიონში მდებარე პატარა ქუჩა გადაკეტა. კომპოზიციის ცენტრში, ოთხეულიდან პირველი ლენონია. შემდეგ – რინგო სტარი, მაკკარტნი და ჰარისონი. “ფოტოგრაფიის შედევრი”, “გენიალური მარკეტინგული სვლა”, “საუკუნის მისტიფიკაცია”, – მსგავსი ეპითეტებით მოიხსენიებდენ მელომანები შოუბიზნესის ისტორიაში ალბათ ყველაზე ცნობილ კადრს. 24. სათვალე რომელიც ჯონ ლენონს მკვლელობის დროს ეკეთა 25. მსოფლიო სავაჭრო ცენტრი, 2001 წლის 11 სექტემბრის ტერაქტი 26. მსოფლიო სავაჭრო ცენტრზე განხორციელებული ტერაქტის ერთ-ერთი მსხვერპლი, რომელიც გადმოხტა ფანჯრიდან. ფოტო გადაიღო Associated Press-ის ფოტოგრაფმა რიჩარდ დრიუმ 27. სადამ ჰუსეინის ჩამოხრჩობა ერაყში სიკბდილით დასაჯეს ამავე ქვეყნის ექს პრეზიდენტი სადამ ჰუსეინი. ის განაჩენის გამოტანიდან 6 საათში ჩამოახრჩეს ბაღდადთან ახლოს. 28. ერაყელი ტყვე და ამერიკელი ჯარისკაცები 2004 წლის აპრილის ბოლოს ტელეარხ CBS-ზე პროგრამაში 60 Minutes ნაჩვენები იყო სიუჟეტი წამებისა და დამცირების შესახებ აბუ-გრეიბის ციხეში, რომელსაც ახორციელებდა ამერიკელი ჯარისკაცების ჯგუფი. ეს გახდა ყველაზე ხმაურიანი სკანდალი ამერიკელი ჯარისკაცების ერაყში ყოფნის შესახებ. 29. “შიმშილი სუდანში”. ფოტოგრაფი – კევინ კარტერი კევინ კარტერი ოთხ ფოტოჟურნალისტთან ერთად მუშაობდა აფრიკაში და ეძებდა ფოტოსენსაციებს. მან 1994 წელს ამ ნამუშევრმა პულიტცერის პრემია და მსოფლიო აღიარება მოუტანა. სურათზე ასახულია შიმშილისგან მოკუნტული და სიკვდილის პირას მისული სუდანელი გოგონა. კევინ კარტერი საკვების გამცემი პუნქტიდან მოშორებით მიმოდიოდა, როდესაც ტირილის ხმა შემოესმა. იქვე მინდორზე დაინახა შიმშილისგან ძალაგამოცლილი და მოკუნტული გოგონა, რომელიც სიკვდილის პირამდე მისული ჩუმად ტიროდა. ფოტოგრაფმა კამერა მოიმარჯვა და გადაღება დააპირა, როდესაც ბავშვთან ახლოს სვავი მოფრინდა. კევინმა შესანიშნავი ფოტოს გადაღების შანსი გამოიყენა, შეარჩია პოზიცია და ასე შექმნა მსოფლიოში ერთ–ერთი ყველაზე გახმაურებული სურათი. კადრში მოსჩანს მტაცებელი ფრინველი, რომელიც გოგონას დასაკორტნად მის სიკვდილს ელოდება.ფოტომ მთელი ცივილიზებული მსოფლიო შოკში ჩააგდო. როცა ფოტოგრაფს ჰკითხეს, – რატომ არ დაეხმარა გოგონას და საკვების გაცემის პუნქტში არ მიიყვანა, კევინმა უპასუხა, – ჩემი მოვალეობა ინფორმაციის მოწოდებაა და არა ვინმეს დახმარებაო. ამ ამბის ერთადერთი მოწმე ფოტოგრაფი ჟოაო სილვა იყო, რომელიც ამტკიცებდა, რომ ამ სურათზე დედის მიერ გაეროს დახმარების პუნქტიდან საჭმლის მოპოვებისას ცოტა ხნით მიგდებული ბავშვია გადაღებული, სვავი კი კადრში შემთხვევით აღმოჩნდა. მიუხედავად წარმატებული ფოტოკარიერისა, ფოტოგრაფს დეპრესია განუვითარდა (სავარაუდოდ, სუდანის შემზარავი ამბის მოგონებების ფონზე) და 33 წლის ასაკში სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა. იგი საკუთარ ბინაში გარდაცვლილი იპოვნეს. 30. 1980 წლის აპრილი, კარამოჯას რაიონი, უგანდა. მშიერი უგანდელი ბიჭუნა და მისიონერი. Mike Wells 31. უინსტონ ჩერჩილი. 1941 წელი Yousuf Karsh-ის მიერ გადაღებული, მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ფოტო-პორტრეტი. 32. “უკანასკნელი ებრაელი”, ვინიცა, უკრაინა, 1941 წელი ფოტო Einsatzgruppe- ის ჯარისკაცების პირადი კოლექციიდან, უკანა მხარეს წარწერილი აქვს სათაური – “უკანასკნელი ებრაელი”. ფოტოზე ჩანს, რომ გერმანელი ჯარისკაცი აპირებს თავში ესროლოს გვამებით სავსე სამარხთან მუხლებზე დაჩოქილ ებრაელ კაცს. იმ დროს 28 000 ებრაელის ხოცვა-ჟლეტა განხორციელდა ვინიცაში და მის შემოგარენში. 33. ანა ფრანკი, 1941 წელი. უცნობი ფოტოგრაფი 6 მილიონი ებრაელი იქნა მოკლული ნაცისტური გერმანიის რეჟიმის მიერ. მათ ხსოვნას კი ერთმა პატარა ებრაელმა გოგომ მისცა ისტორია და სახე მსოფლიოს თვალში, ანა ფრანკი ცნობილი გახდა თავის დღიურით, რომელშიც ჩანაწერების გაკეთება თავის მე-13 დაბადების დღეზე დაიწყო, 1942 წლის ივნისში, ორი კვირით ადრე, სანამ ოჯახთან ერთად იძულებული გახდებოდა ნაცისტების მიერ ოკუპირებულ ჰოლანდიაში დამალულიყო. სადაც მუდმივი შიშისა და ტერორის ქვეშ 2 წელი გაატარა ამსტერდამის ერთ-ერთი სახლის სხვენში. მაშინ ანამ არ იცოდა, რომ მომავალში მის დღიურს მთელი მსოფლიო წაიკითხავდა. ანა ფრანკი ტიფით დაავადდა, გარდაიცვალა ბერგენ-ბესლენის საკონცენტრაციო ბანაკში, 1945 წლის მარტში, 1 თვით ადრე ბანაკის გათავისუფლებამდე. 3 თვით შემდეგ ანას 16 წელი შეუსრულდებოდა. ანა ფრანკი მსოფლიომ ამ ფოტოთი გაიცნო. სურათზე ანა ფართო თვალებით თითქოს მომავალს მისჩერებია, რომელიც მას არასოდეს ექნება. 34. ვიეტნამიელი ტყვე 1966 წლის 24 თებერვალი, ტან ბინი, სამხრეთ ვიეტნამი. ამერიკელი ჯარისკაცები ბაწრით მიათრევენ ვიეტნამელი ჯარისკაცის ცხედარს. Kyoichi Sawada/United Press International 35. მშიერი გოგონა, სუდანი კევინ კარტერი დიდი კრიტიკის საგნად აქციეს პულიტცარის პრიზის მიღებისთვის, რომელიც მას ამ ფოტოსთვის გადასცეს. 36. სიკვდილის აჩრდილის მინდორი, 1855 წელი. ფოტოგრაფი როჯერ ფენტონი 37. პირველი მსოფლიო ომი, 1916 წლის ივლისი. დაჭრილი ბრიტანელი ჯარისკაცები 38. 1936 წელი, “ჯარისკაცის სიკვდილი” ესპანეთის სამოქალაქო ომი, რესპუბლიკელი ჯარისკაცი – ფედერიკო ბორელ გარსია სიკვდილის წინ. სურათი დღემდე რობერტ კაპას საუკეთესო ნაშრომად მიიჩნევა და აღიარებულია, როგორც ომის ამსახველი საუკეთესო კადრი. 39. მკვდრები სანაპიროზე, 1943 1943 წლის 20 სექტემბერი. ფოტოგრაფი ჯორჯ სტროკი. როდესაც ჟურნალმა “LIFE”-მა დაბეჭდა სანაპიროზე დავარდნილი ამერიკელი ჯარისკაცების ფოტო, გაჩნდა კითხვები თუ რა საჭირო იყო ეს. მაგრამ პასუხი ცალსახად გაეცა: “სიტყვები არასოდესაა საკმარისი… სიტყვებს არ შეუძლია დაგვანახოს, გაგვაგებინოს ან გვაგრძნობინოს, რა ხდება რეალობაში”. ფრანკლინ რუზველტი დარწმუნებული იყო, რომ ომთან მიმართებით ამერიკელებს თვითრწმენის ამაღლება ესაჭიროებოდათ. ფოტომ გაამართლა. საზარელი კადრებით შოკირებულ საზოგადოებას ფოტომ შთააგონა, მტკიცედ გადაწყვიტეს, რომ ომი უნდა მოეგოთ. 40. ნაცისტი ფუნქციონერისა და მისი ოჯახის დაღუპვის ამსახველი კადრი. 41. საკონცენტრაციო ბანაკი “სიკვდილის ქარხანა” ყველაზე დიდი გასანადგურებელი ბანაკი, ოსვენციმი. რომელსაც უწოდებდნე “სიკვდილის ქარხანას”. პოლონეთში რამდენიმე ათას ჰექტარზე გაშენებული იქნა ყველაზე საშინელი სახელმწიფო მსოფლიოში, რამდენიმე მილიონი ადამიანით, რომლიდანაც დაახლოებით 3 ათასამდე ადამიანმა დააღწია თავი. მის შესასვლელში ეწერა “სამუშაო გხდის თავისუფალს” . შესასვლელი ჯოჯოხეთში. 42. ბუხენვალდის ბანაკის ტყვეები, ბანაკის გათავისუფლებიდან მეხუთე დღე. 1945 წლის 16 აპრილი. 43. ბუხენვალდის ბანაკი, 1945 წელი კენჩუკის სენატორი – ალბერ ბარკლი, კონგრესის მიერ შექმნილი კომიტეტის წევრი, რომელიც გამოძიებას აწარმოებდა ნაცისტების მიერ ჩადენილ ქმედებებზე. ფოტოდან ჩანს, რომ იგი ათვალიერებს საკონცენტრაციო ბანაკში არსებულ მტკიცებულებას. ვაიმარი, გერმანია. 44. ქიმიური კატასტროფა, ბუფალი, ინდოეთი ინდოეთის ქალაქ ბუფალში კარბიდის შემცველ პესდიციტების ქარხანაში 40 ტონაზე მეტი მეთილის იზოციტრატის დაღვრის შედეგად 20 000-ზე მეტი ადამიანი დაიღუპა. ეს იყო მსოფლიოში ყველაზე საშინელი ქიმიური კატასტროფა. 45. ომაჰას სანაპირო, ნორმანდია, საფრანგეთი, 1944. ფოტოგრაფი – რობერტ კაპა ეს ბუნდოვანი ფოტო ბევრი ადამიანისთვის მოკლე გამოხატულება იყო იმ ყველაფრისა, რაც მათ მხედველობას მიღმა ხდებოდა მსოფლიო ომის დროს. 46. ბიჭუნა ყუმბარით. ნიუ-იორკის ცენტრალური პარკი, 1962 წელი. ფოტოგრაფი – დიან არბესი დიან არბესის პორტრეტული ფოტოგრაფიის თავისებური ხელწერა განსაკუთრებით საინტერესოდაა წარმოჩენილი 1950-1970 წლებში გადაღებულ ფოტო-მასალაში. ნიუ-იორკის ყოველდღიური ცხოვრებიდან მის მიერ შემონახული კადრები ყველაზე მეტად შთამბეჭდავია. მის ფოტოებს ენამახვილობა და შორსმჭვრეტელობა ახასიათებს, რისი საუკეთესო მაგალითიცაა ფოტო – ბიჭუნა ყუმბარით ხელში. ყუმბარა რაღა თქმა უნდა, სათამაშოა. ეს ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ფოტოა, რომელიც თავისი შინაარსით ეწინააღმდეგება ომს, ყოველგვარ სისატიკესა და ძალადობას! 47. ადამიანის პირველი რენტგენული სურათი, 1896 წელი 48. მეორე მსოფლიო ომის გმირი – ქანთარია რაიხსტაგზე საბჭოთა დროშის აღმართვის დროს. ევგენი ხალდეი, 1945 წელი. 49. “უსიტყვო კაპიტულაცია” ანუ კოცნა ტაიმ–სქვერზე. მეორე მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ, მეზღვაურის ლეგენდარული ფოტო, რომელიც გამარჯვებით გახარებული მედდას კოცნის თაიმ-სქვერზე. ამ ფოტომ იმ დროინდელი ყველა ჟურნალ-გაზეთი მოიარა. მილიონობით ამერიკელისთვის ეს სურათი, რომელსაც აიზენშტადმა”უსიტყვო კაპიტულაცია” უწოდა, მეორე მსოფლიო ომის დასრულების სიმბოლო გახდა. ლეგენდის თანახმად, ფოტოგრაფმა ალფრედ აიზენშტადმა (Alfred Eisenstaedt) გადაწყვიტა ეპოვა ეს წყვილი, რაც მოგვიანებით მართლა შეძლო. 50. დაჭრილი ჯარისკაცი და მღვდელი ვენესუელა. 1962 წლის 4 ივნისი, პუერტო კაბელოს საზღვაო ბაზა. სნაიპერის მიერ სასიკვდილოდ დაჭრილი ჯარისკაცი ეჭიდება მღვდელს, ლუის პადილოს. 51. გოგონა ხვდება მამას, მეორე სამამულო ომის პატიმარს, რომელიც საბჭოთა კავშირმა გაათავისუფლა. 1956წ. გერმანია. 52. პალესტინელი მამა ცდილობს, 12 წლის შვილი გადაარჩინოს. ისრაელი ჯარისკაცის მხრიდან გახსნილი ცეცხლის შედეგად შვილი ხელებში აკვდება. გადაიღო ფრანგული სატელევიზიო სადგურის რეპორტიორმა. 53. “უცნობი მეამბოხე” ფოტოგრაფი ჯეფ ვაიდნერი (Jeff Widener) 1989 წლის 4 ივნისი. პეკინი, ჩინეთი. ტანანმენის მოედანზე ჩინეთის სახალხო განმათავისუფლებელი არმიის ტანკების რიგი მოდიოდა, რათა სასტიკად გასწორებოდა დემონსტრანტ მუშებს, სტუდენტებს, ბავშვებს. პატარა, უცნობი, მოულოდნელად გამოჩენილი ფიგურა ძველი ჩანთებით ხელში მამაცად იდგა ტანკების კოლონის წინ პროტესტის ნიშნად. ამ დროს გმირი დაიბადა. მეორე გმირი კი ის ადამიანი აღმოჩნდა, რომელიც ტანკს მართავდა. მან უარი განაცხადა შეჯახებოდა ახალგაზრდა კაცს და მკვლელი მანქანა გვერდზე გაწია. რამდენიმე წუთის შემდეგ ტანანმენის მოედანი სისხლით მოირწყო, მაგრამ ამ ფოტომ ბილიონობით ჩინელს იმედი მისცა. 54. ამერიკელი ჯარისკაცი 1991 წლის თებერვალი, ერაყი. ამერიკელი სერჟანტი კენ კოზაკივიკზი დასტირის თავის მეგობარ ენდი ალანიზს, რომელიც ”მეგობრული ცეცხლის” მსხვერპლი გახდა სპარსეთის ყურეში ომის ბოლო დღეს. 55. ოქტომბერი, 1939, გერმანელი ჯარისკაცების მიერ პოლონელების ჩახოცვის მომენტი 56. ბიჭუნა მამის შარვლით სომხეთი–აშშ. 2002 წლის 23 ივნისი. ქაზვინის პროვინცია, ირანი. ბიჭუნა, გარშემორტყმული ჯარისკაცებით და ადგილობრივი მაცხოვრებლებით, რომლებიც თხრიან საფლავებს მიწისძვრის შედეგად დაღუპულთათვის. მამის შარვლით ხელში ჩაცუცქულია იმ ადგილთან, სადაც მამას დაკრძალავენ. 57. პოლიციის შეფი, ბრიგადის გენერალი – ნგუიენ ლოანი ბორკილდადებულ ვიეტკონგელს კლავს, 1968 წლის 1 თებერვალი ფოტო გადაღებულია სამხრეთ ვიეტნამის დედაქალაქ საიგონში ედი ადამსის მიერი. ის იყო “The Associated Press“-ის კორესპოდენტი, ფოტოგრაფი, რომელმაც დაასრულა ომი, მაგრამ დაანგრია ადამიანის ცხოვრება. მან თქვა: „ფოტოგრაფია მსოფლიოში ყველაზე ძლიერი იარაღია. გენერალმა მოკლა ვიეტკონგელი. მე კი, ჩემი ფოტოკამერით, გენერალი მოვკალი.“ ამ ფოტომ არამარტო პულიტცერის პრემია მიიღო (1969 წელი), არამედ ძირეულად შეცვალა ამერიკელთა შეხედულება იმის შესახებ, რაც ხდებოდა ვიეტნამში. 58. ხანძარი “Triangle Shirtwaist Company”-ს ქარხანაში, 1911 წელი ქარხანაში ყოველთვის კეტავდნენ კარებს, რათა დარწმუნებულები ყოფილიყვნენ, რომ ახალგაზრდა იმიგრანტი ქალები თავიანთ დანადგარებთან მუშაობდნენ და არაფერს იპარავდნენ. საგულდაგულოდ ჩარაზული კარები მათთვის საბედისწერო აღმოჩნდა 1911 წლის 25 მარტს, შაბათ დღეს, როდესაც ნიუ-იორკის ქარხნის მე-8 სართულზე ცეცხლი გაჩნდა. 30 წუთში ხანძარმა 146 მუშა შეიწირა. ეს იყო ერთ-ერთი უდიდესი სამრეწველო კატასტროფა. თვითმხილველები ერთხანს ფიქრობდნენ, რომ ქარხნის მეპატრონეები საუკეთესო მუშების გადარჩენის მიზნით, მათ ფანჯრებიდან ყრიდნენ. შემდეგ მიხვდნენ, რომ მუშები თვითონ ხტებოდნენ. ეს ისტორია კიდევ ერთხელ დაუდგათ თვალწინ 2001 წლის 11 სექტემბერს მსოფლიო სავაჭრო ცენტრის ტრაგედიისას. ქარხანაში მომხდარმა უბედურმა შემთხვევამ გეზი მისცა ეროვნულ მოძრაობას, რომლის მთავარი მოთხოვნა სამუშაო ადგილების უსაფრთხოება იყო. 59. “თავისუფლების ნახტომი” – 1961 წლის 15 აგვისტო, ბერლინი. 19 წლის აღმოსავლეთგერმანელი პოლიციელი ჰანს კონრად შუმანი. საბჭოთა კავშრის საოკუპაციო ზონას ლითონის მავთულხლართს ავლებენ. გადაწყვიტეს ქალაქი შუაზე ყრუ კედლის მეშვეობით გაყონ. ორად გაყოფილ სექტორებს შორის გადაადგილება მალე თითქმის შეუძლებელი გახდება. საზღვარს იქით მდგარი ადამიანები შუმანს ხელს უქნევენ, აქეთ გადმოდიო. ის გადაწყვტილება წამებში იღებს და მავთულხლართს ახტება. პეტერ ლაიბინგმა მოასწრო. სურათი მეორე დღესვე მსოფლიოს თითქმის ყველა წამყვანი გაზეთის პირველ გვერდზე დაიბეჭდა და 1961 წლის საუკეთესო ფოტოდ აღიარეს, შემდგომ კი “ცივი ომის” ერთერთ სიმბოლოდ იქცა. 60. ვიეტნამის ომი 1963 წელს ფოტოგრაფ ნიკ უიტის მიერ დაბაღებული ვიეტნამელი გოგონა სახელად კიმ ფუკი გახდა ცნობილი ფოტო-სუბიექტი, რომელიც ასახულ იქნა ვიეტნამის ომის დროს. სურათიდან ჩანს, რომ 9 წლის კიმი გარბის მის ზურგსუკან მომხდარი ნაპალმის აფეთქების საწინააღმდეგოდ. ამ სურათმა მთელი მსოფლიო იაძულა, დაფიქრებულიყვნენ ვიეტნამის ომზე და იქ განვითარებულ მოვლენებზე. ხოლო კიმისთვის ფოტო მტანჯველ მომენტად იქცა, მიუხედავად ფოტოგრაფის მცდელობისა, პოპულარობის მწვავე მარწუხებისგან დაეცვა კიმი, მას მაინც მიაგნო ვიეტნამის მთავრობამ სტუდენტობის პერიოდში, რათა მისი პოპულარობა გამოეყენებინათ პროპაგანდისთვის. “მე ვიყავი მუდმივი კონტროლის ქვეშ, მინდოდა სიკვდილი, ეს ფოტო მუდამ უკან დამყვებოდა”–ამბობს კიმი, რომელმაც ისედაც ვერ შეძლო თავი დაეღწია მოგონებებისაგან და დღემდე ვერ ივიწყებს ბომბების ხმას. დიდი ხნის შემდეგ იგი მიხვდა, რომ არ შეეძლო ამ სურათს გაქცეოდა და გადაწყვიტა ის გამოეყენებინა მსოფლიოში მშვიდობის დასაცავად. 61. ყველაზე ახალგაზრდა დედა მსოფლიოში ლინა მედინა დაიბადა 1933 წლის 27 სექტემბერს პურანგში, პერუ. მან 5 წლის 7 თვისა და 21 დღის ასაკში გააჩინა ბავშვი. დღემდე ითვლება ყველაზე ახალგაზრდა დედად მედიცინის ისტორიაში. ახლადდაბადებულ ბავშვს ლინამ ხერარდო დაარქვა და ისინი იზრდებოდნენ, როგორც და–ძმა. ხერარდომ მხოლოდ 10 წლის ასაკში გაიგო სინამდვილე. იგი 40 წლის ასაკში გარდაიცვალა ძვლის კიბოთი. მისი მამის ვინაობა არასოდეს გაუმხელია ლინას. 62. ეს სურათი მიჩნეულია პირველ ფოტოდ კრიმინალისტიკურ ფოტოგრაფიაში 63. გოგონა, რომელიც გაიზარდა საკონცენტრაციო ბანაკში ხატავს დაფაზე სახლს. 1948, პოლონეთი. დევიდ სეიმურის ფოტო 64. დონ მაკკუილინის მიერ გადაღებული ფოტო 65. ორი ჯარისკაცი. დონ მაკკუილინის მიერ გადაღებული ომის კადრებიდან 66. ალბინოსი შავკანიანი ბიჭუნა. ბიაფრა, 1969 წელი ბიჭი თავისი კანის ფერის გამო დისკრიმინაციის მსხვერლი გახდა, რის შემდეგაც თავშესაფარში იმყოფება. ფოტოგრაფი დონ მაკკუილინი/Don MacCullin. 67. მიგრანტი დედა, ფოტოგრაფი – დოროთი ლეინჯი /Dorothea Lange/, 1936 წ. ნიპომოში ფირზე აღბეჭდილი მიგრანტი დედა და მისი შვილები, ფოტო, რომელსაც საზოგადოების მძაფრი რეაქცია მოჰყვა. თითქმის ყველა წამყვანი ჟურნალის გარეკანზე დაიბეჭდა. ფოტოზე აღბეჭდილი ქალი მსოფლიომ დიდი დეპრესიის სიმბოლოდ აღიარა. 68. ანონიმური ფოტოგრაფის მიერ აღბეჭდილი ბოლო წამები 1973 წლის 11 სექტემბერი, სანტიაგო, ჩილე. დემოკრატიულად არჩეული პრეზიდენტი სალვადორ ალიენდე, სიკვდილამდე რამდენიმე წამით ადრე, პრეზიდენტის სასახლეში სამხედრო გადატრიალების დროს. 69. მემარჯვენე ძალების სტუდენტი კლავს სოციალისტური პარტიის თავმჯდომარეს, ინჯირო ასანუმას. 1960 წლის 12 ოქტომბერი, ტოკიო. 70. ჩე გევარა, 1960 წლის 5 მარტი. ამ მომენტში ცნობილი ფოტოგრაფი ალბერტო დიაზ გუტიერესი (იგივე ალბერტო კორდა) ჩე გევარას წინ დგას ფოტოაპარატმომარჯვებული. მომავალში ამ დღემ კუბელი ფოტოგრაფის მთელი კარიერა განსაზღვრა. კუბის რევოლუციის შემდეგ კორდა ფიდელ კასტროს პირად ფოტოგრაფად დაინიშნა. 71. ჩე გევარა ცოცხალია ფოტოზე ჩანს რევოლუციის სიმბლოდ მიჩნეული ჩე გევარა, რომელიც ჩე 1967 წელს ბოლივიის არმიამ შეიპყრო და სიკვდილით დასაჯა. ფოტოზე ჩეს გვერდით მისი მკვლელები იწონებენ თავს, ერთ-ერთი მათგანი კი სავარაუდოდ ჭრილობაზე მიუთითებს, ხალხმა ყურადღება მიაქცია ჩეს სახის მიმტევებელ გამომეტყველებას. საბოლოოდ, ფოტომ ჩე კი არ მოკლა, დასაბამი მისცა ახალ სლოგანს ,,ჩე ცოცხალია”. 72. ლი ჰარვი ოსვალდი სიკვდილამდე რამდენიმე წუთით ადრე ჯონ კენედის მკვლელი – ლი ჰარვი ოსვალდი დახვრეტამდე ერთი წუთით ადრე. ფოტო გადაიღო რობერტ ჯექსონმა, რომელმაც მოგვიანებით აღნიშნა: “ერთი კადრის გადაღება მოვასწარი. გასროლის მომენტში, მეორედ დავაჭირე ღილაკს, მაგრამ ფოტოაპარატმა მიმტყუნა, ვერ მოვასწარი მომენტის დაფიქსირება” 73. “ჰინდენბურგი”, ფოტოგრაფი – მერი ბეკერი, 1937 1937 წლის 6 მაისს საჰაერო ხომალდის ჩამოვარდნის შემდეგ, ჰინდენბურგის კატარასტროფა მე-20 საუკუნის ერთ-ერთ მთავარ მოვლენადაა მიჩნეული. 74. დამარხული უცნობი ბავშვი 1984 წლის 3 დეკემბერი, ქალაქი ბხოპალი, ინდოეთი. ქიმიურ ქარხანა – Union Carbide-ში ავარიის დროს მომწამლავი გაზის გაჟონვის შედეგად გარდაცვლილი ბავშვი. ეს იყო მსოფლიოს ყველაზე მასშტაბური ტექნიკური კატასტროფა. პესტიციდების გამომშვები ამერიკული ქარხნიდან ატმოსფეროში მოხვედრილი გიგანტურმა მოწამლულმა ღრუბელმა დაფარა ქალაქი და 1 თვის განმავლობაში 15 000 ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა. 75. ტრაგედია ოკლაჰომაში, 1995 წელი მეხანძრემ მოასწრო ხელთათმანების გახდა, სანამ პოლიციელი ჩვილს გადასცემდა. ალბათ, იცით, რომ მეხანძრის ხელთათმანები უკიდურესად უხეშია. მან კი სასწრაფოდ მოიშორა, რომ შეეგრძნო გადარჩენილი ჩვილით გამოწვეული სიხარული. ფოტოზე ჩანს, როგორი მზრუნველობით დასცქერის გოგონას. მეხანძრემ ჯერ არ იცი, რომ იგი უკვე გარდაიცვალა. 76. ქალი სამხედრო ძალის წინააღმდეგ16 წლის ებრაელი გოგონა, ინეტ ნილი, ისრაელის არმიის ოფიცერს, ავანპოსტ ამონს, “უმკლავდება”. 2006 წელი, მდინარე იორდანეს დასავლეთ სანაპირო. ნილი ჩიოდა, რომ მოგვიანებით პოლიციელებმა მას სცემეს. 77. მიწისძვრა თურქეთში 1983 წლის 30 ოქტომბერი. ქოინორენი, აღმოსავლეთ თურქეთი. ქეზბან ოზერმა დამანგრეველი მიწისძვრის შემდეგ ხუთივე შვილი მკვდარი იპოვა. 78.მიწისძვრა ჰაიტიში, ფოტოგრაფი ოლივიე ლაბანი 79. ცუნამი ინდოეთში 2004 წლის 28 დეკემბერი, ინდოეთი. ქალი დასტირის ცუნამის დროს დაღუპულ ნათესავს. კუდალური, შტატი ტამილნადი, ინდოეთი. 80. 2003 წლის 31 მარტი, ერაყი. მამა ცდილობს შვილს შეუმსუბუქოს უმძიმესი პირობები სამხედრო ტყვეების ციხეში 81. 1982 წლის 18 სექტემბერი. ბეირუთი, ლიბანი. 82. დედა და შვილი უფასო საკვების ცენტრში. 2005 წლის 1 აგვისტო. ტაჰვა, ნიგერია. 83. ვიეტნამის ომი, 1966 წელი. დაჭრილი ამერიკელი ჯარისკაცები 84. თურქი ქალი დასტირის ქმარს, რომელიც ბერძნულ-თურქული სამოქალაქო ომის მსხვერპლი გახდა. 1964 წლის აპრილი. რავიზერამი, კვიპროსი. 85. ომის შვილები 86. Kyoichi Sawada–United Press International, იაპონია. 1965 წლის სექტემბერი. ბინ დინი, სამხრეთ ვიეტნამი. დედა და შვილები ამერიკული ბომბდამშენებისგან თავის დასაღწევად მდინარეში შეცვივდნენ 87. “ოპერაცია ლომის გული” ფოტოჟურნალისტმა დეან ფიცმაურიკმა (Deanne Fitzmaurice) ამ ფოტოსთვის 2005 წელს პულიტცარის პრიზი მიიღო. “ოპერაცია ლომის გული” მოგვითხრობს 9 წლის ერაყელი ბიჭის ისტორიას, რომელიც ძალიან მძიმედ დაიჭრა აფეთქებისას ერაყის ომში – თანამედროვე ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე სასტიკი კონფლიქტის დროს. ბიჭი საავადმყოფოში იქნა გადაყვანილი, სადაც ათობით მძიმე ოპერაცია გაუკეთდა. სიკვდილთან მამაცური ბრძოლისა და დიდი გამბედავობის გამო მას ზედმეტსახელად “ლომის გული” უწოდეს. 88. Kent State University-ის სტუდენტთა დემონსტრაცია, 1970 წელი სტუდენტების საპროტესტო აქციის დროს პრეზიდენტ რიჩარდ ნიქსონმა ოჰაიოს ეროვნული გვარდია გაგზავნა. სიტუაციის განეიტრალების ნაცვლად, ჯარმა ცეცხლი გახსნა მშვიდობიანი მომიტინგეების მისამართით. დაიღუპა 4 სტუდენტი, რომელთაგან ორი ლექციაზე მიდიოდა. ფოტოზე ჩანს 14 წლის Mary Ann Vecchio, რომელიც გვარდიის მიერ რამდენიმე წამის წინ ჩაცხრილული ჯეფრი მილერის ცხედართან მუხლებზეა დაცემული. John Filo იყო სტუდენტი, რომელსაც ამ ფოტოს გადაღებისთვის პულიტცარის პრიზი გადასცეს. ეს შემზარავი ფაქტი გადმოცემულია სატელევიზიო ფილმსა და Neil Young-ის ერთ-ერთ სიმღერაში. 89. 1998 წლის 6 ნოემბერი. იზბიკა, კოსოვო, იუგოსლავია. კოსოვოს განმათავისუფლებელი არმიის მეომრის დაკრძალვაზე. ნათესავები და მეგობრები ანუგეშებენ მის ქვრივს. 90. 1963 წლის 11 ივნისი, საიგონი, სამხრეთ ვიეტნამი. ბუდისტმა ბერმა ტჰი კუანგ დუკმა თავი დაიწვა ვიეტნამის მთავრობის მიერ რელიგიური დევნის პროტესტის ნიშნად. მალკოლმ ბრაუნის (Malcolm Browne) მიერ გადაღებული ფოტო. ტჰი კუანგ დუკმა (Thich Quang Duc) ვიეტნამის მთავრობას სთხოვა, შეეწყვიტათ ბუდისტების რეპრესირება და მათი დაკავება, უფლება მიეცათ გაევრცელებინათ თავიანთი რელიგია. ვინაიდან მან წერილზე პასუხი არ მიიღო, პროტესტის ნიშნად, საკუთარი ხელით წაიკიდა ბუდისტი ბერებისგან ბენზინით გაჟღენთილ ტანზე ცეცხლი. ამის შემხედვარე ადამიანები ტიროდნენ. ბერი კი ლოტოსის პოზაში გაუნძრევლად იჯდა და არცერთი ბგერა არ დასცდენია. ამიტომაცაა სულისშემძვრელი ასეთი სიმტკიცის ამსახველი ფოტო. 91. 1975 წლის 22 ივლისი, ბოსტონი. ქალი და ბავშვი ცდილობენ ხანძრისგან თავის დაღწევას. ა 92. ახალგაზრდა შავკანიანების ლინჩის წესით გასამართლება, 1930 წელი ათიათასობით თეთრკანიანმა ჩამოახრჩო ორი ფერადკანიანი ახალგაზრდა, რომლებსაც ბრალად სდებდნენ თეთრკანიანი ქალის გაუპატიურებას და მკვლელობას. ხალხმა ისინი ციხიდან გამოიყვანა და ლინჩის წესით გაასამართლა. ფოტოზე გამოსახული მათი კმაყოფილი და ბედნიერი სახეები შემდგომში ამარზენად იქნა შეფასებული საზოგადოების მიერ. 93. “განდი თავის სართავ ჯარასთან”, 1946 წელი. მე-20 საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი ფიგურის პორტრეტი. ინდოეთის ლიდერის ერთ-ერთი უკანასკნელი ფოტო გადაიღო მარგარეტ ბურკ-უაითმა (Margaret Bourke-White.), რომელსაც მოსთხოვეს, რომ თუ უნდოდა განდი გადაეღო სართავ ჯარასთან (თავისუფლებისათვის ბრძლის სიმბოლო ინდოეთში), ჯერ თვითონ უნდა ესწავლა მისი მართვა. იმისათვის, რომ განდის ფოტოგრაფირების უფლება მოეპოვებინა, მარგარეტ ბურკ-უაითმა სართავ დაზგაზე ძაფის დართვა ისწვალა და რამდენიმე საათის განმავლობაში მდუმარედ იჯდა ნახევრად წყვდიად ოთახში, სადაც განმარტოვებული განდი დაზგის მახლობლად წიგნს კითხულობდა. 94. რობერტ კაპას მიერ გადაღებული ომის კადრებიდან 95. იაპონელების მიერ მოკლული ბავშვების გროვა. 1937 წელი, 13 დეკემბერი იაპონელების მიერ ქალაქ ნანკინში ჩინელი უიარაღო მოქალაქეების მასობრივი ხოცვა-ჟლეტვის დროს მოკლული პატარა ბავშვები. 96. ამერიკელი მეზღვაურები დროშას მართავენ იო ჯიმაზე, 1945 წელი ეს ისტორიული ფოტო მიჩნეულია ომის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან და ცნობილ სურათად. გადაიღო ჯო რეზენტალმა 1945 წლის 23 თებერვალს. ფოტო უზომოდ დიდი პოპულარობით სარგებლობდა, დაიბეჭდა ათასობით გამოცემაში. იმავე წელს მხოლოდ ამ სურათმა აიღო პულიტცარის პრიზი. 97. ატომის “სოკო” ნაგასაკის თავზე, 1945. კაცობრიობის სისასტიკის დამადასტურებელი მტკიცებულება ფოტო გადაღებულია ამერიკის საჰაერო სამხედრო ძალების მიერ. ფოტოგრაფი უცნობია. 1945 წლის 6 აგვისტოს პირველმა ატომურმა ბომბმა ხიროსიმაში მცხოვრები 80 000 იაპონელი მოკლა, ხოლო 3 დღის შემდეგ ნაგასაკში ჩამოვარდნილი ბომბის სხივების სიმხურვალემ რამდენიმე ათას გრადუსს მიაღწია, რადიაციამ ირგვლივ ყველაფერი გაანადგურა, საერთო ჯამში კი შეიწირა 150 000 ადამიანი. 98. ხიროსიმა, 1945. დაბომბვიდან 3 კვირის შემდეგ 99. ბიჭუნა ლტოლვილთა ავტობუსიდან 1995 წლის მაისი. ჩეჩნეთი. ბიჭუნა იყურება ლტოლვილებით გადატენილი ავტობუსის ფანჯრიდან, რომლებიც შალისთან ახლოს ჩეჩნებს და რუსებს შორის ომის ეპიცენტრიდან გაიქცნენ. ავტობუსი გროზნოში ბრუნდება. 100. ჩვენ გვინდა მშვიდობა ფოტოგრაფი ჰანს-იორგ ანდერსი. გერმანია. 1969 წლის მაისი, ლონდორდერი, ჩრდილოეთ ირლანდია. ახალგაზრდა ირლანდიელი მსოფლიოს მშვიდობისკენ მოუწოდებს.…
- დაამატა Ann to ეს საინტერესოა at 5:59pm on სექტემბერი 6, 2013
- თემა: არის თუ არა არაცნობიერის ცნება ზედმეტი ცნება
- ძის ძირითადი, შემაჯამებელი ნაშრომის ერთ-ერთი მონაკვეთი ამ ფრაზითაა დასათაურებული. აქ ავტორი გვეუბნება, რომ «არაცნობიერის ცნება უკუგდებულ უნდა იქნას და მის ნაცვლად პოზიტიური შინაარსის მქონე ცნება, სახელდობრ, განწყობის ცნება იქნეს შემოღებული» [10; 46]. ეს დებულება გამოხატავს ავტორის პრინციპულ პოზიციას, პოზიციას, რომელიც მისი შემოქმედების ბოლო ეტაპზე გამოიკვეთა[34]. საქმე იმაშია, რომ სიცოცხლის მიწურულს (ყოველ შემთხვევაში, 1947 წლიდან მაინც) უზნაძემ ძირეული ცვლილება შეიტანა თავის თეორიულ სისტემაში. მან დაუშვა არაცნობიერი ფსიქიკურის არსებობა, ხოლო განწყობა ისეთ ფსიქიკურ მოვლენად აღიარა, რომელიც წინ უსწრებს ყოველგვარ ფსიქიკურს, განსაზღვრავს მის წარმოქმნასა და მიმდინარეობას, თვითონ კი ყოველთვის რჩება ცნობიერების მიღმა, ანუ არაცნობიერია. მანამდე უზნაძე თვლიდა, რომ არაცნობიერი ფსიქიკური მოვლენა საზოგადოდ არ არსებობს. «ფსიქოლოგიის საგანი ფსიქიკური ფენომენები, ან განცდებია», ხოლო «განცდა არა მარტო ფაქტია, არამედ იგი უთუოდ ცნობიერების ფაქტიცაა» [9; 21). ამ განცდათა მიმდინარეობის ასახსნელად ფსიქიკურის ფარგლებს გარეთ, ერთგვარ «ქვეფსიქიკურ არეში» გასვლაა საჭირო, რომელსაც თავდაპირველად «ბიოსფერო» ეწოდა [8]. 30-40-იან წლებში ეს თეორიულ კონსტრუქცია დაიხვეწა და დაკონკრეტდა. ფსიქიკური აქტივობის გამომწვევმა რეალობამ «განწყობის» სახელწოდება მიიღო; დამუშავდა მისი ექსპერიმენტული შესწავლის მეთოდოლოგია. ემპირიულად გაირკვა განწყობის ძირეული მახასიათებლები, რომელთა შორის არაცნობიერობა ერთ-ერთი უპირველესია. განწყობა არ არის კერძო ფსიქიკური ფენომენი (განცდა); იგი სუბიექტის სპეციფიკური მთლიანობითი მდგომარეობაა და აქედან გამომდინარე, «ცნობიერების ფენომენს არ წარმოადგენს» [9; 601]. მოკლედ, განწყობა არაცნობიერია და, ამდენად, არაფსიქიკურიც, ვინაიდან ფსიქიკა = განცდა = ცნობიერება. თეორიული სისტემის ცენტრალური ცნების შინაარსის შეცვლა აუცილებლად საჭიროებს სისტემის ზოგიერთი ელემენტის შეცვლას, რათა ისინი შესაბამისობაში მოვიდნენ ძირითადი კატეგორიის ახლებურ მნიშვნელობასთან. იქიდან გამომდინარე, რომ განწყობის არაფსიქიკურობის თეზისმა კარდინალური ტრანსფორმაცია განიცადა, განწყობის ზოგადფსიქოლოგიურ თეორიაშიც უნდა ჩატარებულიყო ასეთი სამუშაო. იგი დაიწყო კიდეც, მაგრამ ბოლომდე ვერ იქნა მიყვანილი[35]. დებულება განწყობის ფსიქიკურობის შესახებ საჭიროებდა იმ კონსტრუქციის შეცვლას, რომელიც საწინააღმდეგო დებულებას ამართლებდა. კერძოდ, დებულებას იმის შესახებ, რომ ფსიქიკური სფერო სხვადასხვა განცდების სამკვიდროა, «ხოლო მათთვის ყველასათვის ცნობიერებაა დამახასიათებელი: შემეცნება ისე როგორც გრძნობაცა და ნებელობაც ცნობიერ მოვლენათა კატეგორიებს შეადგენენ. ამ თვალსაზრისით, ფსიქიკა და ცნობიერება ერთმანეთს ფარავენ: ფსიქიკური ყველგან ცნობიერია და ის, რაც ცნობიერია, ფსიქიკურია» [10; 6]. აქ მთავარია იმის გარკვევა, თუ რა იგულისხმება ცნობიერების ქვეშ. უზნაძე ბოლომდე იცავდა თვალსაზრისს, რომელზეც თავისი შემოქმედების დასაწყისშივე იდგა. მის მიხედვით, ფსიქიკური უთუოდ განცდაა, «მაგრამ ყოველგვარი განცდის ფაქტი უკვე იმით, რომ იგი განცდაა, სუბიექტისთვის იმთავითვე ცნობადია: იგი არა მარტო ობიექტურად არსებობს, როგორც ფაქტი, არამედ სუბიექტმაც იცის, რომ ის არსებობს ... რაღაც თავისებური, იმთავითვე მზამზარეულად მოცემული, პირველადი ფაქტი ფსიქიკური ფენომენების არსებობის ცოდნისა უეჭველად უნდა იქნეს ნაგულისხმევი» [9; 21]. ასეთ ცნობიერებას პირველადი, პრიმარული, უშუალო, ურეფლექსიო, ატრიბუტული ცნობიერება ეწოდება. ფსიქიკის ძირითადი ნიშანი, თვისება (ატრიბუტი) განცდადობა ანუ ე.წ. ცნობიერებადობაა. ეს თვალსაზრისი ყველაზე ნათლად ფ. ბრენტანომ ჩამოაყალიბა [16]. როგორც ჩანს, უზნაძე ამ შეხედულებას იზიარებს, ყოველ შემთხვევაში იმ ნაწილში მაინც, სადაც ფსიქიკური აქტის მიერ თავისი თავის ჭვრეტაზე ანუ უშუალო ცნობიერებაზეა საუბარი. ხაზი უნდა გაესვას, რომ ეს არ არის ის ცნობიერება, რომელსაც ჩვეულებრივ გულისხმობენ ხოლმე, ანუ ჯერ კიდევ ჯ. ლოკის მიერ გამოყოფილი, თვითდაკვირვების საფუძვლადმდებარე რეფლექსიური ცნობიერება. ის, რომ უზნაძე ცნობიერების ამ ფორმებს (დონეებს) ერთმანეთისაგან არჩევს, ნათლად გამოჩნდა მას მერე, რაც მან ობიექტივაციის კონცეფციას ჩამოყალიბებული სახე მისცა. აქ პირდაპირ არის დახასიათებული «ცნობიერების მოქმედების ორი, არსებითად განსხვავებული პლანი – «იმპულსური» და «გაშუალებული» [10; 133]. ერთ შემთხვევაში ფსიქიკური აქტები, შინაარსები შეუჩერებლად მისდევს ერთმანეთს. ამასთან, შესაბამისი განცდები საკმარისი სიცხადით აისახება ცნობიერებაში, რათა მათ სიგნალების როლი შეასრულონ ქცევის პროცესში მომდევნო ნაბიჯების სტიმულაციისთვის. მეორე შემთხვევაში ცნობიერების ამ პირველად შინაარსებზე საგანგებოდ მიიმართება ყურადღება (რეფლექსიური ცნობიერება), ხოლო შემდგომში ამ შინაარსების თეორიული დამუშავება (მეორადი ასახვა) ხდება უმაღლესი კოგნიტური ფუნქციონირების დონეზე. ეს შემეცნებითი აქტივობა, ცხადია, ცნობიერების უფრო მაღალ დონეს მოითხოვს, ვიდრე ის ცნობიერება, რომელიც ახლავს იმპულსურ აქტივობას, და რომელიც, უფრო მეტად, ცხოველისთვისაა სპეციფიკური. «შენიშვნების რვეულში» ვხდებით 1944 წელს გაკეთებულ ჩანაწერს, რომელიც ეხება ობიექტივაციის შესაძლებლობის საკითხს განწყობის ფსიქოლოგიის ფარგლებში. აქ ყველაფერი ნათლად და ერთმნიშვნელოვნად არის ფორმულირებული. ავტორი მიიჩნევს, რომ ვინაიდან ობიექტივაცია განწყობის პლანში მიმდინარე ქცევის შეფერხებაა, განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს ფსიქიკური შინაარსის ფაქტორი. «რადგანაც ფსიქიკური განცდაა ე.ი. რადგანაც იგი ცნობიერია – პირველადი მნიშვნელობით – ახლა ცნობიერება თავისკენ მიიმართება, და ობიექტივაციის დაბადებაც ამაში უნდა ვჭვრიტოთ. მე აქ იმის თქმა მინდა, რომ რადგანაც ფსიქიკური შინაარსი ცნობიერია, იგი თავის თავში შეიცავს იმთავითვე ობიექტივაციის შესაძლებლობას, შესაძლებლობას იმისას, რომ იგი თვითონ გადაიქცეს ხელახალი (მეორადი) ცნობიერების საგნად» [12 ა; 89]. ეს ჩანაწერი ბევრი რამითაა საინტერესო. ჯერ ერთი, იგი გვიდასტურებს, რომ ფსიქიკა უზნაძესთან ორგვარი მნიშვნელობით არის ცნობიერი: პირველი მნიშვნელობით ეს მის განცდადობას ნიშნავს, ხოლო მეორით – რეფლექტორულობას (ობიექტივირებულობას), ე.ი. დაშვებულია პირველადი და მეორადი ცნობიერება. ამავე დროს, იგი იმასაც გვითვალისწინებს, თუ საზოგადოდ რისთვის არის საჭირო პირველადი ცნობიერების დაშვება. იმისთვის, რათა რეფლექსია, ანუ ფსიქიკურ შინაარსზე «უკან მიმართვა» მოხდეს, საჭიროა, რომ ეს შინაარსი რაღაცნაირად მანამდე იყოს ფსიქიკურად მოცემული, მის შესახებ რაღაც შეტყობინება არსებობდეს, რათა რეფლექსიურ ცნობიერებას შესაძლებლობა მიეცეს იგი თავის საგნად გაიხადოს. ეს მართლაც საჭიროა, რასაც ადასტურებს მრავალი ფაქტი ადამიანის ცნობიერი ცხოვრებიდან, რომელთა გაგება-გააზრება მათ აღმოცენებამდე ერთგვარი ფსიქიკური მოცემულობის დაშვებას მოითხოვს [14]. მაგრამ მთავარი ისაა, რა არის ეს პირველადი მოცემულობა – არაცნობიერი ფსიქიკური, თუ ე.წ. ატრიბუტული (უშუალო) ცნობიერება. თუ ეს უკანასკნელი ნამდვილი ცნობიერებაა, რაღა საჭიროა მისი ხელმეორე გაცნობიერება? მკვლევართა აბსოლუტური უმეტესობა არ უშვებს ასეთი ცნობიერების არსებობას და არც მისი ბუნების დახასიათებაზე ზრუნავს. ცნობიერება, როგორც გარკვეულობის შეტანა საგნობრივ ვითარებაში, საკუთარ განცდებსა და მოქმედებებში, რაც სუბიექტის შერაცხადობას განსაზღვრავს, მხოლოდ ერთია. იგი შეიძლება სხვადასხვა დონისა იყოს (მაგალითად, ნათელი ან ბუნდოვანი ცნობიერება), მაგრამ ცნობიერებაში აღნიშნული დონეების დადასტურება არ ნიშნავს მათ იგივეობას რეფლექსიურ და უშუალო ცნობიერებასთან. უშუალო ცნობიერება არ წარმოადგენს ბუნდოვან ცნობიერებას, როგორც ჰერბარტს მიაჩნია [2]. იგი, საზოგადოდ, რეფლექსიური ცნობიერების წინაპირობაა და, ამდენად, მისი არსებობა ბუნდოვან ცნობიერებამდეც იგულისხმება. უშუალო ცნობიერება ისაა, რასაც თანამედროვე ფსიქოლოგია არაცნობიერს უწოდებს. უმრავლესობისაგან განსხვავებით, შ. ჩხარტიშვილი გრძნობს ამ საკითხის მნიშვნელობას განწყობის ფსიქოლოგიისთვის (თუმცა არსად არ მიუთითებს უზნაძეზე და კრიტიკის ადრესატად მეორე ქართველი მკვლევარი ჰყავს არჩეული, რომელიც დაბეჯითებით და საგანგებოდ ასაბუთებდა ატრიბუტული ცნობიერების დაშვების აუცილებლობას, სახელდობრ, ა. ბოჭორიშვილი). ჩხარტიშვილი სპეციალურად აანალიზებს პრობლემას და დამაჯერებლად უჩვენებს, რომ ცნობიერების მთლიანი სტრუქტურა უშუალო ანუ ატრიბუტულ ცნობიერებას არ შეიცავს. ეს სტრუქტურა არის ერთიანობა სამი კომპონენტისა: თვით ფსიქიკური აქტის, მისი სუბიექტისა და ობიექტის. ფენომენოლოგიური ანალიზი ცხადყოფს, რომ სხვადასხვა აქტები, მაგალითად, აზროვნება, მეხსიერება და წარმოსახვა, ხშირად ისე გადადის ერთმანეთში, რომ სუბიექტი ამას ვერც ამჩნევს[36]. ეს არ მოხდებოდა, ისინი რომ მართლაც ატრიბუტულ ცნობიერებას გაეშუქებინა. არსებითად იგივე ითქმის თვით სუბიექტის გაცნობიერების შესახებ. ხშირია შემთხვევები, როდესაც ცნობიერება მთლიანად არის მიმართული რაიმე შინაარსზე (მაგალითად, ინტენსიური აზროვნების პროცესში) და სულ ვერ «ხედავს» სუბიექტს. ერთიანი ატრიბუტული ცნობიერება, თუ ის მართლაც არსებობს, ასეთ პროცესს «უსუბიექტოდ» არ დატოვებდა. «მაგრამ, ფსიქიკურ მოვლენებს, რომ მართლაც ჰქონოდა ასეთი ბუნება, თავისი საკუთარი, შინაგანი ცხოვრება, ისინი მაინც დარჩებოდნენ არაცნობიერნი მანამ, სანამ რეფლექსიური ცნობიერების სუბიექტი მათ თავის ობიექტად არ გაიხდიდა. მათ ეცოდინებოდათ თავის თავის შესახებ, მაგრამ მათ შესახებ ჩვენ არაფერი გვეცოდინებოდა, სანამ ისინი ჩვენი ცნობიერების შინაარსებად არ იქცეოდნენ» [14; 185]. მოკლედ, ატრიბუტული ცნობიერების არსებობის დამტკიცება ფენომენოლოგიური ანალიზის გზით ფაქტობრივად შეუძლებელია. რჩება თეორიული ანალიზი. ამ შემთხვევაში ატრიბუტული ცნობიერების ცნება, არსებითად, არაცნობიერი ფსიქიკურის ცნების ნაცვლად გამოიყენება; იგი ზოგიერთ ისეთ ფუნქციას ასრულებს, რომლისთვისაც არაცნობიერის ცნების შემოტანა ხდება საჭირო. კერძოდ, «მასში იგულისხმება ფსიქიკურის პირველადი მოცემულობა, რომლის შემდეგ რეფლექსიურ ცნობიერებას შესაძლებლობა ეძლევა იგი თავის საგნად გაიხადოს» [14; 185]. ცნობიერი აქტივობის მიზანშეწონილი ხასიათის ასახსნელად, მართლაც აუცილებელი ხდება ცნობიერების მიღმა და ცნობიერებამდე არსებულ ფსიქიკურ სინამდვილეში გასვლა და არაცნობიერი ფსიქიკურის დაშვება, სწორედ არაცნობიერისა და არა უშუალო, ატრიბუტული ცნობიერებისა, რომელიც მას თითქოს ენაცვლება. უშუალო ცნობიერების ცნების დაშვება საჭიროა მხოლოდ იქ, სადაც უარყოფილია არაცნობიერი ფსიქიკის არსებობა და ფსიქიკა ცნობიერებასთან არის გაიგივებული. ახლა შევეცადოთ ზემოთ ნათქვამის დაკავშირებას განწყობის თეორიასთან. როგორც უკვე აღინიშნა, ამ თეორიის ცენტრალურმა ცნებამ, განწყობამ, ცნობიერებისა და არაცნობიერის კატეგორიებთან მიმართებაში არსებითი ხასიათის ცვლილებები განიცადა. განწყობა ითვლებოდა არაფსიქიკურად და ჩაითვალა ფსიქიკურად; არაცნობიერი ფსიქიკის არსებობა უარყოფილი იყო და მოხდა მისი აღიარება. ამავე დროს, არ შეიცვალა თეზისი, რომ ფსიქიკა ცნობიერების იდენტურია (უშუალო ცნობიერების მნიშვნელობით). შეიძლება ითქვას, რომ უზნაძის პოზიცია პირველ (არაფსიქიკური განწყობის) პერიოდში იყო არასწორი, მაგრამ ლოგიკურად თანმიმდევრული. მეორე (ფსიქიკური განწყობის) პერიოდში, იგი დაუახლოვდა სინამდვილეს, მაგრამ დაშორდა ლოგიკას. ეს ერთგვარი პარადოქსი მარტივად აიხსნება. უზნაძემ ვერ მოასწრო სისტემის მთელი კონსტრუქციის გადაკეთება. უშუალო ცნობიერების ცნება ლოგიკურად აუცილებელი იყო არაცნობიერი ფსიქიკურის უარყოფის პირობებში. მაგრამ თეორიის განვითარების ბოლო ეტაპზე ეს ცნება არათუ ზედმეტი, არამედ ლოგიკურად შეუთავსებელიც გახდა არაცნობიერი განწყობის ფსიქიკურობისა და, საზოგადოდ, არაცნობიერი ფსიქიკურის დაშვებასთან. სისტემის დახვეწის კვალდაკვალ, უზნაძე უთუოდ მივიდოდა უშუალო ცნობიერების უარყოფამდე და მაშინ თეორიული კონსტრუქცია შემდეგ სახეს მიიღებდა: ფსიქიკა, ფსიქიკური ცხოვრება სხვადასხვა ფორმით, ანუ განვითარების სხვადასხვა სტადიით არის წარმოდგენილი. მისი პირველი სტადია წინ უსწრებს და განსაზღვრავს განცდად ფსიქიკას, როგორც ფილოგენეზის, ისე ონტოგენეზისა და აქტუალგენეზის თვალსაზრისით. ყოველგვარ ფსიქიკურ აქტივობას, ქცევასა თუ განცდას, წინ უსწრებს ფსიქიკური მდგომარეობა – განწყობა. იგი «არაფენომენალურ პროცესად შეიძლება ჩაითვალოს» [9; 104]. რამდენადაც სუბიექტმა «ამ განწყობის არსებობის შესახებ არაფერი იცის, იგი არ შეიძლება მისი ცნობიერების შინაარსს წარმოადგენდეს. ანდა რაც იგივეა, არ შეიძლება ჩაითვალოს კერძო ფსიქიკურ ფაქტად. იგი – ეს განწყობა – უდავოდ უნდა გვესმოდეს, როგორც თვით სუბიექტის, როგორც მთელის მდგომარეობა» [11; 282] ამასთან, «თავისთავად ცხადია, რომ მთლიანპიროვნული მდგომარეობა არ აისახება სუბიექტის ცნობიერებაში მისი დამოუკიდებელი განცდების სახით» [11; 285]. ეს ეხება ყოველგვარ ფსიქიკურ პროცესს თუ განცდას, თუნდაც ისეთ მთლიანობითს, როგორიც ემოციაა. ამრიგად, განწყობის არაცნობიერობა უზნაძისთვის არა უბრალოდ რეფლექსიური ცნობიერების გარეშე (ობიექტივაციამდელ) არსებობას ნიშნავს, არამედ იმასაც, რომ იგი არ არის შემეცნებითი, ემოციური თუ ვოლიტური «კერძო ფსიქიკური ფაქტი»[37]. როგორია ფსიქიკური ცხოვრების ამ ცნობილი შინაარსების, განცდების, პროცესების მიმართება ცნობიერებასთან? ამის გასარკვევად უნდა მივმართოთ უზნაძის შეხედულებას ფსიქიკური ცხოვრების ორი დონის შესახებ. ამ შეხედულების თანახმად, ფსიქიკური აქტივობა, არსებითად, ორ პლანში მიმდინარეობს. პირველს, ავტორი, უფრო ხშირად, განწყობის პლანს უწოდებს. ეს სახელწოდება არ უნდა იყოს მთლად ზუსტი, ვინაიდან განწყობა ყველა დონის აქტივობას ესაჭიროება. ამიტომ უმჯობესია, ვთქვათ «იმპულსური აქტივობის დონე». თუმცა, ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ სახელწოდება «განწყობის პლანი» კარგად გამოხატავს ამ დონის აქტივობის ერთ-ერთ არსებით ნიშანს, სახელდობრ იმას, რომ იგი არაცნობიერად მიმდინარეობს (განწყობა ხომ არაცნობიერია). ამასთან, განწყობა არაცნობიერია არაფენომენალურობის მნიშვნელობით. იმპულსური აქტივობაც არაცნობიერია, მაგრამ აქ განცდების ასპარეზია, განცდებისა, რომლებიც არაა რეფლექსირებული. ამ განცდების თავისებურებანი სერიოზულად განსხვავდება ერთმანეთისაგან იმის მიხედვით, თუ ვინაა აქტივობის სუბიექტი (ცხოველი, ბავშვი, მოზრდილი ადამიანი დარღვეული თუ ნორმალური ფსიქიკით). თუმცა, ყველა შემთხვევაში, ისინი განცდების ნაირსახეობას მიეკუთვნება. მოკლედ, არაცნობიერ განცდებზე საუბარი არათუ შეიძლება, აუცილებელიცაა. ცხოველის ფსიქიკური ცხოვრება მხოლოდ ასეთი განცდებისაგან შედგება. ადამიანის ფსიქიკური ცხოვრებაც, საკმაოდ ხშირად, ამ ფორმით ხორციელდება. იმპულსური აქტივობა მოიცავს უნებლიე, შეგნებული კონტროლის გარეშე ან ავტომატურ რეჟიმში მიმდინარე მოტორულ და ფსიქიკურ პროცესებს. იგი არ გამორიცხავს პარალელურად მიმდინარე ცნობიერ აქტივობას. ქუჩაში სიარულისას გარემოში ორიენტაციას აღქმის ხატების საშუალებით ვახდენთ და მიზანშეწონილად ვმოქმედებთ, მიუხედავად იმისა, რომ ამ დროს ცნობიერება სულ სხვა შინაარსებითაა დაკავებული – ჩვენ შეიძლება რაიმეზე ვფიქრობდეთ, რაიმეს ვიხსენებდეთ, ვინმესთან ვსაუბრობდეთ და ა.შ. აღქმის ხატები, ამ შემთხვევაში, არაცნობიერი განცდებია. ისინი თავის საქმეს ცნობიერების გარეშე აკეთებენ. მაგრამ საკმარისია, გაჩნდეს საჭიროება და აღქმის პროცესი ცნობიერების პლანში გადმოინაცვლებს, დაკვირვების ხასიათს შეიძენს, ხოლო თუ არც ამან იკმარა, სიტუაციის მონაცემები მაღალი კოგნიტური ფუნქციების საშუალებით დამუშავდება. როგორც კი თვით ამ განცდების ან მათი შინაარსის გაცნობიერება დაიწყება, აქტივობა გადადის მეორე, ობიექტივაციის ან ნებელობითი აქტივობის დონეზე. ობიექტივაციის დროს ადამიანი აფერხებს თავის პრაქტიკულ აქტივობას და განცდათა დინებას, «მაგრამ არა იმისთვის, რომ სრულიად შეწყვიტოს თავისი მოქმედება, არამედ იმისთვის, რომ თავს ძალა დაატანოს და ხელახლა განიცადოს ის, რაზედაც იგი შეჩერდა» [11; 303]. აქ ჩაერთვება ისეთი ფსიქიკური პროცესები, როგორიცაა ყურადღება და აზროვნება, რომლებიც მხოლოდ ცნობიერების პლანში შეიძლება წარიმართონ. ობიექტივაციის შედეგად ინიციირებული თეორიული აქტივობა იმპულსური ქცევის შეფერხების მიზეზებს არკვევს, ხოლო ნებელობა პრაქტიკული აქტივობის პროცესის გაგრძელებას უზრუნველყოფს. ჩვენს კონტექსტში მთავარი ის არის, რომ ყოველივე ეს ცნობიერების შუქზე მიმდინარეობს. ამრიგად, განცდადი ფსიქიკა შეიძლება იყოს როგორც ცნობიერი, ისე არაცნობიერი. არსებას, რომელსაც ცნობიერება აქვს, შეუძლია გააცნობიეროს თავისი განცდები და მათი შინაარსი. ამ შემთხვევაში ფსიქიკური ცხოვრება სამი ფორმით ან საფეხურით წარმოგვიდგება: 1) არაფენომენალური ფსიქიკა (განწყობა); 2) გაუცნობიერებელი განცდები და ფსიქიკური პროცესები; 3) ცნობიერება. მაშასადამე, უზნაძის თეორიაში, თუ მისი ლოგიკური განვითარების პერსპექტივაში ვიმსჯელებთ, არსებითად, ორი სახის არაცნობიერი შეიძლება იქნეს მოაზრებული: განწყობა და მის საფუძველზე აღმოცენებული გაუცნობიერებელი ფსიქიკა. განწყობა არ ავსებს არაცნობიერი სინამდვილის მთელ არეს. განწყობის ცნება არაცნობიერს მთლიანად ვერ ჩაენაცვლება. აქედან გამომდინარე, არაცნობიერის ცნება ზედმეტი არ არის. ასეთია პრინციპული პასუხი წერილის სათაურში გამოტანილ კითხვაზე. ამით, ალბათ, შეგვეძლო დაგვესრულებინა, მაგრამ რამდენიმე საკითხზე შეჩერება მაინც მიზანშეწონილად მიგვაჩნია. როგორც უკვე აღინიშნა, უზნაძემ თვითონ ვერ მოასწრო ზემოთ აღწერილ თეორიულ კონსტრუქციამდე მისვლა. ბუნებრივია, აქ რჩება ბევრი პასუხგაუცემელი შეკითხვა, საჭიროა მათი ობიექტივირება. პირველ რიგში უნდა გაირკვეს, რამდენად დასაბუთებულია განწყობისთვის ფსიქიკურობის ნიშნის მიწერა. ამ საკითხთან დაკავშირებით პოსტუზნაძისეული პერიოდის განწყობის ფსიქოლოგიაში სამი მიდგომა გამოიკვეთა. უმეტესობამ გაიზიარა თეორიის ავტორის ბოლო ეტაპზე ჩამოყალიბებული პოზიცია. ზოგიერთი უფრო შორს წავიდა და მიიჩნია, რომ განწყობა არა თუ ფსიქიკურია, არამედ, ზოგ შემთხვევებში, ცნობიერიც [3][15]. მაგრამ, იყვნენ და არიან უზნაძის ადრინდელი პოზიციის მომხრეებიც, რომლის მიხედვით, განწყობა არის «თავისებური რეალობა, რომელიც წინ უსწრებს კერძოულს ფსიქიკურსა და ფიზიოლოგიურს და მათზე არ დაიყვანება ... მისი ბუნება და მიმდინარეობა იმდენად სპეციფიკურია, რომ მის შესასწავლად არც ფსიქიკურის ჩვეულებრივი ცნებები და კანონზომიერებები გამოდგება და არც ფიზიოლოგიურის» [5; 24-25]. ეს პოზიცია 1941 წელს იქნა ფორმულირებული და იგი, არსებითად, ბიოსფერული თვალსაზრისის გაგრძელებაა. ბიოსფერული განწყობა ახალ, ფსიქოფიზიკურად ნეიტრალურ რეალობას მიეკუთვნება, რომელშიც მოხსნილია ფიზიკურის (ფიზიოლოგიურის) და ფსიქიკურის დაპირისპირება. ამიტომ განწყობის თეორიას შეუძლია დაძლიოს ე.წ. «უშუალობის პოსტულატიდან» გამომდინარე სირთულე და გააშუალოს მიმართება როგორც ფიზიკურსა და ფსიქიკურს, ისე თვითონ ფსიქიკურ მოვლენებს შორის. განწყობის ფსიქიკურობის შემთხვევაში იგი ასეთ ფუნქციას ვერ იტვირთავს, ანუ თეორია ვერ გადაწყვეტს იმ ძირეულ მეთოდოლოგიურ ამოცანას, რომლის გადასაჭრელადაც იყო ჩაფიქრებული. წინააღმდეგობა განწყობის ფსიქიკურობის თეზისსა და უშუალობის პოსტულატის დაძლევის მოთხოვნებს შორის თვალშისაცემია. გამაშუალებელი რგოლი არაფსიქიკური უნდა იყოს, წინააღმდეგ შემთხვევაში ისევ უშუალობის პრინციპის ტყვეობაში ვრჩებით. უზნაძეს აუცილებლად მოუწევდა ამ წინააღმდეგობის დაძლევა. დარწმუნებით შეიძლება ითქვას, რომ იგი ეძებდა გამოსავალს. ამ მიზნით მან ახალი ტერმინიც მოსინჯა – ჰოლოტაქსისი. შენიშვნების რვეულის ერთ-ერთი ჩანაწერი ეხება ფსიქიკის გენეზისის საკითხს. ცხოველის აქტივობის სქემა ასეა წარმოდგენილი: რაიმე მოთხოვნილებით აღძრული ცხოველი ამყარებს ურთიერთობას გარემოსთან. შედეგად «აღმოცენდება გარკვეული ჰოლოტაქსისური ცვლილება (განწყობა), რომელიც თავს იჩენს მასში, პირველ რიგში, ორგანიზმში გარკვეული ცვლილების სახით ... და, ასე ვთქვათ, ფსიქიკაში სათანადო გრძნობის (ემოციის) სახით ... ეს ცვლილებები ჰოლოტაქსისური ეფექტის ნიადაგზე აღმოცენებული მოვლენებია» [12 ბ; 83-84]. ეს ჩანაწერი გაკეთებულია 1947 წელს, ანუ მაშინ, როდესაც დაიწერა უზნაძის შემაჯამებელი ნაშრომი «განწყობის ფსიქოლოგიის ექსპერიმენტული საფუძვლები», რომელშიც გამოითქვა ახალი თვალსაზრისი განწყობის ფსიქიკურობასთან დაკავშირებით. ტერმინი «ჰოლოტაქსისი» განწყობასთან მიმართებაში უზნაძემ გამოიყენა ამავე წელს გამოქვეყნებულ წერილში «ენის შინაფორმა». ავტორი აქ ცდილობს, დაასაბუთოს დებულება, რომ ენის თავისებურებანი სუბიექტის განწყობიდან გამომდინარეობს. «უნდა გვახსოვდეს ოღონდ, რომ განწყობა არავითარ შემთხვევაში წმინდა სუბიექტურ მდგომარეობას არ წარმოადგენს, პირიქით, იგი სპეციფიკური მთლიანობითი ასახვაა, სიტუაციის სწორედ ობიექტური ვითარების ერთგვარი, ასე ვთქვათ, ჰოლოტაქსისური პროცესია, რომელშიც სუბიექტი, შეიძლება ითქვას, პირველად ეხება ობიექტს და აღიქვამს მას თავის არსში» [6; 183]. ამ შემთხვევაში განწყობა, როგორც ჰოლოტაქსისური მდგომარეობა (პროცესი) უკვე ადამიანის სპეციფიკური (სამეტყველო) აქტივობის განმსაზღვრელად გვევლინება. მაშასადამე, იგი ცხოველისა და ადამიანის ქცევის უნივერსალური, ყველაზე ფუნდამენტური და გენეტიკურად პირველადი მექანიზმია. მაგრამ, როგორია მისი ონტოლოგიური ბუნება, არის თუ არა იგი ფსიქიკური? მოცემულ კონტექსტში გადამწყვეტი მნიშვნელობა ამ კითხვაზე პასუხს ენიჭება. ტერმინს «ჰოლოტაქსისი» ორი მდგენელი აქვს. ერთი (ჰოლო) – ამ მდგომარეობის მთლიანობით ხასიათზე მიუთითებს. განწყობისეული მდგომარეობისთვის, უზნაძის მიხედვით, მთლიანობა ერთ-ერთი ძირეული ნიშანია. მეორე ასეთი ნიშანი მისი არაცნობიერობაა. ტაქსისი რომ არაცნობიერია, ეს ცხადია. მაგრამ, არის რა ორგანიზმის (უმარტივესი ცხოველები და მცენარეები) მიმართული მოძრაობა ცალსახად მოქმედი სტიმულის გავლენით, იგი მიჩნეულია ცოცხალი ორგანიზმის შეგუების ფსიქიკამდელ ფორმად და, ჩვეულებრივ, ფიზიკური და ქიმიური პროცესებით აიხსნება [17] [20]. ყოველ შემთხვევაში, ასე ფიქრობდა ჟ. ლიობი, ე.წ. ტროპიზმების კონცეფციის ავტორი (ტროპიზმი ტაქსისის ანალოგიური მოვლენაა). ლიობი, როგორც ცნობილია, ზოოფსიქოლოგიაში მექანიცისტური მიმართულების წარმომადგენელი იყო და ამტკიცებდა, რომ ცხოველები (ყოველ შემთხვევაში, მათი მარტივი ნაირსახეობები), ქიმიური მანქანებია და ტროპიზმების მექანიზმით მოქმედებენ. ტროპიზმი ავტომატური და იძულებითი რეაქციაა გამღიზიანებელზე და, როგორც ასეთი, არ მოითხოვს ფსიქიკური პროცესების ტერმინებში ახსნას. ამავე დროს, ეს არის უნივერსალური ადაპტური რეაქცია და ვრცელდება არა მარტო პრიმიტიულ ორგანიზმებზე, არამედ მცენარეებზეც. მაგრამ ჯერ კიდევ გ. ჯენკინსმა აჩვენა, რომ თვით უმარტივესების ქცევის ახსნაც კი შეუძლებელია მხოლოდ ტროპიზმების (ტაქსისების) საშუალებით. მან უმარტივესებშიც აღმოაჩინა დასწავლის ელემენტარული ფორმები, რომლებიც ტრადიციულად ითვლებოდა ფსიქიკის «ობიექტურ კრიტერიუმად» [2]. უფრო მეტიც, შემდგომ კვლევებში დადასტურდა, რომ უმარტივესებისთვის ე.წ. ასოციაციური დასწავლაც არ არის უცხო[38]. ამრიგად, ყველაზე პრიმიტიული ცხოველური ორგანიზმები რეაგირებენ ისეთ ბიოლოგიურად ნეიტრალურ (აბიოტურ) გამღიზიანებლებზე, რომლებიც უშუალოდ არ მონაწილეობენ ნივთიერებათა გაცვლის პროცესში. ისინი სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი ობიექტების ან მათი თვისებების სიგნალების როლს თამაშობენ. ამას ეწოდება მგრძნობელობა, შეგრძნება. საკმაოდ გავრცელებული თვალსაზრისის მიხედვით, სწორედ ესაა ე.წ. სენსორული ფსიქიკის ანუ ფსიქიკური ცხოვრების პირველი და ყველაზე პრიმიტიული საფეხური [18][19]. აქვე ვხვდებით ფსიქიკის ისეთ ფილოგენეტურად ადრეულ ნიშნებს, როგორიცაა მოძრაობის (ქცევის) ორიენტირება (დადებითი ან უარყოფითი ტაქსისი) და თვით ქცევის ადაპტური შეცვლა ინდივიდუალური გამოცდილების შედეგად (დასწავლის ელემენტარული ფორმები). ასეა თუ ისე, ფაქტია, რომ უზნაძის ეს კვლევა-ძიება მიმდინარეობდა ცნობიერების პარადიგმის შეცვლის (არაცნობიერი ფსიქიკისა და განწყობის ფსიქიკურობის დაშვების) პირობებში. აქედან გამომდინარე, უზნაძე ეძებდა ტერმინს, რომელიც უფრო ახლოს იქნებოდა ფსიქიკასთან, ვიდრე პრინციპულად არაფსიქიკური ბიოსფერო და გამოხატავდა სიცოცხლისა და სულიერების მიჯნაზე მყოფ მდგომარეობას. ეს მდგომარეობა ფსიქიკური ცხოვრების ფილოგენეტური ძირია, მისგან გამომდინარეობს მოქმედებაც და განცდაც. უზნაძის მიხედვით, ფსიქიკის ეს პირველადი გამოვლინებები ერთგვარი ჰოლოტაქსისური პროცესის ან ეფექტის (განწყობის) ნიადაგზე აღმოცენდება. ქცევითი (ლოკომოცია), ორგანიზმული (ფსიქოფიზიოლოგია და გამომხატველობა) თუ განცდისეული (შეგრძნება და გრძნობა) ცვლილებები მაინც მეორადი წარმოშობის, მთლიანი ფსიქიკური მდგომარეობიდან აღმოცენებული ფენომენებია. ეს ნიშნავს, რომ ფსიქიკა იწყება განწყობიდან და არა მგრძნობელობიდან (განცდიდან). ჰოლოტაქსისი ისეთი მდგომარეობაა, საიდანაც იწყება ფსიქიკური პროცესის ორგანულისაგან გამოდიფერენცირება. შესაძლებელია, ეს გამოდიფერენცირება მასში არცაა ბოლომდე მიყვანილი. ჰოლოტაქსისის ტერმინის შემოტანა ალბათ იმანაც განაპირობა, რომ იგი იდეოლოგიურად უფრო ნეიტრალური იყო, ვიდრე ბიოსფერო. ამ უკანასკნელის ვიტალისტურობასა და იდეალისტურობასთან დაკავშირებული პირველი «გაფრთხილება» უზნაძემ ჯერ კიდევ 1933 წელს მიიღო. მხედველობაში გვაქვს ა. ფრანგიშვილის წერილი «იდეალიზმის ერთი სისტემის შესახებ ფსიქოლოგიაში» [13]. თუ რამდენად სახიფათო იყო იმ დროს საბჭოთა ქვეყანაში ასეთი იდეოლოგიური ბრალდებები, კარგადაა ცნობილი. უზნაძემ უთუოდ გაითვალისწინა ეს ვითარება. საზოგადოდ კი, ვერსია იმის შესახებ, რომ უზნაძის მიერ ცნობიერების პარადიგმის შეცვლა დიდწილად სწორედ იდეოლოგიურ-პოლიტიკური მოსაზრებებით იყო მოტივირებული, არც თუ უსაფუძვლოა[39]. ამავე დროს, ტერმინი ჰოლოტაქსისი მაინც საკმაოდ ბიოლოგისტურად ჟღერს. საფიქრებელია, რომ სწორედ ამიტომ აღარ ფიგურირებს იგი უზნაძის ბოლო პუბლიკაციებში. ამრიგად, უზნაძის თანახმად, განწყობა ფსიქიკის ყველაზე ადრეული საფეხურია; ფსიქიკური ცხოვრება განწყობით იწყება. ეს მოსაზრება ქართულ ფსიქოლოგიურ სკოლაში უფრო მეტად იქნა არგუმენტირებული და კონკრეტიზირებული იმ მკვლევარების მიერ, ვინც ფსიქიკის საწყისებით ინტერესდებოდა [3][4]. მთავარი საკითხი მაინც ფილოგენეტურ პლანში განწყობისა (ბიოსფეროს, ჰოლოტაქსისის) და განცდის ურთიერთმიმართების გარკვევაა. საქმე ისაა, რომ ფსიქოლოგიაში, მათ შორის განწყობის ფსიქოლოგიაშიც, ფსიქიკის აღმოცენებას, პირველ ყოვლისა, მის სასიგნალო ფუნქციას უკავშირებენ. ეს ფუნქცია კი მგრძნობელობას, ანუ განცდის არსებობას გულისხმობს. ფსიქიკა განცდის მეშვეობით აგებინებს ცოცხალ არსებას, როგორ უნდა წარიმართოს მისი აქტივობის რეგულაცია ისეთ ვითარებაში, სადაც რეგულაციის მხოლოდ ბიოლოგიური მექანიზმები საკმარისი აღარაა. მეორე მხრივ, განწყობა არაფენომენალური ფსიქიკური მოვლენაა; მეტიც, ფსიქიკური ფენომენები (განცდები) მის საფუძველზე წარმოიქმნება. მაშინ საკითხავია, რისთვის და როგორ აღმოცენდა დამატებითი ფსიქიკური რგოლი (განწყობა), რომელიც თვითონ სასიგნალო როლს არ ასრულებს, მაგრამ განსაზღვრავს ამ ფუნქციის მქონე ფსიქიკას. ამ კითხვაზე დამაკმაყოფილებელი პასუხი არ ჩანს. გაურკვევლობა კიდევ უფრო მატულობს, როცა საკითხი თვით განწყობის წარმოქმნის შესახებ დაისმის. მართლაც, განწყობის აღმოცენებას მოთხოვნილებისა და სიტუაციის თანხვედრა განაპირობებს. ისინი მოქმედ ფაქტორებად იმ შემთხვევაში იქცევიან, თუ ინდივიდს მათი არსებობის შესახებ ცნობა აქვს. ეს შეტყობინება კი შესაბამისი სენსორული და ვოლიტურ-ემოციური განცდების გზით მიიღება. გამოდის, რომ განცდა განწყობას უნდა უსწრებდეს წინ, რათა ეს უკანასკნელი აღმოცენდეს[40]. ყოველი ზემოთქმულის გათვალისწინებით, საკითხი იმის თაობაზე, საიდან იღებს ფსიქიკური ცხოვრება სათავეს – განწყობიდან თუ განცდიდან – სერიოზული წინააღმდეგობების ბადეში ეხვევა. ასეთი დაპირისპირება, შესაძლოა, თავისთავად არც იყოს მართებული, მაგრამ იგი ლოგიკური შედეგია დებულებისა, რომელსაც განწყობის თეორიის ავტორი უაღრესად პრინციპულად მიიჩნევდა თავისი შემოქმედების ყველა ეტაპზე. მისი მტკიცებით «თავისთავად ცხადია, რომ მთლიან პიროვნული მდგომარეობა არ აისახება სუბიექტის ცნობიერებაში მისი დამოუკიდებელი განცდების სახით» [11; 285]. განწყობისა და განცდის ურთიერთმიმართების გარკვევა ფილოგენეტურ კონტექსტში დ. რამიშვილმა სცადა. ფსიქიკის, როგორც ახალი კანონზომიერების მქონე რეალობის დასაბამს რამიშვილი იმაში ხედავს, რომ ცოცხალი არსებები საგნებთან ურთიერთობაში სელექციურ დამოკიდებულებას ამჟღავნებენ, ცვლიან აქტივობას საგნების სარგებლიანობა-მავნებლობის მიხედვით და ამის შესაბამისად რეაგირებენ საგნობრივ სინამდვილეზე. ეს, არსებითად, იმას ნიშნავს, რომ ფსიქიკა საგნის ცნობის ფაქტიდან იწყება. ამისათვის ინდივიდში მოცემული უნდა იყოს ობიექტის კანონზომიერება (ობიექტური მომენტი), რომელიც, მოთხოვნილებასთან და ორგანიზმის შესაძლებლობებთან ერთად (სუბიექტური მომენტი), ქმნის სამოქმედო მზაობისა და მობილიზაციის მდგომარეობას – განწყობას. მაგრამ განწყობას, როგორც ინდივიდის ყოველგვარი აქტივობის პირობასა და განმსაზღვრელ მექანიზმს, გარემოსთან უშუალო კონტაქტის დამყარების საკუთარი საშუალებები არა აქვს. «ასეთი კონტაქტის დამყარება აკისრია პერცეფციას და განცდის სხვა სახეებს. პერცეპტულმა მასალამ, მიღებულმა გარკვეული განწყობის საფუძველზე, უნდა ასახოს სიტუაციის კონკრეტული პირობები. მაგრამ განვითარების ამ ადრეულ საფეხურზე ცოცხალ არსებას არც გააჩნია გამოდიფერენცირებული და წინ წამოწეული პერცეფციის საგნობრივი შინაარსი, როგორც ამას ცნობიერების დონეზე აქვს ადგილი. განწყობის პირველი გამოვლენა განცდაში ხდება სუბიექტის ისეთი მდგომარეობის სახით, რომელშიც ასახულია მისი დამოკიდებულება გარკვეული ობიექტისადმი. სწორედ ამ საფუძველზე ხდება საგნის ცნობა ცხოველის მიერ და სწორედ ამდენად ამ დამოკიდებულებაში პერცეპტული მასალის მონაწილეობაც არის ჩართული» [4; 55]. განწყობის ამ პირველ ასახვას განცდაში ემოცია ეწოდება. ემოციაში, როგორც დამოკიდებულებაში, მოცემულია სუბიექტის გარემოსთან შეხვედრის პირველი შედეგი. ფილოგენეზის უდაბლეს საფეხურზე ემოციას არა აქვს გამოკვეთილი ფენომენოლოგიური სახე. აქ უნდა ვისაუბროთ არა იმდენად ემოციაზე, როგორც ჩამოყალიბებულ განცდაზე, არამედ «აქტუალიზებულ სუბიექტურ მდგომარეობაზე». «ემოცია არის ცოცხალი არსების ცნობირებამდელი ფსიქიკური პასუხი ობიექტის ზემოქმედებაზე ... ეს დამოკიდებულებრივი და, ამდენად, ემოციისებური მდგომარეობა არის ფსიქიკის კანონზომიერების გამოვლინების პირველი და აუცილებელი სახე» [4; 56]. ძნელი შესამჩნევი არ არის, რომ გარკვეულობის სასურველი დონე ვერც მოცემული ანალიზის შემთხვევაში მიიღწევა. რამიშვილი ლაპარაკობს განცდის ყველაზე პრიმიტიულ და ადრინდელ ფორმაზე, «ემოციისებრ მდგომარეობაზე», რომელსაც ემოციის ნიშნებიც აქვს (იგი დამოკიდებულებას გამოხატავს) და შეგრძნებისაც (საგნობრივ შინაარსს ასახავს). ფსიქიკის საწყის საფეხურზე კოგნიტური და ემოციურ-ვოლიტური სფერო მართლაც არ უნდა იყოს განცდისეულად გამოდიფერენცირებული. თუმცა, ეს ფენომენოლოგიური ძიებანი უდაბლეს ცხოველებში ნათელს ვერ ჰფენს იმას, განწყობიდან იწყება ფსიქიკა თუ განცდიდან და როგორია, საზოგადოდ, მათ შორის მიმართება. ერთი შეხედვით, პასუხი თითქოს გვაქვს: განცდები განწყობისეული მექანიზმის გარემოსთან კონტაქტის საშუალებებია. ამასთანავე, რამიშვილი იმეორებს უზნაძის თვალსაზრისს იმის შესახებ, რომ ემოცია განწყობის პირველი განცდისეული გამოვლინებაა. მაშასადამე, განწყობა წინ უსწრებს და განსაზღვრავს განცდისეულ ფსიქიკას. თითქოს ყველაფერი ნათელია, მაგრამ სინამდვილეში კვლავ პასუხგაუცემელი რჩება კითხვა: როგორ იქმნება განწყობა იმ მონაცემების გარეშე, რომლებიც მხოლოდ განცდის საშუალებით ეძლევა აქტივობის სუბიექტს? როგორ აღმოცენდება პირველი ფსიქიკური ფაქტი – განწყობა, როგორც მზაობა, ორიენტირებულობა გარკვეულ აქტივობაზე, თუ წინასწარ, განცდისეულად (შეგრძნება-გრძნობის სახით) არ აისახა სიგნალები მისი «ობიექტური» და «სუბიექტური» მომენტების შესახებ. უნდა ითქვას, რომ ორაზროვნება აქ თითქმის ყველგანაა, მაგალითად, ზემოთ მოყვანილი გამონათქვამები, რომ ემოცია ორგანიზმის ცნობიერებამდელი ფსიქიკური პასუხია გარემოს ზემოქმედებაზე და რომ იგი ფსიქიკის კანონზომიერების გამოვლინების პირველი და აუცილებელი სახეა. განა უზნაძის თეორიის მიხედვით, პირველი ცნობიერებამდელი პასუხი განწყობა არ არის? ან, განა ამ კონცეფციის თანახმად, ფსიქიკის ყველაზე ფუნდამენტური და პირველადი კანონზომიერება განწყობის მექანიზმის სახით არ არსებობს? ეს კანონზომიერება არაფენომენალური ფსიქიკის სფეროშია მოცემული. ემოცია კი განცდაა. აქედან გამომდინარე, როდესაც განცდის კანონზომიერება ფსიქიკის პირველად კანონზომიერებად მოიხსენიება, ეს ხომ არ ნიშნავს, რომ ფსიქიკა განცდიდან იწყება? აღნიშნული დებულება შეიძლება მართებულიც იყოს, მაგრამ რამდენად ესადაგება იგი განწყობის თეორიის ავტორის პოზიციას, რომლის მიხედვით ფსიქიკის სათავე განწყობაა. მოცემული ანალიზის ფარგლებში საინტერესოა გაირკვეს, თუ როგორ ახასიათებს უზნაძე საზოგადოდ ცხოველის ფსიქიკას, კერძოდ, მის განცდებს. უნდა ითქვას, რომ უზნაძეს ყოველთვის მხედველობაში ჰქონდა ცხოველისა და ადამიანის ფსიქიკის განსხვავებულობა. ეს განსაკუთრებული ინტერესის საგანი გახდა ბოლო პერიოდში, როდესაც შეიქმნა ობიექტივაციის თეორია, გაჩნდა შეხედულება აქტივობის ორი დონის შესახებ, ხოლო განწყობის ცნების შემოტანის საჭიროება ფსიქიკის განვითარების მეთოდოლოგიური ამოცანის გადაჭრას დაუკავშირდა. ცხოველის აქტივობა ყოველთვის პირველ დონეზე მიმდინარეობს. ამიტომ აქ აღმოცენებული განცდები ობიექტივაციამდელ ფსიქიკას ახასიათებს. ობიექტივაციის პლანში განცდები სპეციფიკურ სახეს იღებს. «ადამიანის განვითარების საფეხურზე – ობიექტივაციის ბაზაზე – ახალი განცდები აღმოცენდება, განცდები, რომელთაც ცხოველთან ჩვენ ვერ ვადასტურებთ. ამ განცდათა შორის პირველ რიგში ობიექტივირებული წარმოდგენა ან იდეა უნდა ვიგულისხმოთ» [10; 153]. წარმოდგენები ცხოველებსაც აქვთ, რაც იქიდანაც ჩანს, რომ ისინი სიზმრებს ხედავენ. ეს წარმოდგენები ინდივიდუალურ-ხატოვანი ხასიათისაა და აღქმის უშუალო გაგრძელებად გვევლინება. ნამდვილი, ასე ვთქვათ, «წმინდა წარმოდგენა», ამ სიტყვის პირდაპირი მნიშვნელობით, სწორედ ესაა. ადამიანს ასეთი წარმოდგენები ცხადშიც აქვს. მაგალითად, ოცნების ხატის გაცდა, რომელსაც ზოგჯერ «ცხადში სიზმარს» უწოდებენ. არსებობს სხვაგვარი წარმოდგენაც. იგი ობიექტივაციის პლანში წარმოიქმნება აზროვნების პროცესთან წარმოდგენის დაკავშირების გზით. წმინდა წარმოდგენა ივსება «ინტელექტუალური დანამატით» და მიიღება განზოგადებული წარმოდგენა. იგი, არსებითად, წარმოდგენა კი არა – იდეაა. ფენომენოლოგიურად იდეა წარმოდგენისაგან ზოგადობით განსხვავდება, ხოლო გენეზისის მხრივ – იმით, რომ მისი წარმოქმნა მხოლოდ ობიექტივაციის ნიადაგზეა შესაძლებელი. არსებითად იგივე ითქმის აღქმის შესახებაც. «ადამიანის აღქმას უწოდებენ «კატეგორიალურს». «მაგრამ აღქმა წმინდად არაა კატეგორიალური. აღქმა ინდივიდუალურია და, მაშ, მისი დასახელება არ შეიძლება, რადგან ყოველი დასახელება განზოგადებაა. ასეთია ცხოველის აღქმა და ესაა აღქმა ნამდვილად. ადამიანის შემთხვევაში ამას ემატება ობიექტივაცია და აზროვნების აქტი. აქედან აღქმა «კატეგორიალური» ხდება» [12 ბ; 92]. ერთი სიტყვით, ცხოველს აქვს აღქმა და წარმოდგენა, მაგრამ სხვაგვარი, ვიდრე ადამიანს. «ცხოველს არ შეიძლება ჰქონდეს ჩვენთვის ცნობილი ფსიქიკური პროცესები, როგორც ისეთი აქტები, რომლებიც თავის საგანს გულისხმობს და მაშასადამე, მჭიდროდ არის დაკავშირებული აზროვნებასთან, რომელიც ცხოველს ფაქტიურად არა აქვს» [11; 295]. თავის ბოლო ნაშრომში უზნაძე საგანგებოდ აანალიზებს ამ საკითხს. აღსანიშნავია, რომ ეს ანალიზი ეხება მხოლოდ შემეცნებით ფსიქიკურ პროცესებს და არ მოიცავს ემოციურ და ვოლიტურ სფეროსთან დაკავშირებულ პროცესებსა და განცდებს. ცხოველს არა აქვს ყურადღება, რომელიც ობიექტივირებულ განცდაზე ცნობიერების მიმართვას გულისხმობს. თუმცა, ცხოველი არც წმინდა რეფლექტორული არსებაა; მისი რეაგირება არ დაიყვანება საორიენტაციო რეფლექსებზე, რასაც პავლოვი ამტკიცებდა. ცხოველის რეაქციები განწყობის საფუძველზე აიგება. ცხოველს არა აქვს ნამდვილი «მნემური წარმოდგენები». ამ განცდის დახასიათება გულისხმობს, რომ იგი არა მხოლოდ წარსულის რაიმე შინაარსს გვაწვდის, არამედ იმის ცნობიერების მატარებელიცაა, რომ ეს შინაარსი წარსულიდანაა და თანაც, როგორც წესი, გარკვეული წარსულიდან. მეხსიერება, რომელიც შეიცავს აზრს იმის შესახებ, რაც გვახსოვს, ვერ იარსებებს ცხოველებთან. უზნაძის ეს დებულება სავსებით მართებულია, თუმცა ისიც ნათელია, რომ ცხოველებს მეხსიერების ფუნქცია აქვთ, რასაც დასწავლის ფაქტები ადასტურებს. სიზმრების წარმოდგენებიც წარსული აღქმების შემონახვასა და აღდგენას გულისხმობს, თუნდაც იმ ზოგადობას მოკლებული, ინდივიდუალური წარმოდგენებისა, რომლებიც ზემოთ «ნამდვილ წარმოდგენებად» იქნა ცნობილი და გაიმიჯნა იდეებისაგან. ეს უკანასკნელნი, ამ ანალიზის კონტექსტში, ალბათ, «მნემურ წარმოდგენებად» მოინათლებოდნენ. რაც შეეხება აზროვნებას, უზნაძე, როგორც ჩანს, უშვებს ცხოველის მიერ ასეთი უნარის გამოვლენის პრინციპულ შესაძლებლობას. მაგრამ ეს დასტურდება მხოლოდ სპეციალურ ექსპერიმენტულ პირობებში. ბუნებრივ პირობებში კი, უზნაძის რწმენით, ასეთი ფაქტები არ დასტურდება. აქედან გამომდინარე, არც უნდა იქნას დაშვებული ცხოველთან ისეთი პროცესების არსებობა, რომლებიც ადამიანთან აზროვნების სახელით არის ცნობილი. ამ არგუმენტაციის დამარწმუნებლობასთან დაკავშირებით შეიძლება გარკვეული ეჭვი გაჩნდეს, როგორც ფაქტობრივი, ისე თეორიული თვალსაზრისით (ბუნებრივ პირობებში უმაღლეს ცხოველებს ისევე სჭირდებათ აზროვნება, როგორც არაბუნებრივში. ამიტომ, შეძლებისამებრ, ისევე იქცევიან, როგორც ექსპერიმენტულ სიტუაციაში. გარდა ამისა, რაიმე არსებისადმი ამა თუ იმ ფსიქიკური ფუნქციის მიწერა არ არის დაკავშირებული იმასთან, ეს პროცესი ცდის სიტუაციაში აღმოცენდა, თუ ბუნებრივში). მაგრამ, ჩვენი მიზანი მხოლოდ უზნაძის პოზიციის ჩვენებაა. ის კი ასეა ფორმულირებული: «თუ უნდა ვაღიაროთ, რომ ცხოველს, როგორც ასეთს, თავისი ცხოვრების ბუნებრივ პირობებში აზროვნება არ ესაჭიროება, და მაშასადამე, არც აქვს, მაშინ თავისთავად ნათელი ხდება, რომ მას არ შეიძლება ჰქონდეს არც სხვა ფსიქიკური ფუნქციები, რომელთა ჩვეულებრივი აქტივობა აზროვნების მოქმედებასთანაა დაკავშირებული. ასე, მაგალითად აღქმის ფუნქცია, თავისი ნამდვილი მნიშვნელობით, გულისხმობს არა მარტო ფუნქციის, არამედ მისი საგნის შესახებ აზრის არსებობასაც» [11; 293]. აქ კვლავ ვუბრუნდებით ყველაზე რთულ საკითხს, საკითხს აღქმის ისეთ ფუნქციად დახასიათებისა, რომელიც პირველადია ფსიქიკური ცხოვრების გენეზისის თვალსაზრისით და რომლის განხილვაც ამ კუთხით განწყობის თეორიაში ნამდვილ პრობლემად გადაიქცა. ეს პრობლემა განზოგადებული სახით განწყობის აღმოცენების ფსიქიკური წინაპირობების დაშვება-არდაშვებას უკავშირდება. საზოგადოდ, როგორც ცხოველთან, ისე ადამიანთან განწყობის აღმოცენების აუცილებელი პირველი ორი პირობის (მოთხოვნილებისა და მისი დაკმაყოფილების სიტუაციის) გარდა, უზნაძის მიერ განიხილება «მესამე წანამძღვარიც: აღქმის პრიმიტიული საფეხური, რომელიც აუცილებლად უნდა ვიგულისხმოთ ყოველგვარი განწყობის აღმოცენებისას» [11; 288]. ეს უკანასკნელი, არსებითად, იმისთვისაა საჭირო, რომ მოხდეს სიტუაციის ფსიქიკური ასახვა[41]. აღქმა გარემოს შესახებ ცნობებს გვაწვდის. იგი, როგორც ფსიქიკური აქტი, სხვადასხვა სირთულისაა. განვითარების უმაღლეს (ობიექტივაციის) დონეზე «მიმდინარეობს გართულებული აღქმისა და წარმოდგენის აქტებიც, ე.ი. მის ნიადაგზე სწარმოებს დაკვირვება და მოგონება, რომელნიც განწყობის საფუძველზე უშუალოდ აღმოცენებული აღქმისა და მეხსიერების ადამიანურ ფორმებს წარმოადგენენ» [7;5]. ამდენად, მეხსიერება და აღქმა განიხილება, როგორც ფსიქიკური პროცესი და როგორც განცდა. პირველ შემთხვევაში განვითარების მწვერვალია მოგონება და დაკვირვება, ხოლო მეორე შემთხვევაში – იდეა და საგნობრივი, კატეგორიზირებული აღქმა. ზემოთ მოყვანილი მსჯელობებიდან გამოდის, რომ ასეთი აღქმა ცხოველს არა აქვს, ვინაიდან ის მხოლოდ აზროვნების საფუძველზე ყალიბდება. თუმცა, უზნაძე იქვე ამატებს, რომ ასეთი ინდივიდუალური და პრეკატეგორიალური აღქმა არის სწორედ «ნამდვილი აღქმა», რაც, თუ მსჯელობის მთელ ლოგიკას გავითვალისწინებთ, ძნელი გასაგები ხდება. როგორც არ უნდა იყოს, ასეთი «პრიმიტიული აღქმა» სავსებით საკმარისია განწყობის საფუძველზე წარმოებული ცხოველის აქტივობის მიზანშეწონილი განხორციელებისთვის. თვით განწყობის აღმოცენების საკითხთან დაკავშირებით უზნაძეს კიდევ უფრო პრიმიტიული აღქმის დაშვება უწევს. აღქმა, რომელზეც აქამდე ვსაუბრობდით, მეორადი, განწყობიდან ნაწარმოები ფსიქიკური ფაქტია. ახლა მსჯელობა იწყება განწყობის მიმართ პირველად მოვლენაზე. იგი უზრუნველყოფს სიტუაციის პირველად ასახვას სუბიექტში, რის გარეშე განწყობა ვერ წარმოიქმნება. ეს ეხება ყოველგვარი ცოცხალი არსების განწყობას. საქმე ისაა, რომ უზნაძე იმ ვითარებასაც აანალიზებს, როდესაც აღქმა მიზანდასახული აქტის (დაკვირვების) სახეს იღებს. ასეთ აღქმას, ვინაიდან იგი დამოუკიდებელ ქცევად გვევლინება, საკუთარი განწყობა ესაჭიროება – «სუბიექტში ამ აღქმის განწყობა უნდა აღმოცენდეს» [11; 275]. მაგრამ ეს არაა ტიპური შემთხვევა. ცხოველთან აღქმა არ არის დამოუკიდებელი პროცესი; იგი დამხმარე აქტის როლს თამაშობს და საკუთარი განწყობა არ გააჩნია. ასევეა ადამიანის იმპულსური ქცევის დროსაც. ამ შემთხვევაში აღქმის აქტები რაღაც სხვა ქცევასა და განწყობას ემსახურება, მაგრამ ამ განწყობის შესაქმნელად სუბიექტში წინასწარ სიტუაცია უნდა აისახოს, რაც აღქმის გარეშე ვერ მოხდება. მაშასადამე, «აღქმა უნდა გვესმოდეს, ერთი მხრივ, როგორც მდგომარეობა, რომელიც წინ უსწრებს განწყობის აქტს, ხოლო მეორე მხრივ – როგორც განცდა, რომელიც თან სდევს მას» [11; 275]. შესაძლოა, ავტორს აქ იმის თქმა სურს, რომ ეს განწყობამდელი მდგომარეობა (აღქმა) განცდა არ არის. მაგრამ ტექსტის ანალიზი ამ დაშვებას არ ადასტურებს. უზნაძე ამტკიცებს, რომ ასეთი, განწყობის წინმსწრები სიტუაციის ასახვა სრულყოფილ და დასრულებულ აღქმას არ წარმოადგენს. იგი ამ შემთხვევაში აღქმას ბრჭყალებში სვამს და მის აღსანიშნავად სხვა ტერმინს, «შემჩნევას» ან «შეგრძნებას» იყენებს. მთავარი კითხვა იმას ეხება, არის თუ არა ის ფსიქიკური მოვლენა ან, უფრო კონკრეტულად, არის თუ არა იგი განცდა. უზნაძე ცდილობს, დახატოს ამ მდგომარეობის ფენომენოლოგიური სურათი. იგი მიუთითებს იმ ვითარებაზე, რომელიც ძილის დროს გრძნობის ორგანოებზე გამღიზიანებლის ზემოქმედების დროს წარმოიქმნება. ამ შემთხვევაში გამღიზიანებელზე რეაგირებს არა გარემოსგან გამოთიშული სუბიექტი, არამედ თვით გრძნობის ორგანო. «მაგრამ როცა ჩვენ ვიღვიძებთ, მაგალითად, რაიმე გარე შთაბეჭდილების, ვთქვათ, ძლიერი სმენითი გამღიზიანებლის ზემოქმედებით, ხდება ხოლმე, რომ დასაწყისში, როცა ჯერ კიდევ არა ვართ საბოლოოდ გამოფხიზლებული, ჩვენ არ განვიცდით ამ შთაბეჭდილებას, როგორც რაღაც ისეთს, რაც გარედან მოქმედებს ჩვენზე; ჩვენ მას განვიცდით უფრო, როგორც ჩვენი სმენითი ორგანოს მდგომარეობას, როგორც ხმაურს ყურში, და არა, როგორც ბგერას, რომელიც ჩვენს ირგვლივ არსებული სამყაროდან მოდის, როგორც, ვთქვათ, აბობოქრებული ზღვის ხმაური» [11; 276]. როგორც ვხედავთ, პირდაპირ არის ნათქვამი, რომ ეს მდგომარეობა სპეციფიკური განცდა ყოფილა, რომელსაც განსაკუთრებული სენსორულ-სუბიექტური მახასიათებლები აქვს და პრაქტიკულად მოკლებულია საგნობრივ-პერცეპტულ შინაარსს. ამასთან, ეს განცდა მხოლოდ ძილიდან გამოსვლის მომენტისთვის არ არის დამახასიათებელი. ფაქტობრივად ამ მდგომარეობით (განცდით) იწყება ყველა ცოცხალი ორგანიზმის, მათ შორის ადამიანის, ყოველი აღქმა – აქვე შენიშნავს უზნაძე. ამრიგად, ერთგვარი შეგრძნებითი მდგომარეობა, რომელიც წინ უსწრებს და განაპირობებს არაფენომენალურ განწყობას, განცდადი ბუნების ფსიქიკური მოვლენა ყოფილა. შენიშვნების რვეულის 1947 წლის ერთ-ერთ უკანასკნელ ჩანაწერში თითქმის იგივე აზრი მეორდება: ქცევას წინ უსწრებს განწყობა და არა ფსიქიკა პირველადი ცნობიერების, ანუ განცდის მნიშვნელობით. მაგრამ ეს მხოლოდ განსაზღვრული აზრითაა სწორი, მიუთითებს უზნაძე, ვინაიდან შეგრძნება, როგორც ფსიქიკური ფაქტი, არსებობს განწყობის გარეშე და განწყობამდე. თუ კი საქმის ვითარებას გენეტიკური ასპექტით შევხედავთ, მაშინ იმის მტკიცებამდე მივალთ, რომ ფსიქიკა ყველაზე პრიმიტიული განცდით, შეგრძნებით იწყება. იგი აუცილებელი პირობაა მიზანშეწონილი ქცევის განწყობისეული მექანიზმის აღმოცენებისთვის. ფსიქიკური ცხოვრების (განცდის) ყველა სხვა ფორმა კი მეორადი, განწყობიდან ნაწარმოები მოვლენაა. ეს დებულება ნაკლებად ესადაგება განწყობის თეორიის სულისკვეთებას და უზნაძის სხვა გამონათქვამებს, რაზეც ზემოთ იყო საუბარი, თუმცა იგი გამომდინარეობს უზნაძის იმ ტექსტების ანალიზიდან, რომლებიც აღქმის ფუნქციას და მის განწყობასთან მიმართებას ეხება. საზოგადოდ კი უზნაძე მტკიცედ დგას იმ პოზიციაზე, რომ გენეზისის ყველა ფორმის შემთხვევაში (ფილოგენეზი, ონტოგენეზი და აქტუალგენეზი) ფსიქიკური ცხოვრება განწყობიდან იწყება. სავსებით შესაძლებელია, რომ განწყობის წარმოქმნის პირობების, ანუ აღქმის პარადოქსის სხვაგვარმა გააზრებამ უზნაძის ზოგადფსიქოლოგიური სისტემისთვის უფრო მისაღებ დებულებამდე მიგვიყვანოს. მაგრამ ეს უკვე სხვა გამოკვლევის თემაა. ამრიგად, მოკლე დასკვნის სახით შეიძლება შემდეგი ითქვას: რეალურად უზნაძის თეორიაში თავიდანვე ცნობიერების ორი ცნება იყო მოცემული – პირველადი (უშუალო, ატრიბუტული) და მეორადი (რეფლექსიური) ცნობიერება. პირველადი ცნობიერების ცნება, არსებითად, არაცნობიერი ფსიქიკურის ცნების ფუნქციას ასრულებდა. მას შემდეგ, რაც უზნაძემ ეს უკანასკნელი თეორიაში შემოიტანა და განწყობა არაცნობიერ ფსიქიკურ ფაქტად გამოაცხადა, პირველადი ცნობიერების ცნება ზედმეტი გახდა. უზნაძემ ვერ მოასწრო მისი ამოღება თეორიიდან, მაგრამ სისტემის განვითარების ლოგიკა ამას გვკარნახობს. ამასთან, პირველად ცნობიერებაზე უარის თქმა სულაც არ ნიშნავს არაცნობიერის ცნების განწყობის ცნებით შეცვლას. უზნაძის თანახმად, განწყობა არაფენომენალური ფსიქიკური რეალობაა. არსებობს ფენომენალური ფსიქიკაც (განცდები), რომელიც არ არის ცნობიერი (რეფლექსიური ცნობიერების მნიშვნელობით). მაშასადამე, განწყობა არ ფარავს არაცნობიერი ფსიქიკურის ცნების მთელ შინაარსს. ეს უკანასკნელი შეიცავს როგორც არაგანცდად განწყობებს, ისე გაუცნობიერებელ განცდებს. მოცემული კონსტრუქციიდან გამომდინარეობს, რომ განწყობა აუცილებლად წინ უსწრებს განცდას როგორც ფილოგენეზში, ისე აქტუალგენეზში. ამ ორივე შემთხვევის ანალიზი გარკვეულ სირთულეებს წარმოაჩენს. ფილოგენეზის შემთხვევაში ეჭვის ქვეშ დგება ფსიქიკის სასიგნალო ფუნქცია. ჩვეულებრივ, ამ უკანასკნელით ამართლებენ ფსიქიკის აღმოცენებას ფილოგენეზში, ხოლო მის განხორციელებას ე.წ. «მგრძნობელობის», ანუ განცდის გაჩენას უკავშირებენ. თუ იქიდან ამოვალთ, რომ ფილოგენეზში ფსიქიკა განწყობით იწყება, გასარკვევი იქნება, ერთი მხრივ, როგორ ასრულებს ამ ფუნქციას არაფენომენალური განწყობა და, მეორე მხრივ, როგორ და რისთვის აღმოცენდება განცდადი ფსიქიკა. სირთულეები ჩნდება აქტუალგენეზის გააზრების დროსაც. აქ ვდგებით ე.წ. «აღქმის პარადოქსის» წინაშე, რომელიც საკუთრივ განწყობის წარმოქმნის საკითხს უკავშირდება: განწყობის შესაქმნელად აუცილებელია სიტუაციის აღქმა (ანუ განცდა), რომელიც, თავის მხრივ, სათანადო განწყობის არსებობას საჭიროებს. ამ დილემის გადაწყვეტის სარწმუნო ვარიანტი განწყობის თეორიაში ჯერჯერობით ვერ მოინახა. ყოველივე ზემოთ თქმულიდან გამომდინარე, თითქოს ასეთი ალტერნატივის წინაშე ვდგებით: ან უარი უნდა ვთქვათ სქემაზე განწყობა – გაუცნობიერებელი ფსიქიკა – ცნობიერება (თუმცა, გაუგებარია, რით უნდა შეიცვალოს იგი), ან მოვნახოთ ზემოთ დასმული საკითხების დამარწმუნებელი ახსნა. ეს გულისხმობს ფილოგენეზის ისეთ სურათის მოცემას, სადაც ფსიქიკის აღმოცენება განცდის გარეშე იქნება მოაზრებული, და მოინახება რეალური გამოსავალი «აღქმის პარადოქსიდან». კვლევა-ძიება ორივე მიმართულებით დიდად შეუწყობს ხელს განწყობის თეორიის შემდგომ განვითარებას. ირაკლი იმედაძე წიგნიდან: გამოკვლევები თეორიულ ფსიქოლოგიაში …
- დაამატა ლაშა to ფსიქოლოგია at 8:19pm on მარტი 27, 2019
- თემა: მეტაფიზიკა (წიგნი მეცხრე)
- ვთქვით, ყველა სხვ კატეგორია: რაოდენობა, თვისება და სხვა, სუბსტანციას ეხება. ხოლო, რადგან არსებულზე შეიძლება ვილაპარაკოთ, ერთი მხრივ, ან როგორც კონკრეტულ საგანზე, ან თვისებაზე და რაოდენობაზე, მეორე მხრვივ, როგორც შესაძლებლობაზე, განხორციელებაზე და მოქმედებაზე, ამიტომ უნდა დავადგინოთ შესაძლებლობისა და სინამდვილის და უპირველესად ყოვლისა, შესაძლებლობის უმთავრესი მნიშვნელობები. თუმცა ეს იმდენად მნიშვნელოვანი არაა იმ საკითხისათვის, რაზეც ახლა გვსურს მსჯელობა. როგორც შესაძლებლობის, ისე რეალობის მნიშვნელობა გაცილებით მეტია, ვიდრე მხოლოდ მოძრაობისა, მაგრამ მიუხედავად ამისა, უნდა ვიმსჯელოთ მოძრაობის შესახებ, ხოლო რეალობის განსაზღვრებებში ცხადვყოთ ყოველივე სხვაც. რომ „უნარსა“ და „შესაძლებლობას“ მრავალი მნიშვნელობა აქვს, ეს სხვაგანაც დავაგდინეთ. შესაძლებლობის ის მნიშვნელობები, სადაც მხოლოდ სახელწოდებაა საერთო, უნდა გადავდოთ გვერდზე (ზოგჯერ ის ეწოდება რაღაც მსგავსთ. მაგალითად, გეომეტრიაში შესაძლებელსა და შეუძლებელს ვუწოდებთ გარკვეული სახით არსებობას ან არარსებობას)[1], ხოლო, რომლებსაც ერთსა და იმავე სახესთან აქვთ მიმართება რაღაც საწყისებს წარმოადგენენ და შეიძლება მათზე მსჯელობა იმ პირველ ერთთან მიმართების გამო, რომელიც ან სხვაშია მოძრაობის საწყისი, ან თვითონაა სხვა. განცდა, ერთი მხრივ, არის უნარი, რომელიც ან თვით განმცდელში არის ვნებითი ცვალებადობის საწყისი, ან სხვის ზემოქმედებითაა გამოწვეული, ანდა რამდენადაც თვითონ არის სხვა. მეორე მხრივ კი, ისაა ცუდისაკენ ცვალებადობისადმი ან განადგურებისადმი უგრძნობლობა, რაც ან ცვალებადობის სხვა საწყისისაგანაა გამოწვეული, ან რამდენადაც თვითონაა სხვა. ყველა ამ განსაზღვრებაში მოცემულია პირველადი ძალის ცნება. შესაძლებლობა ეწოდება აგრეთვე არა მხოლოდ მოქმედების ან ვნების, ან კარგად მოქმედების უნარს, არამედ ამ ცნებაში მოცემულია როგორღაც პირველად უნართა მნიშვნელობებიც. აქედან ცხადია, რომ მოქმედებისა და განდის უნარი ერთი და იგივეა, რადგან შესაძლებლობაა, როგორც თვით საგნის მიერ განცდის უნარის ქონება, ისე მის მიერ სხვაში ამ უნარის გამოწვევა. ზოგჯერ კი ეს სხვადახვა რამაა. ერთი მხრივ, ის არსებობს განმცდელში იმიტომ, რომ მას როგორც არსებობის, ისე მატერიალური რაღაც საწყისი აქვს. განცდა კი, მაგალითად, ქონის წვა, რბილის გაღუნვა და სხვა, განმცდელს შეუძლია სხვადასხვა მიზეზით. სხვადასხვა უნარი აქვთ მოქმედ საგნებს, მაგალითად, გათბობის და აშენების უნარი, პირველი გამათბობელშია, მეორე - მშენებელში. ამიტომაც ამ თვისების მქონე საგნები არავითარ ზემოქმედებას არ ახდენენ თავის თავზე, რადგან საგანი ერთია და არა სხვა. უუნარობა და უნარის არმქონე უპირისპირდება უნარს და მისი არქონებაა. ისე რომ ყოველგვარი უნარი, განხილული ამ თვალსაზრისით, უპირისპირდება უუნარობას. „უნარის არქონებას“ მრავალი მნიშვნელობა აქვს. ის ნიშნავს, როგორც საერთოდ „არქონებას“ , ისე იმის არქონებას, რაც ბუნებრივად უნდა ჰქონდეს მოვლენას, მაგრამ ან მთლიანად არა აქვს, ან არა აქვს მაშინ, როცა უნდა ჰქონდეს, ან რაც რაღაცნაირად უნდა ჰქონდეს, მაგრამ ან სრულიად არა აქვს, ან როგორღაც. ზოგჯერ კი ვამბობთ, რომ უუნაროა მოვლენა, რომელსაც იძულების გამო არა აქვს ის, რაც ბუნებრივად უნდა ჰქონდეს. თავი 2 ზოგი ამ საწყისთაგანი არსებობს უსულო საგნებში, ზოგი კი სულიერშიც და სულშიც, კერძოდ, ისეთ სულში, რომელსაც განსჯა აქვს, ამიტომ ცხადია, რომ ზოგი უნარი დაკავშირებულია განსჯასთან, ზოგი კი არა. ყველა სახის ხელოვნება და შემოქმედებითი ხასიათის მეცნიერებაც უნარია, რადგან ისინი ცვალებადობის საწყისნი არიან სხვაში, ან თვით არიან სხვა. ის უნარნი, რომლებიც დაკავშირებული არიან განსჯასთან, იწვევს საპირისპირო შედეგებს, ხოლო რომლებიც არ უკავშირდებიან განსჯას - მხოლოდ ერთს. მაგალითად, სითბო მხოლოდ ათბობს, მედიცინა კი იწვევს, როგორც ჯანმრთელობას, ისე ავადმყოფობას. ამის მიზეზი კი ისაა, რომ განსჯა ცოდნაა, რომელიც ავლენს როგორც საგანს, ისე მის გაქრობას. ოღონდ არა ერთნაირად, არამედ ზოგჯერ ავლენს ორივეს, ზოგჯერ კი უმეტეს შემთხვევაში არსებულს. ასე რომ, აცილებელია მეცნიერება საწინააღმდეგო მოვლენების ცოდნაც იყოს, ე.ი. როგორც თავისთავადი, ისე არათავისთავადი მოვლენებისა. როგორც განსჯა, რომელიც ხან თავისთავადს ეხება, ხან კი შემთხვევითსაც, რადგან ის უარყოფით და დაშორებით ცხადყოფს წინააღმდეგობას. არქონება ხომ წინააღმდეგობის პირველი სახეა[2] და მოპირდაპირე მხარის უარყოფა. მოპირდაპირე მხარეები კი ერთსა და იმავე მიმართებაში არ არსებობენ[3]. ცოდნა არის განსჯის უნარი, სული კი მოძრაობის საწყისია. ამიტომ გამაჯანმრთელებელი უნარი მარტო ჯანმრთელობას წარმოშობს, გამათბობელი - სითბოს, გამაცივებელი - სიგრილეს, შემეცნების უნარი კი ორივეს. განსჯა ორივეს უნარია, თუმცა არა ერთნაირად. სულში იმყოფება მოძრაობის საწყისიც. ამრიგად, ორივეს ერთი და იგივე საწყისი ამოძრავებს და ერთი და იმავე მიზნისაკენ წარმართავს. ამიტომაც განსჯის უნარის მქონე ამ უნარის საპირისპირო შედეგსაც იწვევს, არქონის შედეგებს, რადგან მათ აერთიანებთ ერთი საწყისი - განსჯა. ცხადია, რომ კარგი მოქმედების უნარს თან სდევს საერთოდ მოქმედებისა და განცდის უნარი. ამ უკანასკნელთ კი პირველი ყოველთვის არ ახლავთ თან, რადგან აუცილებელია, რომ კარგად მოქმედი საერთოდ მოქმედიც იყოს, მაგრამ აუცილებელი არაა, რომ საერთოდ მოქმედი კარგის მოქმედიც იყოს. თავი 3 ზოგიერთი მოაზროვნენი, მაგალითად, მეგარელები, ფიქრობენ, რომ უნარი მხოლოდ მოქმედების დროს არსებობს და არ არსებობს უმოქმედობის დროს. მაგალითად, ვინც აშენებს, იმას აშენების უნარიც აქვს და აქვს მაშინ, როდესაც აშენებს. ასევეა სხვა შემთხვევაშიაც. მაგრამ აქედან გამომდინარე შეუსაბამო შედეგთა განჭვრეტა ძნელი არაა. ცხადია, სახლის მშენებელი არ იქნება სახლის მშენებელი, თუ სახლს არ ააშენებს, რადგან სახლის მშენებლად ყოფნა გულისხმობს სახლის შენების უნარის მქონედ ყოფნას. ასევე სხვა ხელობებშიც თუ შეუძლებელია ამ ხელობის დაუფლება შესწავლისა და ათვისების გარეშე და არქონება ოდესმე ქონების გარეშე, რაც შეიძლება მოხდეს დავიწყების, განცდის ან დროის ხანგრძლიობის შედეგად, რადგან რომ ამ რიგად არ მოსპობილიყო, მუდმივი იქნებოდა[4]. მაშინ, როდესაც შეწყვეტდა მშენებელი მქმედებას, მას აღარც ეს ხელობა ექნებოდა და შემდეგ, მშენებლობის დაწყებისთანავე, კვლავ როგორღაც მიიღებდა მას. ასევე უსულო საგნებიც: არ იქნებოდა არც ცივი, არც თბილი, არც ტკბილი, საერთოდ, რაიმე შეგრძნებადი, შემგრძნებელის არარსებობის შემთხვევაში. აქედან ისეთივე შედეგი გამომდინარეობს, რაც პროტაგორას თვალსაზრისიდან. გარდა ამისა, არავის არ ექნებოდა შეგრძნების უნარი, თუ არ შეიგრძნობდა და არ იმოქმედებდა[5]. ბრმაა ის, რომელსაც მხედველობა არა აქვს, მაშინ, როდესაც ბუნებრივად უნდა ჰქონდეს და უნდა ჰქონდეს მაშინ, როდესაც არსებობს. ზემომოტანილი მსჯელობით კი ერთი და იმავე დღის განმავლობაში ერთი და იგივე ადამიანი მრავალჯერ იქნებოდა ბრმაც და ყრუც. ამას გარდა, თუ უუნარო იმას ჰქვია, ვინც უნარი დაკარგა, მაშინ იმას, რაც არ წარმოიშობა, საერთოდ, არ ექნება წარმოშობის უნარი, ხოლო ვინც წარმოშობის უნარის არმქონეს მიაწერს არსებობას, - ან მომავალში არსებობას, სცდება, რადგან „უნარის არმქონე“ ამას არ ნიშნავდა. ამრგიად, ზემომოტანილი მსჯელობით ისინი სპობენ როგორც მოძრაობას, ისე წარმოშობას, რადგან ის, რაც დგას, განუწყვეტლივ იდგება და რაც ზის, განუწყვეტლივ იჯდება. და ვინც ზის, არ ადგება, რადგან ვერ შესძლებს ადგომას, ისევე, როგორც ის, ვისაც ადგომის უნარი არა აქვს. თუ ამის თქმა არ შეიძლება, ცხადია, რომ უნარი და მისი განხორციელება სხვადასხვაა. ზემომოტანილი მოძღვრება კი აიგივებს შესაძლებლობასა და სინამდვილეს, რის გამოც ცდილობს იმის მოსპობას, რაც უმნიშვნელო არაა. ამრიგად, შესაძლებელია, რომ რაიმე არსებობის უნარის მქონე არ არსებობდეს და არარსებობის უნარის მქონე არსებობდეს. ასევე სხვა კატეგორიებშიც. მაგალითად, სიარულის უნარის მქონე შეიძლება არ დადიოდეს და სიარულის უნარის არმქონე დადიოდეს. ამრიგად, შემძლე ისაა, ვისაც ის უნარი აქვს, რომლის ფლობაში არაფერი შეუძლებელი არაა. მე ვგულისხმობ იმას, რომ ჯდომის უნარის მქონე შეიძლება იჯდეს და თუ ზის, ამაში არაფერი შეუძლებელი არაა. ასეთივე მიმართებაა მოძრაობის უნარის მქონეს და მოძრავს ან დგომის უნარის მქონესა და მგდომს, არსებობის უნარის მქონესა და წარმოშობის პროცესში მყოფს, არარსებობის უნარის მქონესა და არარსებულს შორის. სიტყვა „ენერგია“[6], რომელიც რეალობას ნიშნავს, როგორც აქ, ისე სხვა შემთხვევაში, ძირითადში, მოძრაობიდან წარმოიშვა. რადგან, ჩემი აზრით, „უნარი“ უპირველესად ყოვლისა, მოძრაობის უნარს უნდა ნიშნავდეს. მაშასადამე, იმათ, რომლებიც არ არსებობენ, არც მოძარობის უნარი უნდა მივაწეროთ, არამედ რაღაც სხვა კატეგორია. მაგალითად, არარსებული შეიძლება იყოს აზროვნების და მისწრაფების ობიექტი, მაგრამ არ შეიძლება მოძრაობდეს, რადგან მაშინ არარეალურნი რეალურთან გაიგივდებოდნენ. ზოგი არარსებული არ არსებობს მსჯელობაში, მაგრამ ის არარსებულია, იმიტომ, რომ რეალურად არ არსებობს. თავი 4 თუ ზემოთქმული „შესაძებელს“ ან მისგან გამომდინარე შედეგეს ეხებოდა, ცხადია, არ იქნება სწორი იმის თქმა, რომ ესა და ეს შესაძლებელია, მაგრამ ვერ იარსებებს, რადგან მაშინ „შეუძლებელის“ ცნების მნიშვნელობა ხელიდან გვისხლტება. მე იმას ვგულისხმობ, რომ თუ ვინმე ამბობს, რომ კვადრატის დიაგონალის ზომა ეფარდება კვადრატისავე გვერდების ზომას, მაგრამ ვერ გაზომა, რადგან ვერ მოისაზრა, რომ ეს შეუძლებელია და არაფერი არ უშლის ხელს იმას, რომ არსებობის ან წარმოშობის შემძლე რაიმე სინამდვილეში არც არსებობდეს და არც მომავალში წარმოიშვას. ჩვენი დაშვებიდან კი აუცილებლობით გამომდინარეობს ისეთი რაიმეს არსებობა ამჟამად ან წინათ, რაც შეუძლებელია. ამ შემთხვევაში კი შეუძლებელი არაფერი არ იქნებოდა, მაშინ, როდესც ჩვენ დავუშვით, რომ შეუძლებელია კვადრატის გვერდების თანაზომიერება კვადრატისავე დიაგონალთან, რადგან სიცრუე და შეუძლებელი ერთი და იგივე არა. ის ფაქტი, რომ შენ ახლა დგახარ, სიცრუეა, მაგრამ შეუძლებელი არაა. ამავე დროს, ცხადია, რომ თუ α -ს არსებობისას აუცილებელია β -ს არსებობა, მაშინ, თუ α -ს არსებობა შესაძლებელია, მაშინ β -ს არსებობაც აუცილებლად შესაძლებელია. მაგრამ თუ ეს შესაძლებლობა არაა აუცილებელი, არაფერი არ უშლის ხელს, რომ ეს შესაძლებლობა არ იყოს. დავუშვათ, რომ α შესაძლებელია, მისი არსებობის დაშვებიდან არავითარი შეუსაბამო შედეგი არ გამომდინარეობს. მაგრამ ამ შემთხვევაში აუცილებელია β -ს არსებობა, მაგრამ თუ α შეუძლებელია, β -ც შეუძლებელი იქნება. თუ β აუცილებლად უნდა არსებობდეს მაშინ აუცილებლად იქნება α -ც. მაგრამ, თუ პირველის აუცილებელი არსებობა შეუძლებელია, შეუძლებელი იქნება მეორეც, რადგან თუ α შესაძლებელია, β -ც შესაძლებელი იქნება. თუ პირობა ისეთი იყო, რომ α -ს არსებობისას აუცილებლად არსებობს β -ც. თუ α -სა და β -ს შორის ასეთი ურთიერთობა შეუძლებელია, ასევე შეუძლებელი იქნება β -ც და მაშასადამე, არც α იქნება და არც β , როგორც ვთქვით, თუ α -ს შესაძლებლობიდან აუცილებელია β -ს შესაძლებლობაც, და პირიქით α -ს აუცილებელი არსებობიდან აუცილებელია β -ს არსებობაც. მაგრამ β -ს შესაძლებლობა აუცილებელია, თუ α შესაძლებელია. თუ α არის გარკვეული დროსა და გარკვეულ პირობებში, მაშინ β -ც ამავე დროს და ამავე პირობებში აუცილებლად იქნება. თავი 5 ზოგი უნარი თანდაყოლილია, როგორც შეგრძნებები, ზოგი ვარჯიშის შედეგია, როგორც სალამურზე დაკვრა, ზოგი განსწავლის შედეგია, როგორც ხელობა. ის უნარნი კი, რომლებიც მიჩვევისა და განსჯის შედეგნი არიან, მოითხოვენ წინასწარ ვარჯიშს, ხოლო ისინი, რომლებიც ასეთნი არ არიან და განცდას წარმოადგენენ, ვარჯიშს არ საჭიროებენ. უნარის მქონე გულისხმობს ვინმეს, როდისმე და როგორღაც და ყველა სხვა განსაზღვრებას[7]. გარდა ამისა, ზოგს მოძრაობის უნარი განსჯის შედეგად აქვს და მაშასადამე, მათი უნარი გონივრულია. ზოგნი კი უგუნურნი არიან და მოქმედებებიც უგუნურნი აქვთ. პირველნი აუცილებლად სულიერნი არიან. ეს უკანასკნელნი კი, როგორც სლიერნი, ისე უსულონი. ამ უკანასკნელი უნარის მქონე აუცილებელია ხან მოქმედებდეს, ხან განიცდიდეს, რამდენადც შესაძლებელია მოქმედების და განცდის უართა დაახლოება. პირველთათვის კი ეს აუცილებელი არ არის. პირველნი შემოქმედნი არიან მხოლოდ, მეორენი კი მათ უპირისპირდებიან, რადგან ერთდროულად საწინააღმდეგო რამ შეუძლიათ, რაც პირველთათვის[8] შეუძლებელია. ამიტომ აუცილებელია რაღაც სხვა უმთავრესის არსებობა. მე მხედველობაში მაქვს მისწრაფება და გადაწყვეტილება. რისკენაც ძლიერ ისწრაფვი, იმას მიაღწევ კიდეც, როდესაც შეძლებ დაწყებას და მისწრაფების ობიექტთან მიახლოებას. ამრიგად, ვინც აზროვნებით მოქმედებს აუცილებლად გააკეთებს იმას, როდესაც მიისწრაფვის იმისკენ, რის და როგორი უნარიც აქვს, ხოლო აქვს მაშინ, როდესაც არსებობს შეგრძნების გამომწვევი ობიექტი, რომელზეც ის გარკვეული მიმართულებით მოქმედებს. წინააღმდეგ შემთხვევაში ის ზემოქმედებას ვერ შეძლებდა. ხოლო იმის დამატება, რომ „არავითარი გარეშე დამაბრკოლებელი არ უნდა იყოს“ , საჭირო აღარაა, რადგან, რასაც მოქმედების უნარი აქვს, არა ყოველნაირი, არამედ გარკვეული მოქმედების უნარი და ის ძლევს კიდეც გარეშე დაბრკოლებებს, რითაც სპობს აგრეთვე განსაზღვრებაში ზოგიერთი ნაწილის დამატების საჭიროებას. მაშასადამე,[9] თუ ვინმეს სურს ან ისწრაფვის გააკეთოს ორი ან ერთმანეთის საწინააღმდეგო რამ, ვერც გააკეთებს, რადგან მას არც ასეთი უნარი ექნება და, საერთოდ, არც არსებობს ერთდროულად ორი ერთმანეთის საწინააღმდეგო რამის კეთების უნარი, არამედ ის იმოქმედებს იმ ერთი უნარის შესატყვისად, რომელიც მას აქვს. თავი 6 მოძრაობაზე მსჯელობისას განვსაზღვრეთ შესაძლებლობა, ახლა უნდა დავადგინოთ, თუ რა არის რეალობა და როგორია ის. შესაძლებელს ვუწოდებთ არა მხოლოდ იმას, რასაც სხვის ამოძრავება შეუძლია ან რომელსაც სხვა ამოძრავებს საერთოდ, ან გარკვეული ფორმით, არამედ სხვა სახის მოძრაობასაც, რომელიც დავადგინეთ ჩვენი კვლევისას. რეალობა არის საგნის არსებობა არა ისე, როგორც ამას შესაძლებელზე ვამბობთ. შესაძლებელს კი ვუწოდებთ ისეთ არსებობას, როგორციაა მაგალითად, ჰერმესის არსებობა ხეში ან ნახევრისა მთელში, რომელნიც მოცილებადნი[10] არიან, და მცოდნეს კი ვუწოდებთ იმას, რომელიც შესაძლებელია ამჟამად არ აზროვნებს მაგრამ, რომელსაც შეუძლია აზროვნება. მეორე მხრივ, ვლაპარაკობდით შესაძლებლის გნხორციელებაზე. ის, რის თქმაც გვინდა, ცხადი გახდება ინდუქციით კონკრეტული ფაქტებიდან[11]. არაა საჭირო ყოველივეს განსაზღვრების ძიება, არამედ ანალოგიებსაც უნდა მივაქციოთ ყურადღება, როგორიცაა ანალოგია სახლის მშენებელსა და სახლის მშენებლობის უნარის მქონეს შორის, ფხიზელსა და მძინარეს, მხედველსა და თვალდახუჭულს, თუმცა მხედველობის უნარი მქონეს შორის, როგორც მატერიიდან გამოყოფილსა და თვით მატერიას შორის, დამუშავებულსა და დაუმუშავებელს შორის. ამ განსხვავებათა ერთი მხარე, გამოყოფილი მეორისაგან, არის რეალობა, მეორე მხარე კი შესაძლებლობაა. რეალობა ყველგან ერთი მნიშვნელობით არ იხმარება, არამედ ზოგჯერ ანალოგიით. მაგალითად, ეს არსებობს იმაში, ან იმის მიმართ, ის კი ამაში, ან ამის მიმართ, ზოგჯერ ის იხმარება მოძრაობის შესაძლებლობის მნიშვნელობით, ზოგჯერ კი სუბსტანციის რაღაც მატერიის არსებობის მნიშვნელობით. მისი სხვა მნიშვნელობებია განუსაზღვრელი, ცარიელი და სხვა ამდაგვარი. შესაძლებელი და ნამდვილი საგანთა სიმრავლესაც ნიშნავს: მხედველს, მოსიარულეს, დანახულს. შესაძლებელია, აქ ზოგჯერ მარტივი ჭეშმარიტება იყოს, რადგან ხილვადია ხან ის, რასაც ვხედავთ, ხან ის, რაც შეიძლება დანახულ იქნას. ხოლო განუსაზღვრელი შესაძლებლობა გონებაშია დამოუკიდებელი და არა რეალურად[12]. დაყოფის უწყვეტობა მას შესაძლებლობაში არსებობის უნარს აძლევს, მაგრამ არა გამოყოფის უნარს. რადგან ის მოქმედება, რომლის საზღვარი მიზანი არაა, სხვა მიზანს ემსახურება. მაგალითად, გახდომა და სიგამხდრე. ის, რაც ხდება, მოძრაობს, თუმცა არ წარმოადგენს იმას რის გამოც წარმოებს მოძრობა. ეს[13] კი არაა მოქმედება ან უფრო სწორად, დასრულებული მოქმედება, რადგან არაა მიზანი და რადგან მხოლოდ ის მოქმედებაა დასრულებული, რომელსაც მიზანი აქვს. მაგალითად, ხედავს და ამავე დროს დაინახა კიდეც, ფიქრობს და მოიფიქრა, აზროვნებს და მოიაზრა. მაგრამ არ ითქმის, რომ იგი სწავლობს და შეისწავლა კიდეც, ან ჯანმრთელდება და უკვე გაჯანმრთელდა, ან კარგად ცხოვრობს და კარგად იცხოვრა, ერთდროულდა ბედნიერია და იყო ბედნიერი. წინააღმდეგ შემთხვევაში ადამიანს არსებობა უნდა შეეწყვიტა. მაგალითად, როდესაც ის გახდებობდა, და არა იმ შემთხვევაში, თუ ის ცხოვრობს და ცხოვრობდა. ამათგან ერთი მხარე მოძრაობაა, მეორე კი განხორციელება. ყველა მოძრაობა დაუსრულებელია, გახდომაც, სიარულიც, სწავლაც და შეგნებაც. ესენი მოძრაობებია და დაუსრულებელი მოძრაობები, რადგან არ შეიძლება, რომ ადამიანი ერთდროულად დადიოდეს და ეარა კიდეც. აშენებდეს და აეშენებინოს, იბადებოდეს და დაბადებულიყოს, მოძრაობდეს და ემოძრავა, არამედ სხვაა ის, რაც მოძრაობს და რამაც უკვე იმოძრავა. მაგრამ, ერთი და იგივე ერთსა და იმავე დროს ხედავს და დაინახა, ისევე როგორც აზროვნებს და მოიაზრა. ამათგან ერთი მოძრაობაა, მერე - რეალობა. ამ და ამდაგვარი მსჯელობიდან ჩვენთვის ცხადია, თუ რა არის და როგორია რეალობა. თავი 7 დასადგენია ისიც, თუ კონკრეტული საგანი როდის არსებობს შესაძლებლობაში და როდის არა. რადგან ის ყოველთვის არ არსებობს. მაგალითად, მიწა არის თუ არა ადამიანი შესაძლებლობაში, თუ მაშინ არის ასეთი, როდესაც თესლი წარმოიშობა? და მაშინაც ყოველთვის არა. როგორც ყოველივე ჯანმრთელდება არა მედიცინით, არამედ გამოჯანმრთელების უნარით და ესაა სწორედ ჯანმრთელი შესაძლებლობაში. განსაზღვრება იმისა, რაც აზროვნების მეშვეობით შესაძლებლობიდან სინამდვილეს იქცევა, მაშინ გვაქვს, როდესაც ეს ვინმეს სურს და არც გარედან უშლის ხელს არაფერი. ხოლო „ჯანმრთელდება“ მაშინ ვამბობთ, როდესაც თვით ობიექტში არაფერი არ უშლის ამას ხელს. ასევე სახლი შესაძლებლობაში მაშინ არსებობს, თუ არც თვით მასში და არც მატერიაში არაფერი არ უშლის ხელს სახლის წარმოშობას და არც რაიმეს დამატება ან გამოკლება, ან შეცვლა არაა საჭირო ამისათვის[14]. ასევეა სხვა შემთხვევებშიც, როგორც იქ, რომლებსაც წარმოშობის საწყისი გარეთა აქვთ, ისე იქ, რომლებსაც ის თავის თავში აქვთ[15], და რომლებსაც გარედან ხელს არაფერი არ უშლის, რომ თავის თავიდან წარმოიშვნენ. მაგალითად, თესლი ჯერ მცენარის შესაძლებლობა არაა, რადგან ის ამისთვის სხვაგან უნდა მოხვდეს და შეიცვალოს. როდესაც ის მასში არსებული საწყისით ასეთი გახდება, ის უკვე შესაძლებლობაშია. პირველს კი სხვა საწყისი სჭირდება. როგორც მიწა არაა ქანდაკება შესაძლებლობაში, არამედ გარდაქმნილი სპილენძად იქცევა ამის შესაძლებლობად. ჩანს, რომ რაზედაც ჩვენ ვსაუბრობდით, არის არა ეს და ეს კონკრეული საგანი, არამედ მიღებული ამა და ამისაგან. მაგალითად, ყუთი ხე კი არაა, არამედ ხისაა. არც ხეა მიწა, არამედ მიწისაა. ასევე პირიქით, მიწაც თუ ასეთია, არის არა სხვა, არამედ სხვისგან. ყოველთვის ისაა შესაძლებლობაში, რაც მომდევნოა. მაგალითად, ყუთი არის არა მიწის, არც მიწა, არამედ ხისა, რადგან ხეა ყუთი შესაძლებლობაში და ყუთის მატერიაც. ზოგადი ხე ესაა ზოგადი ყუთის მატერია დ კონკრეტული - კონკრეტული ყუთისა. მაგრამ თუ არსებობს რაიმე პირველი, რომელზეც არ ითქმის, რომ სხვისგან წარმოებულიაო, ის იქნება პირველი მატერია. მაგალითად, მიწა ჰაერისაგანაა, ჰაერი კი არის არა ცეცხლი, არამედ ცეცხლისაგან[16]. აქ ცეცხლია პირველი მატერია და არა რაიმე კონკრეტული საგანი. კონკრეტული საგანი და სუბსტრატი ერთმანეთისაგან განსხვავდებიან კონკრეტულ საგნად ყოფნა-არყოფნით[17]. მაგალითად, თვისებების სუბსტანციაა ადამიანი, სხეული და სული. ხოლო თვისებებია „განათლებული“ და „თეთრი“ . ამიტომაც ვამბობთ, რომ განათლების საგანში მოხვედრით მივიღებთ არა „განათლებას“ , არამედ „განათლებულს“ და არა „სითეთრეს“ , არამედ „თეთრ ადამიანს ” , არა „მოძრაობასა“ და „სიარულს“ , არამედ „მოძრავსა“ და“ მოსიარულეს“ , როგორც მათგან წარმოებულს. ასეთ შემთხვევაში კიდური წევრი არის სუბსტანცია[18]. ხოლო რაც არსებობს არა ასე, არამედ როგორც ფორმა ან როგორც რაიმე კატეგორია, იქ კიდური წევრი მატერიაა და მატერიალური სუბსტანცია. და სწორედ აქედან გამომდინარეობს, რომ „რაიმესი“ ეწოდება საგანს მატერიისა და თვისების მიხედვით. თუმცა ორივე განუსაზღვრელია. ამრიგად, უკვე ვიმსჯელეთ იმის შესახებ, თუ რას ეწოდება შესაძლებლობაში არსებული და რას არა. თავი 8 განვსაზღვრეთ რა, თუ რამდენი მნიშვნელობით იხმარება „ადრე“ , ცხადი გახდა, რომ შესაძლებლობაზე წინ სინამდვილე დგას. მე ვგულისხმობ არა შესაძლებლობას, რომელიც გარკვეული ცვალებადობის საწყისია სხვაში ან რამდენადაც თვითონაა სხვა, არამედ, საერთოდ, ყველა მოძრაობისა და უძრაობის საწყისს. ბუნებაც თავისსავე გვარშია მოძრაობის საწყისი[19], ე. ი. ისიც მოძრაობის საწყისია, მაგრამ არა სხვაში, არამედ რამდენადაც თვითონ არის ეს სხვა საგანი[20]. ყოველივე ამას როგორც ლოგიკურად, ისე რეალურად წინ უსწრებს სინამდვილე, დროის თვალსაზრისით კი ეს ხან ასეა, ხან კი არა. რომ ლოგიკურად ის ადრეა, ცხადია. უპირველესად ყოვლისა, განხორციელების უნარის მქონეა ის, რაც ადრე შესაძლებლობაში არსებობს. მაგალითად, სახლის მშენებელს ვუწოდებთ იმას, ვისაც მშენებლობა შეუძლია, მხედველს იმას, ვისაც ხედვა შეუძლია, ხილვადს იმას, რის დანახვაც შეიძლება. ასევე უნდა ვიმსჯელოთ სხვა შემთხვევებშიაც. ასე რომ, აუცილებელია, რომ შემეცნების ცნება წინ უსწრებდეს შემეცნების პროცესს. დროის მიხედვით „წინ“ შემდეგს ნიშნავს: რეალობა წინ უსწრებს იმავე სახის შესაძლებლობას, მაგრამ არა რიცხობრივად, მე მხედველობაში მაქვს შემდეგი: ამა და ამ რეალურად არსებულ ადამიანს, საჭმელს და მხედველს დროში წინ უსწრებს მატერია, თესლი და მხედველობის უნარის მქონე, რაც შესაძლებლობაში არის ადამიანი, საჭმელი და მხედველი, და არა რეალურად. ამათ წინ უსწრებენ სხვა რეალურად არსებული საგნები, რომლისგანაც ესენი წარმოიშვნენ[21], რადგან რეალურად არსებული შესაძლებლობაში არსებულიდანაა ყოველთვის წარმოშობილი რეალურად არსებულისავე ზემოქმედებით. მაგალითად, ადამიანი წარმოიშობა ადამიანისაგან, განათლებული განათლებულისაგან, მაგრამ მუდამ რაიმე პირველი მამოძრავებლის ზემოქმედებით. მამოძრავებელი კი რეალურად არსებობს. წიგნში „არსების შესახებ“ ნათქვამია, რომ ყოველი ქმნადი წარმოიშობა რაიმესაგან და რაიმეს ზემოქმედებით, რომელიც ამავე სახისაა. ამიტომაც ჩანს, რომ შეუძლებელია მშენებლად ყოფნა ისე, თუ არაფერი გაქვს აშენებული და გიტარის დამკვრელად ყოფნა ისე, რომ არაფერი არ გქონდეს დაკრული. ვინც გიტარაზე დაკვრას სწავლობს, სწავლობს დაკვრის პროცესში. ასევეა სხვა შემთხვევებშიც. აქედან წარმოსდგა სოფისტური დებულება, რომ ვისაც ცოდნა არა აქვს, აკეთებს იმას, რის გაკეთებაც მხოლოდ ცოდნით შეიძლება, რადგან ვინც სწავლობს, იმას ცოდნა არა აქვს. მაგრამ ნაწილი იმისა, რაც იქმნება, უკვე უნდა არსებობდეს და საერთოდ, მოძრავის რაღაც ნაწილი წინასწარ უნდა მოძრაობდეს[22]. ეს ცხადი გახდა თხზულებიდან „მოძრაობის შესახებ“ . მაშასადამე, ვინც სწავლობს, აუცილებლად უნდა ჰქონდეს ცოდნის გარკვეული მარაგი. აქედან ცხადია, რომ რეალობა წინ უსწრებს შესაძლებლობას, როგორც წარმოშობის, ისე დროის თვალსაზრისით და სუბსტანციის თვალსაზრისითაც, რადგან, რაც წარმოშობის მიხედვით მომდევნოა, სახისა და არსების მიხედვით წინამორბედია. მაგალითად, მამაკაცი ბავშვზე ადრე არსებობს და ადამიანი თესლზე, რადგან პირველთ უკვე აქვთ ფორმა, მეორეებს კი არა. ყოველი ქმნადი კი მოძრაობს საწყისისა და მიზნისკენ. საწყისი მიზანია, მიზანი კი არის ის, რის გამოც წარმოშობა ხდება. მიზანი არის ის რეალობა, რის გამო ვუშვებთ შესაძლებლობას. რადგან ცხოველი ხედავს არა იმიტომ, რომ მხედველობა აქვს, არამედ მხედველობა აქვს იმიტომ, რომ დაინახოს. ასევე იმიტომ ფლობს ადამიანი მშენებლობის ხელოვნებას, რომ აშენოს და შემეცნების უნარს, რათა შეიცნოს. შემეცნება იმიტომ კი არ სწარმოებს, რომ შემეცნების უნარი გვქონდეს. ამას მხოლოდ ვარჯიშობის დროს აქვს ადგილი, როდესაც შემეცნება სწარმოებს მისი არაპირდაპირი, სპეციალური მნიშვნელობით, რადგან უშუალოდ ამ დროს შემეცნება საჭირო არაა. გარდა ამისა, მატერია შესაძლებლობაში იმიტომ არსებობს, რომ ისწრაფვის ფორმისკენ და როდესაც განხორციელდება, უკვე ფორმაშია მოცემული, ასევეა სხვა შემთხვევებშიც, სადაც მიზანი არის მოძრაობა. ამიტომაცაა, რომ როდესაც მასწავლებლები გვიჩვენებენ ადამიანებს მოქმედებაში, ფიქრობენ, რომ მიზანს მიაღწიეს. ასევეა ბუნებაშიც. ეს რომ ასე არ იყოს, ისეთივე მდგომარეობა გვექნებოდა, როგორც პავსონის ჰერმესთან. როგორც ეს ქანდაკება, ასევე გაურკვეველია ცოდნაც, გარეგანია, თუ შინაგანი. საქმე მიზანია, მოქმედება კი საქმეა, ამიტომაც მოქმედების სახელი „საქმიდან“ მოდის და განხორციელებისაკენაა მიმართული. ზოგჯერ უკანასკნელი ეტაპი გამოყენებაა. მაგალითად, მხედველობისათვის ესაა ხედვა და ხედვიდან მის გარდა, ვერაფერს ვერ მივიღებთ. ზოგჯერ კი იქმნება რაღაც სხვა. მაგალითად, მშენებლობის ხელოვნების მეშვეობით, მშენებლობის პროცესში იქმნება სახლი. მიუხედავად ამისა, მიზანი არსებობს იქაც და აქაც და ეს უკანასკნელი უფრო მეტად, ვიდრე შესაძლებლობა. მშენებლობა არსებობს იმაში, რაც შენდება. ამავე დროს არსებობს სახლთან ერთად. სადაც გამოყენების გარდა, რაღაც სხვის წარმოშობა ხდება, რეალობა მოცემულია შემონაქმედში. მაგალითად, მშენებლობა - შენობაში, ქსოვა - ქსოვილში, ასევე სხვა შემთხვევებშიც. საერთოდ, მოძრობა არსებობს მოძრავში, ხოლო იმათ, რომლებიც არ იწვევენ რაიმე სხვა შედეგს, გარდა მოქმედებისა, იქ მოქმედება მოქმედშივე არსებობს. მაგალითად, მხედველობა - მხედველში, ცოდნა - მცოდნეში, სიცოცხლე და მაშასადამე ბედნიერება - სულში, რაც სიცოცხლის თავისებური გამოვლენაა. ამრიგად, ცხადია, რომ არსება და ფორმა რეალობაა. ამ მსჯელობიდან ცხადი ხდება, რომ არსებობს თვალსაზრისითაც შესაძლებლობას რეალობა უსწრებს წინ, დროის თვალსაზრისით კი ერთი რეალობა - მეორეს. ასეა პირველ და მარადიულ მამოძრავებლამდე. მაგრამ უფრო არსებითადაც, რადგან მარადიული არსებობით წინ უსწრებს მოკვდავს და შესაძლებლობაში კი არავითარი მარადიული არ არსებობს[23]. ეს შემდეგნაირად მტკიცდება: ყოველგვარი შესაძლებლობა დაპირისპირებულთა წამოშობის შესაძლებლობას ნიშნავს. ის, რასაც არსებობა არ შეუძლია, არც რაიმეს შეიძლება ახასიათებდეს. მაგრამ ყველა შესაძლებლობა კი არ განხორციელდება, არამედ ზოგი შესაძლებელი ხორციელდება და ზოგი არა. ამრიგად ერთსა და იმავე შესაძლებელს შეუძლია როგორც არსებობა, ისე არარსებობა, ხოლო რასაც შეუძლია არარსებობა, შეიძლება არ არსებობდეს. ის კი, რაც შეიძლება არ არსებობდეს, მოკვდავია ან საერთოდ ან იმ მხრივ, რა მხრივაც ის არსებობს: ადგილის, დროის, რაოდენობის, თვისებების ან საერთოდ, არსების თვალსაზრისით. ასე რომ, იმათგან, რომლებიც საერთოდ, უკვდავნი არიან, არც ერთი არ არსებობს შესაძლებლობაში საერთოდ, არამედ კონკრეტული მიმართების მიხედვით ან თვსების, ან ადგილის მიხედვით. მათს არარსებობას კი არაფერი არ აბრკოლებს, რადგან ყოველივე ეს რეალობაა. ასევეა აუცილებლად არსებულიც. ისინი ხომ პირველადნი არიან, რადგან მათი არარსებობისას, არაფერი არ იარსებებდა. ასევე არც მოძრაობა არსებობს შესაძლებლობაში, თუ ის მარადიულია და არც რაიმე მარადიულად მოძრავი არის შესაძლებლობაში მოძრავი, არამედ ის, რომელიც წარმოებს საიდანმე და საითკენმე. მათს მატერიალობას კი არაფერი არ უშლის ხელს. ამიტომაც მუდამ მოძრაობენ მზე, ვარსკვლავები, მთელი ცა და არც საშიშია, რომ ოდესმე დადგნენ, რისაც ეშინიათ ბუნებისმეტყველთ. მნათობები არ იღლებიან მოძრაობით. მათ მოძრაობაში არაა წინააღმდეგობა, როგორც მოკვდავთა მოძრაობაში, რომ მათთვის მოძრაობის უწყვეტლობა ძნელი ყოფილიყო. ამის[24] მიზეზი კი ისაა, რომ მოკვდავთა არსება არის მატერია და შესაძლებლობა და არა რეალობა. უკვდავ საგნებს ბაძავენ ცვალებადობაში მყოფნი, როგორიცაა მიწა და ცეცხლი. ისინი მუდამ მოქმდებენ, და თავის თავშივე შეიცავენ მოძრაობას. ყოველივე სხვა უანრი კი ჩვენი განსაზღვრებების მიხედვით, წინააღმდეგობრივი ბუნებისაა, რადგან გონიერ არსებებს შეუძლიათ იმოძრაონ, როგორც ასე, ისე სხვაგვარად. უგუნურთ ეს არ ეხებათ, რადგან მათი მოძრაობა წინააღმდეგობრივი არაა. და თუ არსებობენ რაღაც ასეთი ბუნებები ან არსებები, როგორც ფიქრობენ იდეებზე მოძღვრების მომხრენი, მაშინ უფრო მეტად უნდა ეარსება მცოდნეს, ვიდრე თვით ცოდნას და მოძრავს - უფრო მეტად, ვიდრე თვით მოძრაობას, რადგან ისინი რეალობანია, ესენი კი მხოლოდ იმათი შესაძლებლობა. რომ რეალობა წინ უსწრებს შესაძლებლობას და ყოველგვარ ცვალებად საწყისს, ეს ცხადია. თავი 9 აქედან ცხადია, რომ უფრო კარგია და უფრო პატივსაცემი კეთილის მოქმედება, ვიდრე უნარი კეთილის მოქმედებისა. რაც შეეხება უნარს, საერთოდ, ის ერთი და იგივეა საწინააღმდეგო მოქმედებებისათვისაც კი. მაგალითად, ჯანმრთელობის უნარი იგივეა, რაც ავადმყოფობის უნარი და ერთსა და იმავე დროსაც კი, რადგან ერთი და იგივეა ავადმყოფობისა და ჯანმრთელობის, უძრაობისა და მოძრაობის, შენებისა და ნგრევის, აშენებულად და დანგრეულად ყოფნის უნარი და სხვა. ამრიგად, საწინააღმდეგო მოქმედების უნარი ერთდროულად არსებობს, მაგრამ წინააღმდეგობის ერთდროულად რეალური არსებობა შეუძლებელია. ასევე შეუძლებელია საწინააღმდეგო უნართა ერთდროულად არსებობა, მაგალთად, ჯანმრთელობისა და ავადმყოფობის. ამრიგად აუცილებელია, რომ წინააღმდეგობის ერთ-ერთი მხარე სიკეთე იყოს, ხოლო ორივე ერთნაირად შეიძლება იყოს შესაძლებლობა, ან არც ერთი მათგაანი. მაშასადამე, აქ რეალობა უკეთესია, ხოლო ბოროტების დასრულება და რეალობა აუცილებლად უარესია, ვიდრე მისი შესაძლებლობა. წინააღმდეგობის ორივე მხარე ერთნაირად არის შესაძლებლობაში. აქედან ცხადია, რომ ბოროტება საგნებისაგან დამოუკიდებლად არ არსებობს და ის ბუნებით შესაძლებელს მოსდევს შედეგად. თავიდანვე არსებულ, მარადიულ საგნებში არ არსებობს არც ბოროტება, არც შეცდომა და არც წარმავალი, რადგან წარმავლობა ბოროტების ერთ-ერთი სახეა. გეომეტრიულ სიდიდეებსაც განხორციელებისას ვპოულობთ. სახელდობრ, ვპოულობთ დაყოფის საშუალებით. დანაყოფები რომ გქონდეს, ეს ცხადი გახდებოდა. ამჟამად კი ისინი შესაძლებლობაში გვაქვს მოცემული. რატომ ჰქმნის სამკუთხედის კუთხეების ჯამი ორ სწორ კუთხეს? იმიტომ, რომ ერთ წერტილთან მდგარი მოსაზღვრე კუთხეების ჯამი ყოფელთვის ორ სწორ კუთხეს უდრის. თუ ერთ-ერთი გვერდიდან გავავლებთ პარალელურ ხაზს, დამკვირვებლისათვის უმალ ნათელი გახდება, თუ რატომ არის ეს ასე. ნახევარსფეროში ჩახაზული კუთხე რატომაა სწორი? რადგან, თუ სამი გვერდი თანასწორი გვაქვს, აქედან ორი ჰქმნის ფუძეს, მესამე კი ცენტრიდან გაყვანილი სწორი კუთხეა. ვინც ეს იცის, მისთვის ეს ნახვისას უმალ ცხადი გახდება. ასე რომ, ის, რაც არსებობს შესაძლებლობის სახით, ნათელი ხდება განხორციელებისას. ამის მიზეზი კი ის არის, რომ აზროვნება არის მოქმედება. ასევე ჩნდება რეალობიდან შესაძლებლობა და ამიტომაც შეიცნობენ ისინი, რომლებიც მოქმედებენ. წარმოშობის თვალსზრისით კი, მათემატიკური რეალობა უფრო გვიან არსებობს. თავი 10 არსებულსა და არარსებულზე მსჯელობას ვაწარმოებთ ან კატეგორიათა ფორმების, ან თვით მათი და მათი მოპირდაპირე მხარეთა შესაძლებლობისა და სინამდვილის თვალსაზრისით და რაც მთავარია, მსჯელობა მათზე შეიძლება იყოს ჭეშმარიტი, ან ცრუ. ეს უკანასკნელი კი საგნების დაკავშირება და დაშორებაა. ასე რომ, ის, ვინც დაშორებულს დაშორებულად აცხადებს, და დაკავშირებულს დაკავშირებულად, ჭეშმარიტებას ამბობს და სცდება, ვინც წინააღმდეგობაშია სინამდვილესთან. ახლა უნდა გავარკვიოთ ის, თუ როდის არის მსჯელობა ჭეშმარიტი ან მცდარი. შენ იმიტომ კი არა ხარ თეთრი, რომ ჩვენი თვალსაზრისი შენზე, როგორც თეთრზე, ჭეშმარიტია, არამედ იმიტომ, რომ შენ თვითონ ხარ თეთრი. სწორედ ამიტომ ვამბობთ ჩვენ ჭეშმარიტებას[25]. ზოგი რამ ყოველთვის შეკავშირებულია და შეუძლებელია მისი დაშლა, ზოგი ყოველთვის დაშლილია და შეუძლებელია მისი შეკავშირება, ზოგი კი ასეც არის და ისეც. ამ შემთხვევაში არსებობა ნიშნავს კავშირსა და ერთიანობას, ხოლო არარსებობა არა კავშირს, არამედ სიმრავლედ ყოფნას. უკანასკნელ შემთხვევაში[26] ერთი და იგივე აზრი და შეხედულება შესაძლებელია იყოს როგორც ცრუ, ისე ჭეშმარიტი. ასე რომ, აქ შესაძლებელია ხან შეცდომის და ხან ჭეშმარიტების თქმა. ხოლო იმ საგნების შესახებ, რომლებიც სხვადასხვაგვარად არ არსებობენ, არ შეიძლება ერთი და იგივე აზრი ხან ჭეშმარიტი და ხან მცდარი იყოს არამედ ერთი მსჯელობა აქ ყოველთვის ჭეშმარიტია, მეორე კი ყოველთვის მცდარი. რა არის არსებობა ან არარსებობა, ან ჭეშმარიტება და სიცრუე მარტივ საგნებში? ისინი არ არიან შეკავშირებულნი, რომ არსებობდნენ შეკავშირებისას და არ არსებობდნენ დაშლისას, როგორიცაა თეთრი ხე, ან დიაგონალის არათანაფარდობითობა. ჭეშმარიტებას და სიცრუეს მათთან ერთი და იგივე მნიშვნელობა არ აქვს და როგორც ჭეშმარიტება არაა აქ იგივე, ასევე არსებაც. აქ ჭეშმარიტებას და სიცრუეს მაშინ ვიღებთ, როდესაც შევეხებით ან გამოვთქვამთ აზრს საგნების შესახებ. რადგან დადასტურება და თქმა ერთი და იგივე არაა. და საგნები არ გვეცოდინება, თუ არ შევეხებით მათ. რადგან ასებულის მიმართ შეცდომა შეუძლებელია ან შეიძლება, მაგრამ შემთხვევით. ასევე შეუძლებელია შეცდომა მარტივ არსებათა მიმართ. ყველა ისინი არსებობენ სინამდვილეში და არა შესაძლებლობაში, წინააღმდეგ შემთხვევაში ისინი წარმოიშვებოდნენ და მოისპობოდნენ. ასე არსებული არც წარმოიშობა და არც მოისპობა, რადგან ის რაიმესაგან უნდა წარმოიშვას. იმათ მიმართ, რომლებიც რაიმე კონკრეტულს წარმოადგენენ და სინამდვილეში არსებობენ, შეცდომა შეუძლებელია, არამედ შეიძლება მათი მოაზრება ან არა. ჩვენ ვიკვლევთ მათ არსებობას, და არა იმას, თუ როგორი არიან ისინი. რაც შეეხება არსებობას, როგორც ჭეშმარიტებას და არარსებობას, როგორც სიცრუეს ჭეშმარიტება მაშინ გვაქვს, თუ გვაქვს ერთი და კავშირი და შეცდომა, თუ ეს კავშირი არაა. ერთი, როგორც არსებული ასე არსებობს, თუ არა და ის არ არსებობს, საერთოდ. ჭეშმარიტება კი არის ამის მოაზრება. შეცდომა არის არა სიცრუე, არამედ უცოდინარობა, რომელიც არ ჰგავს სიბრმავეს, რადგან სიბრმავე აზროვნების უნარის არქონებას ჰგავს. ცხადია, შეცდომა შეუძლებელია უძრავი საგნების მიმართაც, თუ მათ ვინმე არ აღიქვამს, როგორც უძრავთ, გარკვეულ დროში. მაგალითად, თუ სამკუთხედს მოვიაზრებთ, როგორც უცვლელს, მისი კუთხეების ჯამი არ შეიძლება ხან მოგვეჩვენოს ორი სწორი კუთხის ტოლად, ხან კი არა, რადგან ის ამ შემთხვევაში ცვალებადი იქნებოდა, არამედ ის შეიძლება მოვიაზროთ ხან არსებულად, ხან არა. მაგალითად, რომელიღაც პირველი ლუწი რიცხვი ან არ არსებობს, ან ზოგგან არსებობს და ზოგგან კი არა. არც რიცხობრივად ერთზე[27] შეიძლება ამის თქმა, რომ ის ხან ასეთია, ხან კი არა. არამედ მუდამ ერთსა და იმავე მდგომარეობაში მყოფის მიმართ, როგორც ასეთზე, შეიძლება ხან შეცდომის, ხან ჭეშმარიტების თქმა. « წიგნი მერვე წიგნი მეათე » ---------------------------------- შენიშვნები: [1] τ ῷ ε ἶ ν α ί π ω ς ἢ μ ὴ ε ἶ ν α ι კუბიცკისთან ასეა თარგმნილი: носят ли они известную геометрическую форму, или не носят, ჩვენ თარგმანში კი ასეა: „რაიმე გარკვეული სახით არსებობა, ან არარსებობა“. [2] ἡ γ ὰ ρ σ τ έ ρ η σ ι ς ἡ π ρ ώ τ η τ ὸ ἐ ν α ν τ ί ο ν ეს ადგილი კუბიცკის გადმოცემული აქვს ასე: „в самом деле быте, противоположное <данному>, это - отсутствие <данного бытия> в основном смысле этого слова“ ჩვენთან კი ეს ადგილი ასე გამოიყურება: „არქონება (ἡ γ ὰ ρ σ τ έ ρ η σ ι ς ) არის წინააღმდეგობის პირველი სახე“ (ἡ π ρ ώ τ η τ ὸ ἐ ν α ν τ ί ο ν ). [3] არსტოტელე აქაც ავითარებს თავის ცნობილ დებულებას წინააღმდეგობათა ერთ მიმართებაში არსებობის შეუძლებლობის შესახებ. [4] ο ὐ γ ὰ ρ δ ὴ τ ο ῦ γ ε π ρ ά γ μ α τ ο ς ϕ θ α ρ έ ν τ ο ς , ἀ ε ὶ γ ὰ ρ ἔ σ τ ι ν კუბიცის მიხედვით: „только не уничтожение <созданного искусством> об’ екта - он ведь существует вечно“ ჩვენ ეს ადგილი ასე ვთარგმნეთ: „საგანი რომ ამრიგად არ მოსპობილიყო, ის მუდმივი იქნებოდა“. და ასე თარგმნა უფრო მიზანშეწონილად მიგვაჩნია, რადგან დედანში ცოტა ზემოთ საგანთა მოსპობის სხვადასხვა ფორმებზეა ლაპარაკი. მით უმეტეს, რომ შეუძლებელია არისტოტელეს ხელოვნური საგნების მარადიულობა ემტკიცებინა. [5] ἂ ν μ ὴ α ἰ σ θ ά ν η τ α ι μ η δ ᾽ ἐ ν ε ρ γ ῇ კუბიცკი ამ ადგილს ასე თარგმნის: „если оно не совершает акт восприятия в реальной действительности“ , ჩვენი თარგმანის მიხედვით კი, ეს ადგილი ასეა გადმოცემული: „თუ არ შეიგრძნობდა, არც იმოქმედებდა“ , რადგან ჩვენი აზრით, დედანში III პირის ორი ზმნაა: α ἰ σ θ ά ν η τ α ι და ἐ ν ε ρ γ ῇ. [6] ἡ ἐ ν έ ρ γ ε ι α ნიშნავს, როგორც მოქმედებას, ისე სინამდვილეს. [7] „უნარის მქონეს“ ცნების დადგენის მიზნით, არისტოტელე საჭიროდ მიიჩნევს დროის, მიმართების, მოქმედებისა და ობიექტის გარდა, სხვა განსაზღვრებების დამატებას. [8] „პირველში“ ყველგან ნაგულისხმევია „განსჯით“ მოქმედნი, რომელნიც ყოველთვის შემოქმედნი არიან. [9] თუ მოქმედება გონივრულია, შეესატყვისება მოქმედის უნარს და არსებობს მოქმედების გამომწვევი ობიექტი, მოქმედი სძლევს დაბრკოლებებს და მისი მოქმედება კეთილად დაგვირგვინდება. ამიტომ განსაზღვრებაში აღარაა საჭირო „გარედამაბრკოლებელ მიზეზთა“ გათვალისწინება. [10] „მოცილებადში“ იგულისხმება გარკვეული ფორმისათვის გარკვეული მატერიის ჩამოცილებადობა და სხვა მატერიაში მისი განხორციელების შესაძლებლობა. მაგალითად, იგივე ჰერმესის გამოსახულება შეიძლება ამოჭრილ იქნას ხეშიც, სპილენძშიც, და სხვა მატერიაშიც. მაშ, ამ შემთხვევაში მატერია ფორმისაგან მოცილებადია. [11] τ ῇ ἐ π α γ ω γ ῇ ინდუქციური მეთოდი, კონკრეტულისაგან ზოგადი ცნებებისაკენ მსვლელობის მეთოდი. [12] განუსაზღვრელი არსებობს მხოლოდ წარმოდგენაში, გონებაში. ასე რომ, დაყოფის დაუსრულებლობა არისტოტელესათვის შესაძლებელია მხოლოდ წარმოდგენაში. [13] გახდომის პროცესი. [14] შესაძლებლობის დაკონკრეტებით არისტოტელე აყალიბებს თვის თვალაზრისს შეუძლებელის არსებობის შესახებ, რადგან წინააღმდეგ შემთხვევაში ყოველივე შესაძლებელი იქნებოდა. [15] თავის თვალსაზრისს იმის შესახებ, რომ არსეობს შესაძლებელობა და აუცილებლობა, არისტოტელე ავრცელებს, როგორც იმ მოვლენებზე, რომლებსაც ასეთი მიზეზი არა აქვთ შიგნით, არამედ რაღაც გარეგანი იძულება უბიძგებს აქეთკენ. [16] არისტოტელე ისევე, როგორც თითქმის ყველა სხვა ბერძენი მოაზროვნე, საზღვარს უდებს წარმოშობის პროცესის დაუსრულებლობას და მას პირველი მატერიით და მარადიული, წარმოუქმნელი და წარუვალი ფორმით იწყებს. [17] განსხვავება საგანსა და მატერიას შორის იმაში მდგომარეობს, რომ საგანი ყოველთვის განსაზღვრულია, ე.ი. გარკვეული თვისებების შემცველი, მატერია კი ზოგჯერ. [18] თვისებების მრავალფეროვან ჯაჭვში არის კიდური წევრი, რომელიც არაფრის თვისება არაა და რომლის თვისებაა ყოველივე სხვა. და ეს კიდური წევრი, ამ შემთხვევაში „ადამიანი“ , არის სუბსტანცია. [19] „მოძრაობის საწყისი თავისსავე გვარში“ ისე უნდა იქნას გაგებული, რომ თუ წარმოშობას ბუნებრივი ხასიათი აქვს, საგანი წარმოშობს თავისსავე გვარის საგანს და არასოდეს სხვა გვარისას. [20] „მოძრაობის საწყისი სხვაში“ საგანში მოძრაობის ისეთი საწყისის არსებობას ნიშნავს, რომელიც მასთან იგივეობრივი არ არის. „მოძრაობის საწყისი, რამდენადაც თვითონაა სხვა“ უნდა ნიშნავდეს მოძრაობის საწყისის არსებობას მოძრავ საგანში, მაგრამ ასეთ არსებობას, რომ ამ საწყისით გამოწვეული შედეგი არ გავს ამ შედეგის გამომწვევ მამოძრავებელ მიზეზს. [21] შესაძლებლობას წარმოადგენს არამარტო თავდაპირველი მატერია, არამედ ყოველი კონკრეტული საგანი, რომელიც მისგან წარმოშობილ მოვლენათა შესაძლებლობას წარმოადგენს. ამ აზრით, რეალობა და რეალურად არესებული საგანი წინ უსწრებს მისგან სხვა საგნის წარმოშობის შესაძლებლობას. [22] არისტოტელე უარყოფს არაფრისაგან წარმოშობას და აყენებს ახალ თვალსაზრისს იმის შესახებ, რომ წარმოშობადი რაიმე ნაწილი უნდა არსებობდეს წინასწარ, სანამ საგანი მთლიანად წარმოიშობოდეს. ხოლო რაც ისპობა, არ უნდა ისპობოდეს მთლიანად, არამედ მისი რაღაც ნაწილი უნდა რჩებოდეს. მაგალითად, თესლი, რომლიც არსებობს მატერიის წარმოშვებამდე, არის ნაწილი მომავალში წარმოსაშობი მცენარისა. თვით ამ თესლის წარმოშობამდეც არსებობს რაღაც მისი ნაწილი და ასე მივადგებით ან პირველ მამოძრავებელს, ან პირველ მატერიას. ამ უკანასკნელის დაშვება კი აუცილებელია მოძრაობისა და წარმოშობის უსასრულობის თავიდან ასაცილებლად. [23] არისტოტელე, მუხედავად იმისა, რომ ებრძვის პლატონს იდეების საკითხში, მაინც უშვებს მარადიულ პირველ მამოძრავებელს, რომელიც არასოდეს არ არსებობს შესაძლებლობაში, რადგან შესაძლებლობაში მისი არსებობა მისი არამარადიულობის მომასწავებელი იქნებოდა. მაგრამ აქ შეიძლება დაიბადოს კითხვა, რომ როგორღა შეიძლება მარადიული იყოს პირველი მატერია, რომელიც ყოველთვის მხოლოდ შესაძლებლობის სახით არსებობს? იქნება მისი მარადიულობა მის მარადიულად შესაძლებლობაში ყოფნით გამოიხატება? [24] იგულისხმება მოძრაობაში სიძნელისა და წინააღმდეგობის მიზეზი. [25] როგორც ამ, ისე წინამორბედი მსჯელობის მიხედვით, ჭეშმარიტების კრიტერიუმად მიჩნეულია ნააზრევის შედარება სინამდვილესთან, რაც არისტოტელეს შემეცნების თეორიაში ძლიერი რეალისტური ნაკადის არსებობაზე მეტყველებს. [26] იგულისხმება რთული, ანუ შედგენილი საგნები. [27] ნაგულისხმევია არა რიცხვი ერთი, არამედ მოვლენა, რომელიც რიცხობრივად ერთია.…
- დაამატა ლაშა to ფილოსოფია at 11:57am on აპრილი 14, 2020
- თემა: ფსიქოანალიზი და კულტურა
- აგრამ როგორც მისი თანამედროვეებისთვის, ასევე ჩვენთვისაც იგი იდუმალებით მოცული რჩება. განსხვავებული ნიჭის შეერთება ერთ პიროვნებაში რენესანსის პერიოდში მიღებული იყო და ეს არ იყო ლეონარდოს იდუმალების მიზეზი. ის არ მიეკუთვნებოდა ასევე ისეთი ავადმყოფური ტიპის გენიოსთა კატეგორიას, რომელნიც ფიზიკური მონაცემებით არ გამოირჩეოდნენ და გაურბოდნენ ადამიანებთან ურთიერთობას. პირიქით, ის იყო მაღალი, ტანადი, გამორჩეული სილამაზის სახის მქონე, გამორჩეული ფიზიკური ძალის მქონე, მომხიბლავი ადამიანებთან ურთიერთობისას, კარგი ორატორი, მხიარული და კარგი მოსაუბრე პიროვნება.მხიარულებისა და სიამოვნებათა მოყვარული პიროვნების იერსახე უფრო მეტად შეესაბამება ლეონარდოს მხოლოდ ცხოვრების პირველ და უფრო ხანგრძლივ პერიოდს. მას შემდეგ რაც ლუდოვიკო მოროს ძალაუფლების დასასრულმა აიძულა ლეონარდო მიეტოვებინა მილანი და საფრანგეთში დაეწყო მოხეტიალე ცხოვრების სტილით არსებობა, მას შემდეგ მისმა მხიარულმა განწყობამ იკლო და მისი ხასიათის უცნაური მახასიათებლებიც წარმოჩინდა.წლების განმავლობაში მისი ინტერესი მეცნიერებისადმი კიდევ უფრო მეტად ღრმავდებოდა, რაც აშორებდა მას მხატვრობისაგან. მისი ცდებისადმი მიდრეკილება და შემეცნებისადმი სწრაფვა აისახა მის სამხატვრო შემოქმედებაზე. ის ნაკლებად იღებდა ხელში ფუნჯს, ხშირად ტოვებდა დაწყებულ ნახატს. სწორედ ამის გამო აკრიტიკებდნენ მას მისი თანამედროვეები.თუმცა მრავალი ცდილობდა ამ ნაკლის დაფარვას და ამგვარ დამოკიდებულებას ქმნილებებისადმი ხსნიდა ზოგადად ნებისმიერი მხატვრის ხასიათის თვისებით. დიდი შემოქმედისათვის ის მხატვრული ნაწარმოები რომელიც იქმნება მის მიერ ყოველთვის შორია იმ იდეალისაგან რომელიც მას წარმოუდგენია, რასაც ვერ ამჩნევს რიგითი დამკვირვებლის თვალი. თუმცა ზოგიერთის მოსაზრებით ეს მომენტი ავლენდა გარკვეული სახის შიშის არსებობას. შიშისა, რომელიც ეუფლება შემოქმედს ხელოვნების სიდიადის შეგრძნებიდან გამომდინარე.ფროიდი აღნიშნავს ლეონარდოს მუშაობის სიდინჯეს, “საიდუმლო სერობაზე” ის მუშაობდა სამი წლის განმავლობაში. ასევე აღწერილია ის ფაქტები რომლის მიხედვითაც ლეონარდო საკმაოდ დიდი ხნის განმავლობაში სიღრმისეულად აკვირდებოდა თავის ნამუშევრებს და ის, რომ შესაძლებელი იყო რამოდენიმე დღე არ ემუშავა თუმცა შემდეგ მთელი დღეები ხარაჩოებზე გაეტარებინა. რაც პირიქით მეტყველებდა არა მის გულგრილობაზე, არამედ ღრმა წვდომაზე მისი ნამუშევრებისა, საპირისპიროდ იმ მოსაზრების რომლის თანახმადაც შემოქმედი ტოვებს მუშაობას როდესაც გრძნობს, რომ იდეალი არ შეესაბამება მის მიერ შექმნილ რეალობას.ლეონარდოს შემოქმედება და მისი მუშაობის ნელი სტილი არ შეესაბამებოდა ფრესკაზე მუშაობას, სადაც აუცილებელია რომ ნამუშევარი იყოს დასრულებული სანამ გრუნტი გაშრება. სწორედ ამიტომ ირჩევდა ის ზეთის საღებავს რაც შესაძლებლობას ანიჭებდა რომ სამუშაო პროცესი ყოფილიყო გაწელილი. სწორედ ეს ბედი ეწვია მის ნამუშევარს რომელსაც ის ასრულებდა მიქელანჯელოსთან კონკურსის დროს Aნგჰიარი, მხედართა ბრძოლა.თუმცა მისი ხასიათი ავლენდა ასევე გარკვეულ წინააღმდეგობრივობასაც. გარკვეული უმოქმედობა და ინდიფერენტულობა შესამჩნევი იყო. იმ ასაკში როდესაც ნებისმიერი ინდივიდუუმი აგრესიულ ქმედებებს მიმართავს სხვების მიმართ, ვინაიდან სურვილი აქვს უფრო ფართე მოქმედების ველი მოიცვას, ის გამოირჩეოდა მშვიდი მეგობრულობით სხვების მიმართ, თავს არიდებდა ნებისმიერი სახის უსიამოვნებასა და ჩხუბს. ის იყო კეთილი სხვების მიმართ, არ ჭამდა ხორცს, ვინაიდან თვლიდა, რომ არ არის მართებული ცხოველებს რომ სიცოცხლე წავართვათ და ასევე მას განსაკუთრებულ სიამოვნებას ანიჭებდა ბაზრობაზე ნაყიდი ჩიტებისათვის თავისუფლების მინიჭება. ის განიკითხავდა ომსა და სისხლისმღვრელობას და ადამიანს ეძახდა არა ცხოველთა სამყაროს მეფეს, არამედ ყველაზე ბოროტს ველური ცხოველებიდან. თუმცა ამგვარი ქალური მგრძნობელობა არ უშლიდა მას ხელს სიკვდილმისჯილ დამნაშავეთა თანხლებაში მათი აღსრულების ადგილას იმისათვის, რომ შეესწავლა მათი შიშისაგან დამახინჯებული სახეები და შეესრულებინა ჩანახატები, ასევე არ იყო მისთვის ეს დაბრკოლებად რომ დაეხატა შიშისმომგვრელი ბრძოლები და რომ დანიშნულიყო მთავარ სამხედრო ინჟინრად კეისარ ბორჯიასთან. ხშირ შემთხვევაში ჩანს რომ ის არის ინდიფერენტული ბოროტებისა და სიკეთისადმი, ან აუცილებელია მოხდეს მისი გაზომვა განსაკუთრებული საზომით.თუკი ბიოგრაფს სურს რომ სიღრმისეულად განიხილოს თავისი გმირი, მაშინ ის არ უნდა სდუმდეს სირცხვილისა და თავშეკავების გამო იმ დეტალების შესახებ რაც მის სქესობრივ ცხოვრებას უკავშირდება. ამ შემთხვევაში ფროიდი ხაზს უსვამს ლეონარდოს თავშეკავებულობას ამ საკითხთან დაკავშირებით, მიუხედავად იმისა, რომ ის მკაცრად ასკეტური და ამასთანავე საკმაოდ მგრძნობიარე ეპოქის პერიოდში ცხოვრობდა. მას არასოდეს არ გამოუსახავს ეროტიკა, ერთადერთი რაც მის მიერ ყოფილა გამოსახული არის ქალის შიდა ორგანოების ანატომიური გამოსახულება და ნაყოფის განლაგების გამოსახულება მუცელში.საეჭვოა, რომ ლეონარდოს თავისი ცხოვრების განმავლობაში ოდესმე ქონოდა ურთიერთობა საყვარელ ქალთან, ან თუნდაც სულიერი ურთიერთობა მსგავსად მიქელანჯელოსა და ვიქტორია კოლონასთან. როდესაც ის ცხოვრობდა თავისი მასწავლებლის სახლში Vეროცცჰიო, ის და მისი რამოდენიმე მეგობარი ჰომოსექსუალურ კავშირში დაადანაშაულეს, თუმცა კი ეს შემთხვევა გამართლებით დასრულდა. მიზეზი იყო ის, რომ ლეონარდოს თავის მოდელად, ცუდი სახელის მქონე ბიჭი ყავდა. როდესაც ის ოსტატი გახდა მის გარემოცვაში მხოლოდ ლამაზი ბიჭები იმყოფებოდნენ (როგორც მოსწავლეები). ხოლო უკანასკნელი მოსწავლე გაყვა მას საფრანგეთში და სიცოცხლის ბოლომდე დარჩა მასთან, სწორედ მას უანდერძა ლეონარდომ მთელი თავისი ქონებაც. თუმცა მის გვერდით მყოფ მოსწავლეებთან არსებული ურთიერთობა არ გამოიხატებოდა და არ გვირგვინდებოდა სქესობრივი აქტით. ფროიდი თვლის რომ არ არის მართებული ვივარაუდოთ რომ მასში ძლიერი სქესობრივი აქტივობა შეიძლება იყოს.ფროიდი აღნიშნავს რომ ლეონარდოს ყველაზე უფრო დიდ სწრაფვას და ლტოლვას წარმოადგენდა შემეცნება, რაზეც ის ხარჯავდა უამრავ დროსა და ძალებს და მხოლოდ და მხოლოდ უკიდურესი დაძაბულობის შემდგომ, ცოდნის მოპოვებისას, ის უფლებას აძლევს დიდი ხნის მოსალოდნელი აფექტის გამოვლენას. როდესაც მას ეძლეოდა შესაძლებლობა მოეხდინა მოპოვებული ცოდნის სფეროში არსებული საგნების შედარება, მას ეუფლებოდა პათოსი და გარკვეულ ექსტაზში ის ადიდებდა იმ სფეროს რომელსაც შეისწავლიდა, ხოლო რელიგიური თვალსაზრისით კი მის შემოქმედს. სოლმიმ ნათლად გაიშინაგნა ეს გარდასახვის პროცესი ლეონარდოსთან. ის ამბობს “ამგვარ გარდასახვას რომელიც ეხება ბუნების შემეცნებას ემოციებში მე ვუწოდებდი რელიგიას, სწორედ ამაში მდგომარეობს და ვინჩის ხელწერის ყველაზე დამახასიათებელი ნიშანთვისება, რომელიც მეორდება არა ერთხელ...”ლეონარდო იკვლევდა იმის ნაცვლად რომ ემოქმედა და შეექმნა. ის ვინც შეიგრძნობს მსოფლიო კანონზომიერების სიდიადეს და მის გარდაუვალობას, ადვილად კარგავს თავისი მეს ცნობიერებას / შეგრძნებას. ჭვრეტაში ჩაძირული ის ადვილად ივიწყებს რომ საკუთარი ძალების გაზომვით, აუცილებელია სამყაროს გარდაუვალობაზე ზემოქმედების მოხდენის მცდელობა. ამ სამყაროში მცირედიც არა ნაკლებ საოცარია, დიადთან შედარებისას.როდესაც ის ცდილობდა დაბრუნებულიყო კვლევიდან ისევ ხელოვნებაში ის აღმოაჩენდა, რომ მისთვის ხელისშემშლელი იყო ინტერესების ახალი გეზი და მისი ფსიქიკური ქმედების სახეშეცვლილი ხასიათი. ნახატში ყველაზე უფრო მეტად მის ინტერესს იპყრობდა ერთი პრობლემა, ხოლო ამ ერთი პრობლემის მიღმა კიდევ სხვა მრავალი აღმოცენდებოდა, როგორც ეს ასევე იყო მისთვის აშკარა უსასრულო გამოკვლევებისას. და ნახატში ყველაფრის ასახვის ძლიერი ძალისხმევის შემდგომ, ის იძულებული იყო მიეტოვებინა ნამუშევარი და გამოეცხადებინა იგი დაუსრულებლად.ფროიდის აზრით როდესაც ჩვენ ვხვდებით ისეთ მახასიათებელს როგორც ლეონარდოს შემთხვევაში ეს არის ძლიერად გამოხატული ლტოლვა შემეცნებისადმი, მაშინ ყველაფრის მიზეზად იქცევა ამ მიდრეკილების ორგანული ბუნება. ნერვიულად დაავადებულთა ფსიქოანალიტიკურ კვლევაზე დაფუძნებით ჩვენ შემდეგი სახის ორ ვარაუდს ვემხრობით, რომელთა დასტურს ჩვენ ვხედავთ ყოველი ცალკეული შემთხვევის დროს. ეს მიდრეკილება ფროიდის აზრით ფორმირებას განიცდის ადრეული ბავშვობის ხანაში, თავისი გაძლიერებისათვის თავდაპირველად ის სარგებლობს სექსუალური მიდრეკილებებით, აქედან გამომდინარე მას შეეძლება სექსუალური ცხოვრების გარკვეული ნაწილის ჩანაცვლება. ამგვარი ტიპის ადამიანი ისეთივე ვნებით იქნება ჩართული კვლევისა და შემეცნების პროცესში, როგორც სხვა იქნებოდა ჩართული სასიყვარულო ურთიერთობაში და მას შეეძლებოდა ეკვლია რაიმე იმის სანაცვლოდ რომ ყვარებოდა ვინმე. და არა მხოლოდ კვლევისადმი ვნების, არამედ სხვა მრავალი შემთხვევის დროსაც რაიმესადმი ლტოლვის განსაკუთრებული ინტენსივობისას, ჩვენ გვაქვს ვარაუდი რომ მისი საფუძველი სექსუალურობაში.ფროიდი თვლის, რომ ადამიანთა ყოველდღიური ცხოვრების დაკვირვება გვიჩვენებს, რომ უმრავლესობას შეუძლია საკუთარი სქესობრივი ლტოლვის მნიშვნელოვანი ნაწილი პროფესიულ ქმედებებზე გადაიტანოს. სქესობრივი ლტოლვა განსაკუთრებით არის მისადაგებული იმისათვის, რომ მსგავსი წვლილის განხორციელება ხდებოდეს, ვინაიდან მას გააჩნია სუბლიმირების შესაძლებლობა. მას აქვს უნარი ჩაანაცვლოს თავისი უახლოესი მიზანი სხვა, უფრო მაღალი და არასქესუალური მიზნებით და ეს ყველაფერი გარემოებიდან გამომდინარე ხდება. ფროიდი პარალელს ავლებს ინფანტილური შემეცნებისა და ინტერესის გაღვივებასა და ზრდასრულებში შემეცნებისადმი სწრაფვას შორის.ფროიდი დასკვნას ახდენს, რომ როდესაც ბავშვის სექსუალური კვლევის პერიოდი ერთბაშად წყდება განდევნიდან გამომდინარე, შემდგომი ცნობისმოყვარეობისათვის სამი განსხვავებული სახის შესაძლებლობა ვლინდება. შესაძლოა კვლევა სექსუალობის ბედისწერას იზიარებს; ცნობისმოყვარეობა ამიერიდან პარალიზებული რჩება და გონებრივი ქმედების თავისუფლება შესაძლებელია იყოს შემოფარგლული მთელი მომდევნო ცხოვრების განმავლობაში, განსაკუთრებით კი იმიტომ, რომ რელიგიური აღზრდის მეშვეობით ამ ყველაფერს უერთდება ახალი გონებრივი შეზღუდვაც. ნათელია რომ ამგვარად შეძენილი აზრის სისუსტე უძლიერეს ბიძგს აძლევს ნევროტული დაავადების წარმოქმნას. მეორე ტიპის შემთხვევაში ინტელექტუალური განვითარება საკმაოდ ძლიერია, საიმისოდ, რომ შეეწინააღმდეგოს მისთვის ხელისშემშლელ სექსუალურ განდევნას. ინფანტილური სექსუალური კვლევის დასრულების შემდგომ, როდესაც ინტელექტი მომაგრებულია, ადრინდელი კავშირის ზეგავლენით, ის თავს აღწევს სექსუალურ განდევნას და მაშინ დათრგუნული სექსუალური კვლევა ბრუნდება არაცნობიერიდან მომაბეზრებელი ანალიზირებისადმი მიდრეკილების სახით, რომელიც საკმაოდ დამახინჯებულია მაგრამ იმდენად ძლიერი, რომ საკუთრივ აზროვნება სექსუალურად აქციოს და გონებრივ ოპერაციებს მიანიჭოს სიამოვნებისა და შიშის შეგრძნებები, რაც დამახასიათებელია სექსუალური პროცესებისათვისაც.მესამე სახის ტიპი არის ყველაზე იშვიათი და ყველაზე სრულყოფილი, ის თავს აღწევს როგორც გონებრივ შეკავებას, ასევე აზროვნებისადმი ნევროტულად თავსმოხვეულ მიდრეკილებას. სექსუალური განდევნა აქაც იჩენს თავს, მაგრამ მისთვის შეუძლებელია სექსუალური სიამოვნების ნაწილი განდევნოს არაცნობიერში, პირიქით ლიბიდო თავს აღწევს განდევნას, და თავიდანვე განიცდის სუბლიმირებას ცნობისმოყვარეობაში, რის მეშვეობითაც ძლიერდება სწრაფვა კვლევისადმი. ამ შემთხვევაშიც კვლევა გარკვეულწილად გადაიქცევა ვნებაში და შეენაცვლება სქესობრივ ქმედებას, მაგრამსაფუძველში მდებარე ფსიქიკური პროცესების სრული განსხვავების მეშვეობით ვეღარ მიიღება ნევროზი, გამოირიცხება კავშირი პირველად ბავშვურ სექსუალურ კვლევასთან და ლტოლვა თავისუფლად ემსახურება ინტელექტუალურ ინტერესებს.თუკი ლეონარდოსთან შემეცნებისადმი და კვლევისადმი უდიდეს ლტოლვას და მისი სქესობრივი ცხოვრების სიმწირეს განვიხილავთ (იდეალური ჰომოსექსუალურობა იგულისხმება), თავისუფლად შეგვიძლია ის მივაკუთვნოთ მესამე ტიპის კატეგორიას. ის, რომ ბავშვური ცნობისმოყვარეობის დაძაბვის შემდგომ სექსუალური ინტერესების მიმართულების თვალსაზრისით, მან შეძლო თავისი ლიბიდოს უმეტესი ნაწილის სუბლიმირება მოეხდინა კვლევისადმი მიდრეკილებაში, სწორედ ეს წარმოადგენს მისი არსების ბირთვს.ფროიდი აღწერს ლეონარდოს ყრმობის ხანას. ის იყო უკანონო შვილი, რაც იმ პერიოდში მიღებული იყო. მისი დედა კატერინა, აღარ ჩნდება მის ბიოგრაფიაში, მხოლოდ პოეტი მერეჟკოვსკი ვარაუდობს მისი ზეგავლენის შესახებ მოგვიანებით. ლეონარდო იზრდებოდა თავისი მამის ოჯახში, რომელიც იყო ნოტარიუსი. მან მიატოვა სახლი როდესაც Aნდრეა დელ Vეროცცჰიო-სთან სახელოსნოში შევიდა. 1472 წელს მინიშნებულია მისი წევრობის შესახებ “ჩომპაგნია დეი Pიტტორე”-ში. II. ლეონარდო იხსენებს თავისი ბავშვობის მოგონებას: “როგორც ჩანს მე თავდაპირველადვე უნდა ვყოფილიყავი ესოდენ საფუძვლიანად დაკავებული ძერით. თითქოს და მახსენდება ძალიან ადრეული მოგონება იმის შესახებ, რომ როდესაც მე ჯერ კიდევ აკვანში ვიწექი, მოფრინდა ძერა, თავისი კუდით პირი გამიხსნა და რამოდენიმეჯერ ჩამიყო პირში თავისი კუდი”.ფროიდი აღნიშნავს, რომ ეს იყო საკმაოდ უცნაური მოგონება, უცნაური თავისი შინაარსითა და ასევე იმ ასაკთან მიმართებაში, რომელიც არის აღნიშნული. ეს იმდენად საოცრად ჟღერს, რომ ბავშვი იხსენებს იმას თუ როგორ გაუხსნა ძერამ პირი, რომ ჩნდება განსხვავებული სახის ვარაუდი. ის უფრო შეესაბამება არსის წვდომას და საბოლოოდ წყვიტავს ყველანაირ სირთულეებს. ფროიდის აზრით ეს სცენა ძერასთან დაკავშირებით ლეონარდოს მოგონება არ არის, არამედ არის ის ფანტაზია, რომელიც მან შექმნა მოგვიანებით და გადაიტანა თავის ბავშვობაში.ფროიდი თვლის, რომ ფანტაზიები უკავშირდება პირველყოფილი წყობილების მიერ ჩამოყალიბებულ ისტორიას. თუკი მისი მონაყოლი წარმოადგენს მხოლოდ და მხოლოდ გვიან ჩამოყალიბებულ ფანტაზიას, მაშინ არ ღირს მასზე შეჩერება. მისი განმარტებისათვის შესაძლებელი იქნებოდა დავკმაყოფილებულიყავით მისდამი აშკარად გამოხატული ტენდენციის მინიჭებით, რომელიც ჩიტის ფრენის პრობლემასთან დაკავშირებულ საქმიანობას ეხება.მაგრამ თუკი ფსიქოანალიტიკოსის თვალით შევაფასებთ ლეონარდოს ფანტაზიას ძერასთან დაკავშირებით, ის აღარ მოგვეჩვენება იმდენად უცნაურად. მსგავსი სიზმარი მრავალ ჩვენთაგანს დასიზმრებია. ინტერპრეტაცია ხშირ შემთხვევაში ეროტიულია. კუდი (“ცადო”) არის ერთ-ერთი ცნობილი სიმბოლო და მამაკაცის სასქესო ორგანოს გამოხატულების შესაძლებლობა, იტალიურში არა ნაკლებ ვიდრე სხვა ენებში. წარმოდგენა ძერის მიერ ბავშვის პირის გახსნის და შემდეგ იქ რამოდენიმეჯერ ჩაყოფისა შეესაბამება წარმოდგენას სქესობრივი აქტის შესახებ ფელლატიო. ფროიდი ასევე პარალელს ავლებს ორალურ სექსთან.ამ შემთხვევაში უკვე სრულიად გასაგებია, თუ რატომ მიაკუთვნებს ლეონარდო ამ ფანტაზიას ძუძუმწოვარა ასაკს. (ვინაიდან ფროიდი თვლის რომ წოვისაგან მიღებული სიამოვნება, შემდგომში განვითარებას განიცდის ორალური სექსის სახით). ეს არის ერთგვარი რემინისცენცია დედის ძუძუს წოვის შესახებ, რაც ადამიანურად მშვენიერ სცენას წარმოადგენს და რასაც ის არა ერთხელ გამოსახავდა თავისი ფუნჯით. თუმცა ფროიდი თვლის რომ ეს რემინისცენცია ლეონარდოს მიერ იყო გადამუშავებული პასიური ჰომოსექსუალური ფანტაზიის სახით. მაგრამ საიდან არის ეს დედის გაიგივება ძერასთან? ამ შემთხვევაში ფროიდი თვლის რომ ეს გაიგივება საწყისს იღებს ეგვიპტელთა საღვთო იეროგლიფებიდან, სადაც დედის სიმბოლო გამოსახულია ძერის სახით. ასევე ეგვიპტელები თაყვანსცემდნენ დედობის ღვთაებას, რომელსაც ქონდა ან ძერის თავი ან რამოდენიმე თავი სადაც ერთ-ერთი მაინც ძერის იყო. ამ ქალღმერთის სახელი იყო მუტი.ფროიდს უკვირს თუ როგორ ამოირჩიეს ეგვიპტელებმა დედის აღმნიშვნელ სიმბოლოდ ძერა. ერთ-ერთი მოსაზრება უკავშირდება იმ ფაქტს რომ ადრე ეგონათ თითქოს და ძერა მხოლოდ მდედრობითი სქესის არსებობდა და რომ ამ ჯიშის ჩიტს არ გააჩნდა მამრი. ხოლო რაც შეეხება იმ საკითხს თუ როგორ ახერხებდნენ ძერები გამრავლებას, ამასთან დაკავშირებით ძალიან არარეალური ზღაპარი იყო შექმნილი, რომ თითქოსდა ფრენის გარკვეულ მომენტში ძერა ჩერდება და ორგანოების გახსნით განაყოფიერებას ღებულობს ჰაერიდან. თუმცა ეს რა თქმა უნდა წარმოადგენდა ზღაპარს, რომლისაც არ სჯეროდა უმრავლესობას და რომელსაც ფროიდის აზრით ყვებოდნენ უმეტესწილად მხოლოდ სასულიერო პირები, ვინაიდან მათ რწმენას ქალწულის განაყოფიერებასთან დაკავშირებით, გარკვეულ საფუძველს უყრიდა ძერის ქარისაგან განაყოფიერების ფაქტი.ფროიდის აზრით ძერის შესახებ ფანტაზიის შექმნა შესაძლებელია შემდეგნაირად წარმოვიდგინოთ: როდესაც მან შეიტყო ისტორია ძერებში მხოლოდ მდედრობითი სქესის არსებობის შესახებ, მან თავი წარმოიდგინა ძერის შვილად, რომელსაც ყავს დედა, მაგრამ არ ყავს მამა. ამ მოგონებას შემოუერთდა მოგონება სიამოვნების შესახებ, რომელიც მას მიუღია დედის ძუძუსგან. სწორედ აქედან გამომდინარეობს ნებისმიერი მხატვრისათვის ძვირფასი ყრმის გამოსახულება. სადაც ლეონარდოს თავი გაიგივებული ყავს ქრისტესთან, მაცხოვართან.ფანტაზიის ანალიზიდან გამომდინარე, დედის ჩანაცვლება ძერით მეტყველებს იმაზე, რომ ბავშვი იზრდებოდა მამის გარეშე, დედასთან. ამ ფანტაზიას ადასტურებს ის, რომ ლეონარდოს რეგისტრირება მამის ოჯახში როგორც უკანონოდ შობილი ბავშვისა შედგა მხოლოდ მაშინ, როდესაც ის უკვე ხუთი წლის ასაკის იყო. აქედან გამომდინარე სწორია ის, რომ ბავშვი თავისი ყრმობის ასაკში დედასთან იმყოფებოდა და მხოლოდ და მხოლოდ რამოდენიმე წლის შემდეგ, როდესაც მამის მდიდარი მეუღლე, მისი დედინაცვალი იმედგაცრუებული დარჩა საკუთარი შვილების მოლოდინის თვალსაზრისით, ის აიყვანეს აღსაზრდელად მამის ოჯახში.ფროიდი თვლის რომ ცხოვრების პირველი 3-4 წლის განმავლობაში ფიქსირდება შთაბეჭდილებები და ხდება გარეგან სამყაროზე რეაგირების ხერხების გამომუშავება, რასაც გამორიცხულია მოაკლდეს მნიშვნელოვნობა ნებისმიერი სახის გვიანდელი განცდიდან გამომდინარე.თუკი მართალია, რომ ადამიანის სულიერ განვითარებაზე განსაკუთრებულ არსებით ზეგავლენას ახდენენ ბავშვობის გაურკვეველი მოგონებანი და მათზე დაფუძნებული ფანტაზიები, მაშინ ის ფაქტი რომელიც ასევე განმტკიცებულია ძერის შესახებ არსებული ფანტაზიით და ის, რომ ლეონარდომ თავისი არსებობის პირველი წლები გაატარა დედასთან, ძალიან დიდი გავლენის მქონე უნდა ყოფილიყო მის შინაგან სამყაროზე. ამ ფანტაზიიდან გამომდინარე ის კიდევ უფრო მეტად იყო ჩაღრმავებული კვლევაში თუ საიდან წარმოიქმნა ბავშვი და ასევე თუ რა როლი ეკისრება მამას. ამ კვლევისა და მისი ბავშვობის ისტორიის შორის არსებული კავშირის შეგრძნება იწვევს შემდგომში მისი მხრიდან გარკვეულ აღნიშვნას, რომ მის ბედისწერას თავიდანვე ჩიტის ფრენის პრობლემაში ჩაღრმავება წარმოადგენდა, ვინაიდან მას ადრეულ ასაკში ძერა ეწვია. III. ეგვიპტელთ ქალღმერთი მუტი, რომელიც გამოსახულია ძერის თავით – არის სრულიად უსახური ხასიათის მქონე ფიგურა. ხშირად ის ერთვოდა სხვა დედობრივ ღვთაებებს, რომელთაც უფრო მეტად გამოხატული ინდივიდუალობა გააჩნდათ. თუმცა ის არასოდეს არ კარგავდა იმ მახასიათებლებს რითაც სხვებისაგან განსხვავდებოდა. ეს არის ეგვიპტური პანთეონის მახასიათებელი – ცალკეული ღვთაებები არ იკარგებოდნენ სინკრეტიზმში. ეს დედობრივი ღვთაება, ძერის თავით, ეგვიპტელების მიერ შესრულებული იყო უმრავლეს შემთხვევაში ფალოსით; მისი სხეული მკერდის გამოსახულების მხრივ იყო ქალური, მაგრამ ამავე სხეულს გააჩნდა ასევე მამაკაცის სასქესო ორგანო ერექციის მდგომარეობაში.აქედან გამომდინარე ქალღმერთ მუტს გააჩნია ხასიათის ის დედობრივი და მამაკაცური მახასიათებლები, როგორც ეს არის ლეონარდოს ფანტაზიაში! თუმცა ფროიდი თვლის რომ ის ვარაუდი რომლის მიხედვით ლეონარდომ იცოდა დედობის ქალღმერთის ორმაგი სექსუალური ბუნების არსებობა არის საეჭვო, მის ხელთ არსებული ცოდნის წყაროები არ ფლობდნენ ამ მახასიათებლების შესახებ ინფორმაციას. მითოლოგიის მიხედვით მრავალი ღვთაება იყო ჰერმაფროდიტული ორმაგი სქესის მქონე, ეს ფაქტი ეხება არა მხოლოდ ეგვიპტურ ღვთაებებს, არამედ ბერძნულსაც, მრავალი ღვთაება დიონისეს ჯგუფიდან იყო ორმაგი სქესის მქონე და ასევე ბერძნული სიყვარულის ღვთაება აფროდიტე თავდაპირველად მამრობითი სქესის იყო, რომელიც შემდგომში გადაიქცა მდედრ ქალღმერთად. მსგავსი ჰერმაფროდიტული ღვთაებები განასახიერებენ იმ იდეას რომ მხოლოდ მდედრობითი და მამრობითი სქესის შეერთებით არის შესაძლებელი ღვთაებრივი სრულყოფილების მიღწევა. თუმცა ფროიდის აზრით არც ერთი ეს ვარაუდი არ განაპირობებს იმ ფსიქოლოგიური გამოცანის ახსნას, რომლის მიხედვითაც ის იერსახე, რომელიც დედობრივ არსს ასახავს, ადამიანების ფანტაზიის მიერ აღჭურვილია საპირისპირო მამაკაცური ძლიერების ნიშანღვისებით. ფროიდი თვლის რომ ამ შემთხვევაში ეს აიხსნება ინფანტილური სექსუალური თეორიებით. ფროიდი აღნიშნავს რომ ბავშვის ფსიქოლოგიის წვდომისათვის უნდა მოხდეს ანალოგია პირველყოფილ ადამიანებთან. ჩვენ მომზადებული ვართ ბიოლოგიური ანალოგიებით იმისათვის, რომ ინდივიდუუმის სულიერი განვითარება მოკლედ იმეორებს კაცობრიობის განვითარების მსვლელობას და აქედან გამომდინარე ჩვენთვის არ არის დაუჯერებელი და საოცარი ის, რასაც აღმოაჩენს ბავშვის სულის ფსიქოანალიტიკური კვლევა სასქესო ორგანოების ინფანტილურ შეფასება/აღქმაში. ფროიდის აზრით თანამედროვე ჰომოსექსუალები მიდრეკილნი არიან თავი წარმოაჩინონ თავიდანვე განპირობებულ სქესობრივ ჯგუფად, ერთგვარ შუალედურ საფეხურზე მყოფ, “მესამე სქესის” წარმომადგენლებად. თუმცა ფსიქოანალიზი შესაძლებლობას გვაძლევს შევავსოთ ეს ნაპრალი და ჰომოსექსუალისტების მტკიცებათა შემოწმება მოახდინოს. მსგავსი შედეგები იყო მიღებული განსხვავებული დაკვირვების შემდგომ: ყველა ჰომოსექსუალურ მამაკაცს ადრეულ ასაკში გააჩნდა ინტენსიური ეროტი� ული ლტოლვა მდედრობითი სქესისადმი, რაც ინდივიდის მიერ იყო დავიწყებული ზრდასრულ ასაკში. ჩვეულებრივ ეს იყო დედის მიმართ არსებული ლტოლვა, რომელიც იყო გამოწვეული დედის მხრიდან არსებული გადამეტებული სინაზით და შემდგომში იყო გაღვივებული ბავშვის ცხოვრებაში მამის უკანა პლანზე გადასვლით. შადგერ-ი მიუთითებს რომ მსგავსი პაციენტების დედები ხშირ შემთხვევაში იყვნენ მამაკაცურნი, გააჩნდათ ენერგიული მახასიათებლები, მაგრამ ფროიდზე უფრო მეტი შთაბეჭდილება მოახდინა იმ შემთხვევებმა სადაც მამა თავიდანვე არ არსებობდა, ან შემდგომში მოხდა ოჯახის დაშლა და ბიჭი თავიდანვე იყო დედის გავლენის ქვეშ. ამგვარი წინარე სტადიის შემდგომ ხდება ის, რომ ბიჭი განდევნის დედისადმი არსებულ სიყვარულს, თავს აყენებს მის ადგილზე, ახდენს გაიგივებას დედასთან და საკუთარ პიროვნებას იღებს მაგალითის სახით, როდესაც ირჩევს მსგავს სასიყვარულო ობიექტებს. ამგვარად ის ხდება ჰომოსექსუალური, მაგრამ არსებითად ის უბრუნდება აუტოეროტისმს, ვინაიდან ბიჭები ვინც უყვარს ზრდასრულს მხოლოდ და მხოლოდ განაახლებენ და ჩაანახვლებენ მის საკუთარ ბავშვურ პიროვნებას და მას ისინი უყვარს ისევე, როგორც დედას საკუთარი შვილები. კიდევ უფრო სიღრმისეული ფსიქოანალიტიკური მოსაზრებები განამტკიცებენ იმ ვარაუდს, რომლის მიხედვითაც ამგვარად შემდგარი ჰომოსექსუალი, ქვეცნობიერად რჩება ფიქსირებული საკუთარი დედის იერსახის მოგონებაზე. ფროიდი აღნიშნავს რომ უაღრესად დიდი მნიშვნელობის მქონეა ის ფაქტი რომ ლეონარდოს ქონდა დღიური, სადაც აწარმოებდა ისეთ ჩანაწერებს, რაც მნიშვნელოვანი იყო მხოლოდ მისთვის. ამ დღიურში ის თავის მიმართავს საკმაოდ უცნაურად “შენ”. ლეონარდო ამ შემთხვევაში იქცევა ისე, თითქოს ის არის ადამიანი, რომელიც მიჩვეულია ყოველ დღე ვინმეს ჩააბაროს აღსარება და ამ ვინმეს ამ შემთხვევაში განასახიერებს ეს დღიური. ამ დღიურში ყველაზე დიდ უცნაურობას წარმოადგენს ჩანაწერები მხატვრის ხარჯების შესახებ, რაც არის აღწერილი პედანტური სიზუსტით. ამის შესახებ მრავალი ბიოგრაფი აღნიშნავს. თუმცა რაც შეეხება მითითებებს დიდი ოდენობის თანხებთან დაკავშირებით ეს არ არის აღნიშნული. გარდა იმ ხარჯებისა, რომელიც მას გამოყოფილი აქვს საკუთარი მოწაფეებისათის, ლეონარდოს აქვს მოყვანილი ვინმე კატერინას დასაფლავების ხარჯების აღწერაც, მხოლოდ პოეტი მერეჟკოვსკი იძლევა განმარტებას თუ ვინ იყო ეს კატერინა. ეს იყო ლონარდოს დედა ვინჩიდან, რომელიც ჩავიდა თავისი 41 წლის შვილის სანახავად იქ გახდა ავად და ჰოსპიტალში მიყვანის შემდგომ გარდაიცვალა. მსგავსი განმარტება ამ ფსიქოლოგი-რომანისტის მიერ არ არის სანდო, თუმცა საკმაოდ ჭარბად წარმოადგენს სიმართლეს. ლეონარდომ მიაღწია იმას, რომ თავისი გრძნობები დაუქვემდებარა კვლევისადმი ინტერესსა და ლტოლვას და სრულიად შეიკავა თავი მათი თავისუფალი გამოვლენის თვალსაზრისით; თუმცა მასაც ქონია მომენტები, როდესაც დათრგუნული მიისწრაფვოდა გამოვლენისაკენ და ერთ-ერთი ასეთი იყო მის მიერ ნაყვარები დედის გარდაცვალების მომენტი. ამ შემთხვევაში დასაფლავების ხარჯების დეტალური აღწერა იძლევა დედის დანაკარგით გადატანილ უსაზღვრო უბედურებას. არანორმალურ პირობებში, ნევროზების შემთხვევაში და განსაკუთრებით ეგრეთ წოდებული აკვიატებული მდგომარეობებისას, ხშირად ვხვდებით მსგავს შემთხვევებს. იქ ჩვენ ვხვდებით საკმ� აოდ ინტენსიურ, მაგრამ განდევნის საფუძველზე არაცნობიერად გადაქცეულ შეგრძნებებს, რაც ვლინდება მეწვრილმანე და ხშირ შემთხვევაში აბსურდულ ქმედებებშიც კი. ქვეცნობიერად ის დარჩა მისდამი მიჯაჭვული (დედისადმი), ამ გრძნობებს ეროტიული შეფერილობა ქონდათ; ამგვარი ბავშვური სიყვარულის განდევნით ჩამოყალიბებული წინააღმდეგობა აღარ იძლეოდა იმის შესაძლებლობას რომ დღიურში მისი ხსოვნა უფრო ღირსეულად ყოფილიყო ასახული, მაგრამ ის რაც გამოვლინდა კომპრომისის სახით ამ ნევროტული კოფლიქტის საფუძველზე, უნდა ყოფილიყო ასახული რაიმენაირად და სწორედ ამიტომ იყო დაწერილი ეს ანგარიში, რომელიც შემდგომში დარჩა საიდუმლოებით მოცული შთამომავლობისათვის. ფროიდი თვლის რომ ლეონარდო ნამდვილად მიეკუთვნება ჰომოსექსუალურ ტიპს, რომლის ფსიქოლოგიური განვითარების აღმოჩენა შესაძლებელი გახდა ჩვენთვის, და ის ჰომოსექსუალური ფანტაზია რომელიც მას გააჩნდა ძერის შესახებ ჩვენთვის გასაგები ხდება. ეს ფანტაზია ამბობს: “მე გავხდი ჰომოსექსუალური იმიტომ, რომ დედის მიმართ მქონდა ეროტიული დამოკიდებულება”. IV. ფროიდი ვერ აღწევს თავს ლეონარდოს ფანტაზიაზე ფიქრისაგან. სიტყვებში რომლებიც სექსუალური აქტის ინტენსივობას გამოხატავენ (“და რამოდენიმეჯერ ჩაყო კუდი პირში”), ლეონარდო ხაზს უსვამს დედასა და შვილს შორის არსებული ეროტიული ურთიერთობის ინტენსივობას. ამ კავშირის ინტენსივობაში ფროიდი კიდევ ერთ ცომპონენტს აღმოაჩენს და ამოიცნობს. ფროიდი ამ ყველაფრის შემდეგნაირ განმარტებას ახდენს: ჩემს ტუჩებზე დედის უამრავი კოცნის კვალი აღიბეჭდა. ფანტაზია შედგება ლტოლვისა და დედის კოცნების მოგონებისაგან. ბუნებამ ხელოვანი დააჯილდოვა მისთვისვე იდუმალი და ფარული სულიერი მოქმედებების გამოხატვის ნიჭით, ამიტომაც მისი ქმნილებები იპყრობენ დანარჩენების ყურადღებას, მიუხედავად იმისა, რომ ისინი ვერ ხვდებიან ნამდვილ მიზეზს. ვინც იხსენებს ლეონარდოს ნახატებს, გაიხსენებს იმ უცნაურ, მომაჯადოვებელ და იდუმალ ღიმილს, რომელიც მან მიანიჭა ქალის გამოსახულებებს. შეჩერებული ღიმილი, გაწელილ, გამოკვეთილ ტუჩებზე; სწორედ ეს არის მისთვის დამახასიათებელი და ლეონარდოსეული ღიმილის სახელის მატარებელია. ფლორენტინელი მონა ლიზა ჯოკონდას უცნაურად-მშვენიერ სახეზე ეს ღიმილი ყველაზე მეტად იპყრობდა და სახტად ტოვებდა მაყურებელს. ის ყოველთვის საჭიროებდა ახსნას და მუდამ აიხსნებოდა ნაკლებად დამაკმაყოფილებლად. “ის რაც იყო მიმზიდველი მაყურებლისათვის, არის ამ ღიმილის დემონური მოჯადოვება. ასობით პოეტი და მწერალი წერდა ამ ქალის შესახებ, რომელიც ხან მომაჯადოვებლად მომღიმარეა, ხან კიდევ ცივად და უსულოდ იცქირება სივრცეში, ვერავინ ვერ ახსნა მისი ღიმილი და ვერ ამოიკითხა მისი აზრები. ყველაფერი, ლანდშაფტიც კი იდუმალია, სიზმრისეული” (Gრუყერ) აზრი იმის შესახებ რომ მონა ლიზას ღიმილში ორი განსხვავებული ელემენტი ვლინდება მრავალ კრიტიკოსს გააჩნდა. აქედან გამომდინარე ისინი მონა ლიზას ღიმილში ხედავენ ქალის სიყვარულში გაბატონებული დაპისიპირებების სრულყოფილ გამოხატულებას, თავშეკავებულობასა და მომაჯადოვებულობას, ერთგულებით სავსე სინაზესა და ხისტსა, მომთხოვნს, სრულიად უცხო მგრძნობელობას, რაც იპყრობს მამაკაცს. ლეონარდო ამ ნახატზე მუშაობდა ოთხი წლის განმავლობაში, მაშინ როდესაც თვითონ ის 50 წლის იყო. ვაზარის სიტყვებით, ის ყველანაირ ხერხს მიმართავდა რომ ამ ქალბატონის სახეზე ღიმილი შეეჩერებინა მთელი სეანსის განმავლობაში. მთელი იმ სინატიფიდან რასაც გადმოსცემდა მისი ფუნჯი ტილოზე, მხოლოდ შეუმჩნეველი ნაწილი დარჩა. რა თქმა უნდა თვით ლეონარდოს ეს ნახატი სრულიად არ აკმაყოფილებდა. ვინაიდან მონა ლიზა წარმოადგენს პორტრეტს, ის ვერ მიანიჭებდა ამ ნახატს იმ მახასიათებლებს რაც თავად გააჩნდა. მას შემდეგ ეს ღიმილი ყველა მის ნახატზე გამოისახება. თვით ლეონარდომ განიცადა ამ ღიმილის ზეგავლენა და გამოსახავდა მას ყველა მის ქმნილებაში. თუმცა ზოგიერთი ბიოგრაფის მიხედვით შესაძლებელია განსხვავებული ინტერპრეტაციაც. ამ შემთხვევაში ამ მიმზიდველი ძალის კიდევ უფრო მეტად სიღრმისეული გააზრება არის ნაგულისხმევი. ჭ. Pეტერ-ი ამ ნახატში ხედავს “მთელი კულტურული კაცობრიობის სიყვარული განცდის გამოხატულებას”. მან ძალიან ზუსტად გამოთქვა რომ ლეონარდოს მიერ გამოხატული ღიმილი ყოველთვის გვიბიძგებს ვიფიქროთ უწმინდურობის შესახებ: “ეს ნახატი ბოლოს და ბოლოს არის პორტრეტი. შესაძლებელია მივადევნოთ თვალყური იმ ფაქტს თუ როგორ ერთიანდება ეს გამოსახულება მისი ბავშვობის ოცნებებთან, რომ არ გვქონოდა საპირისპირო დამადასტურებელი ფაქტები, შესაძლებელი იქნებოდა გვეფიქრა თითქოს ეს ქალი ლეონარდოს მიერ საბოლოოდ ნაპოვნი იდეალური ქალის განსახიერებას წარმოადგენდა”. ვაზარი იხსენებს, რომ ლეონარდოს პირველი მცდელობანი სახვითი ხელოვნების დარგში წარმოადგენდნენ თიხისაგან დამზადებული მომღიმარე ქალბატონების თავები და ასევე რამოდენიმე ბავშვის თავი. ვაზარი თვლის რომ ეს იმდენად ოსტატურად იყო შესრულებული მის მიერ, რომ შესაძლებელი იყო გვეფიქრა თითქოს ხელოვანის ხელმა დაამზადაო.ფროიდი თავის მხრივ ხაზს უსვამს იმ ფაქტს რომ ორივე გამოსახულება რომელიც მისი პირველადი მხატვრული გავარჯიშების შინაარსს წარმოადგენს ეხება ფანტაზიას ძერას შესახებ. ეს არის ის ორი სექსუალური ობიექტი რომელიც გამოიკვეთა ძერის ფანტაზიის ანალიზისას. თუკი ბავშვების მშვენიერი თავები წარმოადგენდნენ მისი როგორც ბავშვის პიროვნების ასახვას, მაშინ მომღიმარე ქალბატონები რა თქმა უნდა კატერინას წარმოადგენდნენ. აქედან გამომდინარე ჩვენ გვიჩნდება ვარაუდი რომ დედამისს გააჩნდა ეს იდუმალი ღიმილი, რომელიც შემდეგ ისევ იყო ნაპოვნი ლეონარდოს მიერ ფლორენტინელ ქალბატონში.ფროიდი ასევე ყურადღებას ამახვილებს წმინდა ანას, ღვთისმშობლისა და ძის გამოსახულების ნახატზე, რომელზედაც ქალების იერსახეებზე ნათლად არის გამოხატული ლეონარდოსეული ღიმილი. რთულია დადგენა არის თუ არა ეს პირდაპირი ზეგავლენა ლიზას პორტრეტის შემდეგ, ვინაიდან ამ ნახატების შექმნა საკმაოდ დიდი ხნის განმავლობაში მიმდინარეობდა. რაც შეეხება წმინდა ანას, ღვთისმშობლისა და ძის გამოსახულებას, უპირველესყოვლისა ნახატის სიუჟეტი არის საკმაოდ იშვიათი იტალიური სახვითი ხელოვნებისათვის. ლეონარდოსთან მარიამი ზის დედის კალთაში, არის წინ გადახრილი და ხელი აქვს გაშლილი ვაჟისაკენ, რომელიც ეთამაშება კრავს. ბებია მომღიმარე გასხივოსნებული ღიმილით უყურებს ამ სურათს. ეს ღიმილი რომელიც ორივე ქალის სახეზეა რა თქმა უნდა მონა ლიზას ღიმილს წარმოადგენს, თუმცა დაკარგული აქვს იდუმალი ხასიათი, ის უფრო გაცისკროვნებული და ნეტარია. ამ ნახატის სიუჟეტი შესაძლებელია იყოს ლეონარდოს ბავშვობის ისტორიის სინთეზის მატარებელი. თავისი მამის სახლში მან მოიპოვა არა მხოლოდ დედა არამედ ბებიაც მონა ლუჩია, რომელიც მის მიმართ არანაკლებ კეთილი იყო. კიდევ ერთი გასაოცარი დეტალი რომელიც იძენს კიდევ უფრო მეტ მნიშვნელობას. წმინდა ანა, რომელიც უნდა იყოს უფრო სოლიდურ ასაკში, შესაძლოა გამოსახულია ამ ნახატზე უფრო ხანდაზმულად მარიამთან შედარებით, მაგრამ მიუხედავად ამისა ის არის ახალგაზრდა ქალბატონი, რომელსაც ჯერ კიდევ არ დაუკარგავს ქალური სილამაზე. ფაქტიურად ლეონარდომ ვაჟს ორი დედა მიანიჭა: ერთი რომელიც ხელს იშვერს მისკენ, ხოლო მეორე რომელიც უკანა პლანზე იმყოფება, ორივე მათგანს გამოსახული აქვს ნეტარი ღიმილი. თუმცა მუტერი მაგალითად ვარაუდობს რომ ლეონარდო საერთოდ ვერ ბედავდა გამოესახა სიბერე, ნაოჭები. ლეონარდოს ბავშვობაც მსგავსი ხასიათის იყო, მას ორი დედა გააჩნდა, პირველი ნამდვილი, კატერიან, ხოლო მეორე დედინაცვალი დონა ალბიერა, რომელიც მის მიერ ლმობიერი და ნაზი იყო. სწორედ აქედან გამომდინარე ჩამოუყალიბდა მას ეს კომპოზიცია “წმინდა ანა სამეული ერთად”. დედისეული ფიგურა უფრო მეტად არის ჩამოშორებული ვაჟისაგან. ის გამოსახავს ბებიას, თუმცა ნახარში თავისი ადგილმდებარეობითა და განლაგებით ვაჟის მიმართ იკავებს კატერინას ადგილს. წმინდა ანას ნეტარი ღიმილით მხატვარმა ის შური დაფარა რასაც განიცდიდა ის უბედური ქალი, როდესაც მან დაუთმო დიდგვაროვან ქალბატონს თავისი ძე, იმის მსგავსად როგორც თავის დროზე დათმო თავისი მეუღლე. აქედან გამომდინარე სხვა ნამუშევარიც ადასტურებს იმ ფაქტს, რომ მონა ლიზამ გააღვიძა ლეონარდოში მოგონებანი ადრეული ბავშვობის პერიოდიდან.ფროიდი თვლის, რომ დედის სიყვარული ძუძუმწოვარა ბავშვის მიმართ, რომელსაც ის აჭმევს და რომელსაც უვლის, არის გაცილებით უფრო სიღრმისეული გატაცება, ვიდრე მისი გვიანდელი გრძნობა შვილის მიმართ რომელიც იზრდება. თავისი ბუნებით ეს არის სასიყვარული კავშირი, რომელიც სავსებით აკმაყოფილებს არა მხოლოდ ყველა სულიერ მოთხოვნილებას, არამედ ყველა ფიზიკურ მოთხოვნილებასაც. ყველაზე ბედნიერ ახალგაზრდულ ქორწინებაშიც კი მამა გრძნობს, რომ ბავშვი, განსაკუთრებით კი პატარა ვაჟი, მისი მეტოქე ხდება და სწორედ აქედან იღებს სათავეს ღრმა შეურიგებლობა უკანასკნელის მიმართ. ფროიდის აზრით შესაძლოა რომ ლეონარდო ამ იერსახეებით უარყოფს და ხელოვნურად თრგუნავს თავის არანორმალურად განვითარებულ გრძნობას, და ამგვარი ნეტარი შერწყმით გამოსახავს ქალურ და მამაკაცურ არსს, რაც დედის მიერ მოტყუებული ვაჟის სურვილი ასრულებას წარმოადგენ V. ლეონარდოს დღიურის ჩანაწერებში არის ერთი ჩანაწერი რომელიც განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს, თავისი შინაარსის მრავალმნიშვნელოვნობითა და მცირედი ფორმალური შეცდომის გამო. “1504 წლის 9 ივლისს, ოთხშაბათს, დილის 7 საათზე გარდაიცვალა სენიორ პიერო და ვინჩი, პოდესტის სასახლის ნოტარიუსი; მამაჩემი 7 საათზე. ის იყო 80 წლის; დატოვა 10 შვილი მამრობითი სქესისა და 2 მდედრობითის”. ამ ჩანაწერში საუბარია ლეონარდოს მამის სიკვდილზე და შესამჩნევია ერთი უმნიშვნელო შეცდომა – ის ორჯერ იმეორებს დროს, თავიდან და ბოლოში. ეს მხოლოდ და მხოლოდ წვრილმანია, რომლის შესახებ სხვა არაფსიქოანალიტიკოსი არც კი დაფიქრდებოდა. ფსიქოანალიტიკოსისათვის ყველაფერი წარმოდგენს სულიერი პროცესების გამოვლინებას; მსგავსი “დაბნეულობისა” დავიწყებისა და განმეორების საფუძველზე მისთვის შესაძლებელია ფარული ზრახვებისა და ლტოლვების/ბიძგების გამოცნობა. შესაძლებელია ითქვას რომ ეს ჩანაწერიც მსგავსად კატერინას დაკრძალვისა და მისი მოწაფეებისათვის საჭირო ნივთების ანგარიშებისა წარმოადგენს მის აფექტურ მდგომარეობას. ფორმაც კი მსგავსია – პედანტურობა და წინა პლანზე ციფრების წამოწევა. მსგავს განმეორებას ჩვენ ვუწოდებთ პერსევერაციას. ეს არის ძალიან კარგი საშუალება საიმისოდ რომ მოხდეს აფექტური ელფერის ამოცნობა. ლეონარდოს რომ არ ქონოდა აფექტის დათრგუნვის მცდელობა, ეს ადგილი დღიურში გაიჟღერდა შემდეგნაირად: “დღეს 7 საათზე, გარდაიცვალა სენიორ პიერო და ვინჩი, ჩემი საწყალი მამა!” მაგრამ პერვერსიის მეშვეობით გულგრილობამდე დაყვანილი გარდაცვალების შეტყობინება, რაც გამოიხატება საათის განსაზღვრით სრულიად ართმევს ამ ჩანაწერს პათოსს და საშუალებას იძლევა ამოვიცნოთ რომ იყო გარკვეული რამ რაც უნდა ყოფილიყო დაფარული და დათრგუნული. სენიორ პირეო და ვინჩი იყო საკმაოდ ენერგიული ადამიანი, რომელმაც ამის წყალობით დაიმსახურა პატივისცემა და მოიპოვა კეთილდღეობა. ის იყო დაქორწინებული ოთხჯერ; მისი პირველი ორი მეუღლე გარდაიცვალნენ უშვილოდ, მხოლოდ მესამემ აჩუქა მას კანონიერი ვაჟი, ამ დროისათვის ლეონარდო იყო 24 წლის და უკვე დიდი ხნის წამოსული იყო მამისეული სახლიდან ვეროჩიოს სახელოსნოში. მეოთხე და უკანასკნელი მეუღლისაგან რომელიც პიერო და ვინჩიმ მოიყვანა 50 წლის ასაკში, ყავდა 9 ვაჟი და 2 ქალწული. მამას გარკვეული მნიშვნელობა გააჩნია ლეონარდოს ფსიქოსექსუალური განვითარებისადმი და არა მხოლოდ უარყოფითი თვალსაზრისით თავისი დაუსწრებლობის გამო ადრეულ ასაკში, არამედ უშუალოდაც თავისი დასწრებით მისი გვიანდელი ბავშვობის ასაკში. ის ვინც ბავშვობისას განიცდის ლტოლვას დედის მიმართ შეუძლებელია არ ოცნებობდეს მამის ადგილას ყოფნაზე; ის ახდენს საკუთარი თავის გაიგივებას მასთან და შემდგომში მიზნად ისახავს დაჯაბნოს იგი.ჰომოსექსუალურობისადმი მიდრეკილება როგორც ცნობილია ჩნდება მხოლოდ სქესობრივი მომწიფების პერიოდში. როდესაც ეს დრო დადგა, მამასთან გაიგივებამ დაკარგა ლეონარდოს სექსუალური ცხოვრებისათვის ყოველგვარი მნიშვნელობა, თუმცა იყო შემორჩენილი სხვა არაეროტიულ სფეროებში. ჩვენ ვიცით, რომ მას უყვარდა კარგი ტანისამოსი, ყავდა ცხენები და მოსამსახურეები – თუმცა კი ხშირ შემთხვევაში ამ ყველაფრის შესაძლებლობა არ ქონდა. ის უბრალოდ ცდილობდა მამის კოპირებასა და მის დაჯაბნვას. მამამისი დედასთან მიმართებაში იყო დიდგვაროვანი, აქედან გამომდინარე ლეონარდოს ქონდა ტენდენცია “ტო ოუტ ჰეროდ” დაეჯაბნა ჰეროდე.ლეონარდოს სამხატვრო შემოქმედებისათვის მისი გაიგივება მამასთან საბედისწერო შედეგის მქონე იყო. ის ქმნიდა თავის ნახატებს და შემდეგ აღარ ზრუნავდა მათზე, მისი მამის მსგავსად. მამის მხრიდან მომდევნო წლებში უხვი ზრუნვის მიუხედავად ეს მისთვის დამახასიათებელი იყო, ვინაიდან ადრეული ბავშვობის პერიოდი ყველაზე შთაბეჭდილებიანი არის, ხოლო განდევნილი და არაცნობიერში დარჩენილი გამოუსწორებელია გვიანდელი განცდების მეოხებით.აღორძინების ხანაში, ასევე მოგვიანებითაც, ნებისმიერი მხატვარი საჭიროებდა მფარველსა და მაღალჩინოსან ბატონს. ლეონარდოს შემთხვევაში ეს იყო ლუდოვიკო სფორცე, სახელად მორო. მის კარზე ლეონარდომ თავისი ცხოვრების ყველაზე ბრწყინვალე პერიოდი გაატარა, რაზეც მეტყველებს “საიდუმლო სერობა” და ამხედრებული ფრანჩესკო სფორცეს ქანდაკება. ლეონარდო გაემგზავრა მილანიდან უფრო ადრე, ვიდრე ლუდოვიკო მოროს კატასტროფა შეემთხვა. ის გარდაიცვალა პატიმრობაში ერთ-ერთ ფრანგულ ციხეში. საკუთარი ბატონის შესახებ ლეონარდო შემდეგი სახის ჩანაწერს აწარმოებს თავის დღიურში: “ჰერცოგმა დაკარგა თავისი მიწა, ქონება, თავისუფლება, და არც ერთი მის მიერ წამოწყებული საქმე არ იყო მიყვანილი ბოლომდე”. გასაოცარია რომ ამ შემთხვევაში თავის პატრონს ის სწორედ ისე საყვედურობს, როგორც მას საყვედურობდა შემდგომში შთამომავლობა, თითქოს და მას სურდა ვინმე “მამათაგანი” ყოფილიყო პასუხისმგებელი მისი დაუსრულებელი ნამუშევრების გამო. სინამდვილეში ის არ იყო უსამართლო ჰერცოგის მიმართ. ფროიდი ხაზს უსვამს იმას, რომ ფსიქოანალიზმა გვასწავლა მამისეულ კომპლექსსა და ღმერთის რწმენას შორის არსებული ინტიმური კავშირი; მან გვაჩვენა, რომ პირადი ღმერთი იდეალიზირებული მამის მსგავსია. ყოველდღიურად ჩვენ ვადევნებთ თვალყურს იმ ფაქტს, რომ ახალგაზრდები კარგავენ რელიგიურ რწმენას მაშინ, როდესაც იმსხვრევა მამის ავტორიტეტი. აქედან გამომდინარე მშობელთა კომპლექსში ჩვენ აღმოვაჩენთ რელიგიური მოთხოვნილების ფესვებს.ლეონარდოს ხელოვნების შესახებ ამბობდნენ რომ მისი წმინდანების ფიგურებიდან გამქრალი არის ეკლესიური დოგმატიზმის უკანასკნელი ნარჩენიც კი, ისინი მიახლოვებული არიან ადამიანურთან, რომ მათში უდიდესი და უმშვენიერესი გრძნობების ასახვა იყოს შესაძლებელი. ფროიდის აზრით ეჭვგარეშეა, რომ ლეონარდომ დაჯაბნა როგორც დოგმატური, ასევე პირადი რელიგიაც და თავისი კვლევითი სამუშაოთი საკმაოდ ჩამოშორდა მორწმუნე ქრისტიანის აზროვნებასა და მსოფლმხედველობას. ფროიდი ისევ უბრუნდება ფანტაზიას ძერის შესახებ და ხაზს უსვამს ლეონარდოს ცხოვრებაში ჩიტის ფრენის შესწავლის მნიშვნელობას. ერთ-ერთი საკმაოდ გაუგებარი ადგილი მის ჩანაწერებში რომელიც ჟღერს როგორც წინასწარმეტყველება, რომელიც ჩიტის ფრენას ეხება, ასახავს იმას, თუ რა აფექტური ინტერესით იყო ის განწყობილი ფრენის ხელოვნების დაუფლებისადმი: “ეს დიდი ფრინველი, თავის პირველ ფრენას განახორციელებს “დიდი გედის” ქედიდან, რითაც ქვეყანა აღივსება გაკვირვებით, ხოლო ხელნაწერები კი ქებით და იმ ბუდეს რომელშიც ის გამოიჩეკა, სამარადისო დიდება მოელის”.რატომ ესიზმრებათ ადამიანებს რომ მათ შეუძლიათ ფრენა? ფსიქოანალიზი თვლის რომ ფრენა, ან ფრინველად გარდასახვა წარმოადგენს განსხავებული სურვილის შენიღბვას. ამ სურვილის ახსნა შესაძლებელია სიტყვიერი და ასევე საგნობრივი მტკიცებულებით. თუკი ცნობისმოყვარე ბავშვებს უყვებიან რომ ისეთ დიდ ფრინველს როგორიც არის წერო, პატარა ბავშვები მოყავს, თუკი ანტიკურ ხანაში ფალოსს გამოსახავდნენ ფრთებით, ხოლო იტალიელებთან მამაკაცის სასქესო ორგანო ატარებს სახელწოდება ლუცცელლო (ფრინველი/ჩიტი), ეს ყველაფერი იმის მანიშნებელია რომ ფრენის უნარი სიზმარში აღნიშნავს სქესობრივი აქტივობის შესაძლებლობას/უნარიანობას. თუკი ზრდასრული იხსენებს თავის ბავშვობას ის მას ბედნიერად ეჩვენება, მაგრამ ეს სრულიად არ ნიშნავს იმას, რომ ბავშვისათვის ეს პერიოდი იდილიურია. თვითონ ბავშვებისათვის სასურველია ისეთი ქმედებების განხორციელება რაც ზრდასრულებისათვისაა მხოლოდ შესაძლებელი, ისინი ცდილობენ რაც შეიძლება უფრო სწრაფად გაიარონ ბავშვობის წლები. ამ შემთხვევაში ფროიდი თვლის, რომ მაგალითად ავიატიკა, რომელმაც ჩვენ დროში თავის დანიშნულებასა და მიზანს მიაღწია, საფუძველს იღებს ინფანტილურ ეროტიზმში.ლეონარდო გარკვეულ წილად ცხოვრების ბოლომდე დარჩა ბავშვური, საერთოდაც ამბობენ რომ ბუმბერაზი ადამიანები ინარჩუნებდნენ ბავშვურობას მთელი ცხოვრების განმავლობაში. მაგალითად ზრდასრულ ასაკში ის ისევ თამაშობდა რაც მისი გარშემომყოფთათვის საკმაოდ უცნაური და არასასიამოვნო იყ VI. ფროიდის ნამუშევრის მიზანი იყო ლეონარდოს სექსუალურ ცხოვრებაში არსებული შეკავებების/შეყოვნების და მისი სამხატვრო შემოქმედების ახსნა. ამ თავში ის ლეონარდოს ფსიქიკის განვითარების განმავლობაში გარკვეული აღმოჩენების მიმოხილვას ახდენს.შეუძლებელია მისი შთამომავლობის გარკვევა, თუმცა ნათელია, რომ ადრეული ბავშვობის ხანა მასზე მავნებელ ზემოქმედებას ახდენს. მისი უკანონო დაბადება ჩამოაშორებს ლეონარდოს პირველი ხუთი წლის განმავლობაში მამას და ამ დროის განმავლობაში მასზე მხოლოდ დედა ზრუნავს. ცქერისა და შემეცნების ლტოლვა წაქეზებული იყო მისი ადრეული ბავშვობის შთაბეჭდილებებიდან გამომდინარე; პირის ეროგენული ზონა იძენს იმ მნიშვნელობას, რომელსაც სამუდამოდ ინარჩუნებს შემდგომში. ცხოველებისადმი გვიანდელი გადამეტებული მგრძნობელობიდან გამომდინარე შესაძლებელია დავასკვნათ, რომ ბავშვობის ამ პერიოდში ის სადიზმის ძლიერი მახასიათებლებით გამოირჩეოდა.როდესაც ყმაწვილობის პერიოდში სქესობრივი აღგზნების ტალღებმა იფეთქა, სექსუალური ლტოლვის უმეტესი ნაწილი შემეცნებისადმი ლტოლვაში იქნა სუბლიმირებული და აქედან გამომდინარე განდევნა არ მომხდარა. ლიბიდოს შედარებით ნაკლები ნაწილი შემორჩა სექსუალური მიზნებისათვის და ზრდასრული ლეონარდოს ატროფირებულ სექსუალურ ცხოვრებას წარმოადგენს. დედისადმი ლიბიდოს განდევნის შედეგად ეს მცირედი ნაწილი გარდაისახება ჰომოსექსუალურობაში და ვლინდება ბიჭებისადმი იდეალური სიყვარულის სახით. არაცნობიერში რჩება ფიქსირება დედისა და მათ შორის არსებული ურთიერთობების ნეტარი მოგონებებისადმი, მაგრამ ეს პასიურ მდგომარეობაში რჩება.თავისი ბნელი ბავშვობის შემდეგ, ლეონარდო მოგვევლინა როგორც მხატვარი და მოქანდაკე. ფროიდის აზრით ეს ნიჭი გაძლიერდა მასში ბავშვობის პირვანდელ წლებში გამოწვეული ცქერისადმი ლტოლვიდან გამომდინარე.თავდაპირველად ყმაწვილ ასაკში, ლეონარდო თითქოს და თავისუფლად მუშაობს, ყოველგვარი შეყოვნების გარეშე. ვინაიდან თავის გარეგან ცხოვრებაში ის მამისეულ იერსახეს ჰერცოგ ლუდოვიკო მოროში ხედავს. ამ პერიოდში ის განიცდის მამაკაცურ შემოქმედებით სიძლიერესა და მხატვრულ პროდუქტიულობას. მაგრამ სულ მალე, მის მაგალითზე ვლინდება, რომ რეალური სქესობრივი ცხოვრების თითქმის სრული დათრგუნვა არ წარმოადგენს უფრო კარგ პირობებს შემოქმედებითი ძალისა და მხატვრული პროდუქტიულობისათვის. ამ ქმედითუნარიანობაზე აისახება რეალური სექსუალური ცხოვრებაც, ამიტომაც აქტივობა და სწრაფი გადაწყვეტილებისადმი სწრაფვა კლებას იწყებს. ეს აისახება “საიდუმლო სერობის” ნამუშევარზე და წყვეტს ამ ქმნილების ბედს. პროცესი იმდენად ნელა ხორციელდება რომ შესაძლებელია მისი შედარება რეგრესსთან ნევროტიკების შემთხვევას თუ დავესესხებით.სქესობრივი მომწიფებისას განვითარებული მხატვარი დაჯაბნულია ბავშვობისას განსაზღვრული მკვლევარით; ეს არის მისი ეროტიული ლტოლვების მეორე სუბლიმირება, რომელიც უთმობს ასპარეზს უფრო ადრე, პირველადი განდევნისას აღმოცენებულს. ლეონარდო მკვლევარი ხდება, თავდაპირველად თავისი შემოქმედებისათვის სასარგებლოდ, ხოლო შემდგომში კი მისგან დამოუკიდებლად.ხანდაზმული ასაკის მწვერვალზე, მას შემდეგ რაც მან ორმოცდაათ წელს გადააბიჯა, საქმე ეხება იმ პერიოდს, როდესაც ქალის სქესობრივი ცხოვრება შეჩერებულია, ხოლო მამაკაცის – კიდევ ერთ ენერგიულ მოზღვავებას განიცდის, ლეონარდოში კიდევ ერთი ცვლილება იჩენს თავს. მისი სულის სიღრმისეული ფენები უფრო მეტად აქტიურნი ხდებიან, და ეს მეორადი რეგრესია საკეთილდღეო არის მისი შემოქმედებისათვის.ის ხვდება ქალბატონს, რომელიც მასში ბედნიერი, ნეტარი ღიმილის შესახებ არსებულ მოგონებას აღვიძებს და მისი ზეგავლენით მასში აღმოცენდება ის სურვილი, რომელიც ამოძრავებდა ლეონარდოს მომღიმარე ქალბატონებისა და ბიჭების ძერწვისას. ის ხატავს “მონა ლიზას”, “წმინდა ანას სამეულში” და მთელ რიგ ნახატებს რომელთა იდუმალება გამორჩეულია ღიმილის გამო.თანამედროვე ბიოლოგია განმარტავს ადამიანის კონსტიტუციის მთავარ მახასიათებლებს ქალური და მამაკაცური საწყისების გაერთიანების გზით; ლამაზი გარეგნობა და ასევე ის ფაქტიც რომ ლეონარდო იყო მემარცხენე (ცაცია), გარკვეულწილად საყრდენ წერტილებს იძლევა. მაგრამ ფროიდს მაინც არ სურს ფსიქოანალიზის კვლევის ნიადაგის მიტოვება. ამის მიზანია გარეგანი განცდებისა და მათზე რეაგირების მქონე პიროვნებას შორის არსებული კავშირის ძიება. ფროიდი თვლის რომ თუკი ფსიქოანალიზი ვერ ხსნის ლეონარდოს შემოქმედებითობის მიზეზებს, ის შესაძლებელს ხდის მისი ტალანტის გამოვლინებებისა და ნაკლულოვანების შემეცნებას. მხოლოდ და მხოლოდ ის ადამიანი, რომელმაც განვლო ლეონარდოს ბავშვობა, შესძლებდა დაეწერა “მონა ლიზა” და “წმინდა ანა”, თავისი ნაწარმოებისათვის მსგავსი ბედისწერა მიენიჭებინა და მოეხდინა პროგრესირება შემეცნების სფეროში, თითქოს და მისი ქმნილებებისა და წარუმატებლობების გასაღები ძერის შესახებ ბავშვურ ფანტაზიაში იმყოფება. ← სარჩევი *ზიგმუნდ ფროიდი - ფსიქიკური ბუნება - ფსიქიკური აპარატი* *ზიგმუნდ ფროიდი - ლტოლვათა შესახებ* *ზიგმუნდ ფროიდი (1856 - 1939)* …
- დაამატა Kakha to ფსიქოლოგია at 10:50am on იანვარი 14, 2014
- თემა: შუა საუკუნეების ფსიქოლოგია
- სა და მეცნიერების განვითარების ზოგად ტენდენციას. ანტიკური ცივილიზაცია რომის დაცემასთან ერთად (476წ.) საბოლოოდ დაიშალა. მანამდე მოპოვებული ცოდნა თანდათან იკარგებოდა. ვრცელდებოდა და მკვიდრდებოდა ქრისტიანობა, რომელიც, ცდილობდა რა, დაემტკიცებინა თავისი ძალა და უნიკალობა, ებრძოდა ყველა სხვა პოზიციის გამოვლინებას და, პირველ ყოვლისა, წარმართულ მითოლოგიურ და ფილოსოფიურ შეხედულებებს. ქრისტიანული თეოლოგიური აზრის განვითარების პირველ ეტაპზე ეკლესიის მამები (თუნდაც იგივე ავგუსტინე) ცდილობდნენ ძირითადი ძველბერძნული ფილოსოფიური სკოლების ნააზრევის ასიმილაციას, მაგრამ შემდგომში ერთხანს გამეფდა ყოველივე არაქრისტიანულისადმი სრული შეუწყნარებლობა. ანტიკური მეცნიერებისადმი მომთმენი დამოკიდებულება საბოლოოდ დასრულდა, როცა 529 წელს იმპერატორმა ავგუსტინემ გააუქმა ათენის ყველა ფილოსოფიური სკოლა და წერტილი დაუსვა მათი განვითარების ცხრასაუკუნოვან ისტორიას. შუა საუკუნეების დასაწყისი დასავლეთ ევროპის სახელმწიფოების მატერიალური და სულიერი კულტურისა და მოსახლეობის აოხრებისა და განადგურების ხანაა. სხვადასხვა ხალხების (გოთები, ვანდალები, ვიკინგები, დანები, ანგლები, საქსები და სხვ.) განუწყვეტელმა შემოსევებმა, საზარელმა შიმშილობამ, ეპიდემიებმა და სრულმა განუკითხაობამ გააპარტახა ყველაფერი. მოისპო რომის ცივილიზაციის ნაშთები, ცივილიზაციისა, რომლის დროსაც სუფევდა წესრიგი და დოვლათი, მოსახლეობის მეტ-ნაკლებად შეძლებულმა ნაწილმა იცოდა წერა-კითხვა, არსებობდა საერო განათლების ხელმისაწვდომი კერები, ხოლო მეცნიერება და მეცნიერები დიდ პატივში იყვნენ. დამდგარ შავბნელ ხანაში ერთადერთი საზოგადოებრივი ინსტიტუტი, რომელიც უზრუნველყოფდა რაღაც სტაბილურობას და ასულდგმულებდა ცივილიზაციას, ეკლესია იყო. მონასტრები აძლევდნენ თავშესაფარს დევნილ, ულუკმაპუროდ დარჩენილ და ავადმყოფ ადამიანებს. იქ არსებობდა სულიერება, ინახებოდა წიგნები, ისწავლებოდა წერა-კითხვა. საზოგადოებაში, რომლის უმაღლეს წრეებშიც უვიცობამ დაისადგურა, ერთადერთი მეტნაკლებად განათლებული ფენა საეკლესიო პირები იყვნენ. ამავე დროს, ეკლესია კატეგორიულად ვერ ეგუებოდა რაიმე კონკურენციას, განსაკუთრებით მეცნიერების მხრიდან. ქრისტიანული რელიგია თითქოს ამძაფრებდა სულიერი სამყაროსადმი ინტერესს, მაგრამ არა კვლევა-ძიების, არამედ მარტოოდენ რწმენის მიმართულებით. ეკლესია მთლიანად დაეპატრონა ადამიანების სულს და ფსიქოლოგიისთვის ადგილი არ დატოვა. იმავდროულად გაიფურჩქნა მისტიკა და კაბალისტიკა, ალქიმია და ასტროლოგია. VI-X სუკუნეები “ბნელ საუკუნეებად” მიიჩნევა. ამ პერიოდში დასავლეთ ევროპის სულიერ კულტურას თითქმის არაფერი შემატებია, მაშინ როცა ბიზანტიასა და მუსლიმანურ სამყაროში საქმიანი და შემოქმედებითი ცხოვრება წინ მიდიოდა. კონსტანტინოპოლში, მაგალითად, 855 წლიდან ფუნქციონირებდა უნივერსიტეტი (ე.წ. “მანგავრის უმაღლესი სკოლა”). შუა საუკუნეებში ფსიქოლოგიის წინსვლა ყველაზე მეტად სწორედ არაბულ ფილოსოფიასა და მეცნიერებას უკავშირდება. რაც შეეხება დასავლეთ ევროპას, ბნელი საუკუნეების შემდეგ, თანდათან ინტელექტუალური კლიმატის გარკვეული გაუმჯობესება დაიწყო. გაიხსნა უნივერსიტეტები. ყველაზე ადრე (IX საუკუნე) სოლერნოში გაიხსნა განთქმული “სამედიცინო სკოლა”, სადაც ინტენსიურად მიმდინარეობდა მედიცინის საუნივერისტეტო ტიპის სწავლება და კვლევა, მაგრამ პირველი ნამდვილი უნივერისტეტი გაიხსნა 1088 წელს - ბოლონიაში; შემდგომში ოქსფორდში (1117), პარიზში, XIII საუკუნის დასაწყისიდან - კემბრიჯში, მონპელიეში, სალამანკაში, პადუაში და ევროპის სხვა ქალაქებში. ამან უდავოდ შეუწყო ხელი ცოდნის შენახვას, სისტემატიზაციას და, რიგ შემთხვევაში, მის გაღრმავებასაც, მაგრამ უმრავლეს შემთხვევაში შუა საუკუნეების სასწავლო და სასულიერო ცენტრებში დოგმატური სულისკვეთება სუფევდა. სწორედ ამ დროს წარმოიშვა სქოლასტიკა (ე.წ. “სასკოლო ფილოსოფია”), რომელიც ცდილობდა ქრისტიანული რწმენის რაციონალურ დასაბუთებას, ანტიკური ხანის ავტორების ფილოსოფიური ტექსტების კომენტირებისა და მათი სარწმუნოებრივი დოგმებისადმი მისადაგების გზით. თავდაპირველად სქოლასტიკა დადებით როლს თამაშობდა, რადგან ხელს უწყობდა დაკარგული ცოდნის აღდგენას, ორგანიზაციას და შენახვას, მაგრამ საკმაოდ მალე თავი იჩინა მისმა უარყოფითმა მხარეებმა: ჯერ ერთი, ის იყო არაპროდუქტიული - იშვიათი გამონაკლისის გარდა, არ ხდებოდა ახალი ცოდნის გენერაცია და პირიქით, იზღუდებოდა ნოვატორული იდეების აღმოცენება-გავრცელება; მეორე, ის იყო დეზორიენტაციის შემომტანი - კათოლიციზმის პოზიციებიდან ძველი ავტორების (პირველ რიგში, პლატონისა და არისტოტელეს) ფილოსოფიისა და ფსიქოლოგიის შესატყვისი ინტერპრეტაცია ხშირად მათი ნააზრევის რეალური შინაარსის გაღარიბებასა და დამახინჯებას იწვევდა. 3.1. არაბული ფსიქოლოგია მეცნიერების ისტორიკოსების შეფასებით, კურიოზულ ისტორიულ ფაქტად შეიძლება მივიჩნიოთ, რომ ყველაზე მნიშვნელოვანი როლი ევროპაში მეცნიერების დაბრუნების თვალსაზრისით ითამაშეს არაბებმა - მათ შეინახეს და საფუძვლიანად დაამუშავეს ანტიკურ ხანაში მოპოვებული ცოდნა. მის შესახებ ინტელექტუალურ ლეთარგიაში მყოფ კათოლიკურ ევროპას წარმოდგენაც არ ჰქონდა. ესპანეთიდან არაბების განდევნის მერე ევროპელებმა აღმოაჩინეს უამრავი ანტიკური ტექსტი არაბულ ენაზე და მათი მაღალ დონეზე შესრულებული კომენტარები. ყოველივე ეს სასწრაფოდ ითარგმნა ლათინურად, რაშიც უდიდესი წვლილი შეიტანეს მავრიტანიაში მცხოვრებმა ორივე ენის მცოდნე ებრაელმა მწიგნობრებმა. თავად არაბებმა თავდაპირველად ათენის ფილოსოფიური სკოლების განადგურების მერე, მცირე აზიაში გაქცეული ნეოპლატონიკოსებისაგან, შემდეგ კი სხვა გზებით მოიპოვეს ანტიკური ფილოსოფიური ხელნაწერების დიდი ნაწილი, თარგმნეს და გაიაზრეს იგი, რითაც საფუძველი დაუდეს არაბულ ფილოსოფიას და ფსიქოლოგიას. ინდოეთიდან ესპანეთამდე გადაჭიმულ ხალიფატში, საკმაოდ სტაბილურ სოციალურ-ეკონომიკურ გარემოში, VIII-XII საუკუნეებში კულტურული და ინტელექტუალური ცხოვრება ჩქეფდა. ბაღდადში, ბუხარაში, დამასკოში, კორდოვაში, სევილიასა და ქაიროში იყო უნივერსიტეტები, სადაც არ იკრძალებოდა ისლამისაგან განსხვავებულ რელიგიურ-ფილოსოფიურ მოძღვრებათა შესწავლა. რომაელების მსგავსად, ფილოსოფიის სფეროში არაბები ძველი ბერძენი ავტორების, განსაკუთრებით პლატონისა და არისტოტელეს თხზულებების კომპილაციითა და კომენტირებით იყვნენ დაკავებული. სამაგიეროდ, მათ მნიშვნელოვან წარმატებას მიაღწიეს კონკრეტული მეცნიერების სფეროში, კერძოდ, ფიზიკა-მათემატიკაში, ქიმიაში, ასტრონომიაში, გეოგრაფიასა და მედიცინაში. ეს ძალიან წაადგა ფსიქოლოგიას, რადგან სულის შესწავლისას არაბულენოვანი მეცნიერები არ იზღუდებოდნენ თეორიულ-ფილოსოფიური მსჯელობებით, არამედ აქტიურად იყენებდნენ ბუნებისმეტყველების, პირველ რიგში, მედიცინის მონაცემებს. ცნობილი არაბი მეცნიერი, ნატურალისტი და მათემატიკოსი იბნ-ალჰაისამი (ალღაზენა) (965-1039) ფსიქოლოგიის ისტორიაში შევიდა, როგორც აღქმის ფსიქოფიზიოლოგიის მკვლევარი. მისი აღმოჩენები უმთავრესად მხედველობითი სისტემის ფუნქციონირებას უკავშირდება, რის შესწავლაშიც მან რევოლუციური ცვლილებები მოახდინა. ისტორიულად მხედველობის ფუნქციის ახსნა ე.წ. “გამოდინების” თეორიის შესაბამისად ხდებოდა: საგნებიდან გამოედინება მათი უმცირესი ასლები (მაგ., ეიდოლები), რომლებიც აღიბეჭდებიან თვალზე, მაგრამ ჩვენი მხედველობა უშვებს უამრავ შეცდომას, რომელთა ახსნა შეუძლებელია, მარტო საგნის ასლები რომ ხვდებოდნენ თვალში. ამიტომ დაშვებული იყო მეორე სახის “გამოდინება”, თვალიდან საგნისკენ მიმდინარე რაღაც ნივთიერი სუბსტრატის (მაგ., პნევმის) სახით. მთელი ეს ახსნითი კონსტრუქცია ოპტიკის კანონებისა და თვალის ფიზიოლოგიის უცოდინარობის მაჩვენებელი იყო. ალღაზენამ პირველმა სცადა ეჩვენებინა, თუ როგორ იქმნება თვალში გარემდებარე საგნის ხატი ოპტიკის კანონების შესაბამისად. ამ პირველად და უშუალო ფიზიკურ ეფექტებს ემატება ფსიქიკური აქტები ანუ ერთგვარი “გონების მუშაობა”, რომელიც არაცნობიერად მიმდინარეობს. ამით ალღაზენამ, ფაქტობრივად, წინასწარ განჭვრიტა ჰელმჰოლცის “არაცნობიერი დასკვნის თეორია” (იხ. თავი 5.1.). საგნების მოყვანილობის, სიდიდის, მოცულობისა და ა.შ. აღქმა ფიზიკური და ფსიქიკური პროცესების ურთიერთქმედების შედეგია. ალღაზენამ ექსპერიმენტულად შეისწავლა ისეთი მოვლენები, როგორიცაა ბინოკულარული მხედველობა, ფერთა შერევა და სხვა. მან აგრეთვე აჩვენა, რომ ობიექტების სრულყოფილი აღქმისთვის აუცილებელია თვალის მოძრაობა. ამის წყალობით ავტომატურად ხორციელდება ფსიქიკური ოპერაციები, რომელთა შედეგად იკვეთება საგნების ადგილმდებარეობა, დაშორებულობა თუ ურთიერთმიმართება. მან გაარკვია, თუ რა მნიშვნელობა აქვს მხედველობითი აღქმის ხანგრძლივობას. ხანმოკლე აღქმისას თვალი მხოლოდ ნაცნობი ობიექტების აღქმას ასწრებს. ამ ფაქტიდან გაკეთდა შორსმიმავალი დასკვნა იმის თაობაზე, რომ მხედველობითი ხატის ფორმირებაში, ოპტიკური გამღიზიანებლის უშუალო ეფექტის გარდა, მონაწილეობს გამოცდილება, რომელიც ნერვულ სისტემაში წინარე აღქმებიდან მიღებულ შთაბეჭდილებათა კვალის სახითაა მოცემული. განსაკუთრებულია იბნ-სინას (ავიცენას) (980-1037) წვლილი ფსიქოლოგიაში. იგი მოღვაწეობდა ბუხარაში, ხვარაზმსა და სპარსეთში. ავიცენა იყო უნივერსალური მეცნიერი, ფილოსოფოსი და ექიმი. მისი “წიგნი განკურნებისა” თვრამეტტომიანი ენციკლოპედიაა და ეხება ლოგიკას, ფიზიკას, მათემატიკასა და მეტაფიზიკას. სახელგანთქმული “მედიცინის კანონი” კი სამედიცინო ენციკლოპედიაა, რომელშიც ავტორის საკუთარ გამოცდილებასთან ერთად განზოგადებულია ბერძენი, რომაელი, ინდოელი, შუააზიელი ექიმების ცოდნა. XVI საუკუნემდე აზიასა და ევროპაში “კანონი” სამედიცინო ბიბლიის როლს თამაშობდა. თამამად შეიძლება ითქვას, რომ ავიცენა ფსიქოსომატური მედიცინის სათავეებთან დგას. იგი უდიდეს ყურადღებას აქცევდა სხეულებრივი და ფსიქიკური პროცესების ურთიერთმიმართებას ავადმყოფობის აღმოცენებისა და მკურნალობის პროცესში. ცნობილია, მაგალითად, როგორ განკურნა უიმედოდ დატანჯული პაციენტი: ავიცენას ეჭირა მის პულსზე ხელი და სთხოვდა, გაეხსენებინა სხვადასხვა პროვინციის, რაიონის, ქალაქის, ქუჩისა და ადამიანის სახელი. გარკვეულ სახელწოდებათა დასახელებისას პულსის შეცვლის მიხედვით, ავიცენამ გაარკვია, რომ პაციენტი უსაზღვროდ შეყვარებული იყო, გაარკვია ქალიშვილის სახელიცა და მისამართიც. პაციენტმა ყურად იღო დიდი სწავლულის რჩევა, მოიყვანა ცოლად ქალიშვილი და განიკურნა. ავიცენას მიერ გამოყენებულ ხერხს დღეს “ასოციაციურ ექსპერიმენტს” უწოდებენ. მასვე მიეწერება ცდა, რომელიც, ფაქტობრივად, ექსპერიმენტული ნევროზის კვლევაა: ორი ცხვრიდან ერთი ნორმალურ პირობებში იკვებებოდა, მეორე კი - იქვე მიბმული მგლის თანდასწრებით. იგი საკმარისად ჭამდა, მაგრამ სწრაფად იკლებდა წონაში და მალე მოკვდა. დადასტურდა სტრესის მიერ ღრმა სომატური ცვლილებების გამოწვევის ფაქტი. საზოგადოდ, ავიცენა სულის პრობლემატიკას ფილოსოფიის ჭრილშიც განიხილავდა. იგი ორგვარი ფსიქოლოგიის მომხრე იყო, მიჯნავდა რა სულის სამედიცინო ანუ საბუნებისმეტყველო და ფილოსოფიურ გაგებას და ხაზგასმით აღნიშნავდა ექიმის პოზიციის თავისებურებას. ამგვარად, ავიცენა შეგნებულად ავითარებს ორი სახის ფსიქოლოგიას - საბუნებისმეტყველოსა (სამედიცინოს) და თეორიულს (ფილოსოფიურს). ორგვარი ფსიქოლოგია, ემპირიული და მეტაფიზიკური ფსიქოლოგიის სახით, სხვა მეცნიერებთანაც იყო წარმოდგენილი, მაგრამ მათთან ეს გარემოება სათანადოდ ექსპლიცირებული არ იყო. აქ მოკლედ შევეხებით ავიცენას თეორიულ შეხედულებას სულის სახეებისა და თვისებების შესახებ. იგი ძველი ბერძნული ფილოსოფიისა და ფსიქოლოგიის, ძირითადად არისტოტელეს გავლენით არის ჩამოყალიბებული, თუმცა ბევრ საინტერესო ორიგინალურ ნიუანსსაც შეიცავს. ავიცენას თანახმად, არსებული სინამდვილე ან მატერიალურია, ანდა სულიერი ანუ სპირიტული. პირველს შეისწავლის ფიზიკა, მეორეს - მეტაფიზიკა. ინდივიდუალური სული შუალედურია მატერიალურ და სპირიტულ სამყაროებს შორის, უფრო ზუსტად, ესაა მარადიული მატერიის (სხეულის) და აბსოლუტური გონის (პირველსაწყისის) ურთიერთქმედების ნაყოფი. მისი წარმოქმნა აიხსნება ტრადიციული ნეოპლატონური ემანაციის საფუძველზე. ავიცენა გამოყოფს მენტალური ძალების (თვისებების, უნარების) სამ ჯგუფს: ვეგეტაციური, ცხოველური და რაციონალური. ვეგეტაციური ძალები, იმის მიხდვით, თუ რა ფუნქციას ასრულებს, სამი სახისაა: გენერაციული (გამრავლება), ოგმენტაციური (ზრდა) და ნუტრიტული (არსებობის შენარჩუნება, კვება). არისტოტელეს მსგავსად, აქაც სიცოცხლის ფიზიკური მხარის ანალიზი კეთდება, რასაც ემატება მოსაზრება, რომ ვიტალური პროცესები არა მარტო მატერიის ფუნქციაა, არამედ მატერიასთან ერთიანობაში მყოფი სულისაც. ფსიქოლოგიის ისტორიკოსის თქმით, ამ თვალსაზრისს შეიძლება “ვიტალიზმის არაბული ფორმა” დაერქვას (ბრეტი). ცხოველური სული ფსიქიკური მოვლენების ორ კლასს აერთიანებს - თანამედროვე ტერმინებით: მოტივაციურს და კოგნიტურს. პირველი სურვილსა და მოქმედების იმპულსს მოიცავს, ხოლო მეორე მის შესრულებას განაპირობებს. კოგნიტური სფერო გარე და შიდა ძალებად თუ უნარებად იყოფა. გარე უნარებს ხუთი შეგრძნება მიეკუთვნება. მათ ემატება შეხებაში შემავალი ოთხი თვისების გარჩევის უნარი (ცივი-ცხელი, მშრალი-სველი, მაგარი-რბილი, უხეში-ნაზი). ავიცენა კონკრეტულ შეგრძნებებს საკმაოდ დეტალურად ახასიათებს, იმ დროისთვის ბუნებისმეტყველებასა და, კერძოდ, მედიცინაში დაგროვებული ახალი ცოდნის გამოყენებით. შიდა უნარები ადამიანის ცხოველური და ღვთიური ბუნების საზღვარზეა. აქ ხუთი შემეცნებითი უნარი გამოიყოფა: პირველი, ზოგადი გრძნობა. ის იღებს, აერთიანებს და ცნობიერად აქცევს ცალკეული შეგრძნებებიდან წამოსულ შთაბეჭდილებებს. ჩვენ ამ ფსიქიკურ პროცესს აღქმას ვუწოდებთ. ამ აღქმული შინაარსის შენარჩუნებას შემდგომი გახსენებისა ან განსჯისთვის სული ახდენს მეორე კოგნიტური შინაგანი უნარის - შემნახველი წარმოსახვის მეშვეობით. იგი აჯამებს აწმყოსა და წარსულის მონაცემებს და ინახავს მათ, რითაც მეხსიერებას ემსგავსება. ამავე დროს იგი გრძნობად შინაარსს გარდაქმნის წარმოსახულ ფორმად ანუ იმ ფსიქიკურ ხატად, რომლის ხელმეორე აღდგენა შესაძლებელია საგნის უშუალო ზემოქმედების შემდეგაც. ჩვენ ასეთ განცდას მეხსიერების წარმოდგენას ვუწოდებთ. მესამე შინაგანი უნარი კომპოზიციური წარმოსახვაა. ის ერთმანეთთან აკავშირებს შემნახველი წარმოსახვით ფიქსირებულ მენტალურ ხატებს და ქმნის ისეთ კომპოზიტებს, როგორიცაა, მაგალითად, კენტავრი. ცხოველებთან ეს პროცესი ასოციაციურია, ადამიანთან - შემოქმედებითი. მეოთხე უნარი არის შეფასება. ეს შეფასება ეხება საგნების სუბიექტურ ფასეულობას და მათთან მოპყრობის წესს. იგი დაახლოებით იმის ეკვივალენტია, რასაც ცხოველთან ვუწოდებთ ინსტინქტს, ხოლო ადამიანთან - ვარაუდს. მაგალითად, ძაღლი გაურბის ჯოხს, ვინაიდან “შეაფასა” მისი დამსჯელი ძალა, მელა ეძებს კურდღელს, რადგან “იცის”, რომ ის იჭმევა, ხოლო ადამიანი, როცა ბავშვს ხედავს, გრძნობს, რომ მას ნაზად უნდა მოეპყრო. ეს ისეთი შეფასებაა, რომელშიც შეფასების მიზეზები არ არის გაცნობიერებული და რომლის შემუშავებაში ინტელექტუალური პროცესები არ მონაწილეობს. თანამედროვე ფსიქოლოგია ასეთ პროცესს დასწავლის განპირობების მექანიზმებით ხსნის. ცხოველური სულის მეხუთე და ბოლო უნარი არის მეხსიერება და გახსენება; მასალა, რომელსაც ინახავს ეს უმაღლესი დონის მეხსიერება და აღადგენს გახსენება, არ არის ობიექტების უბრალო ასლები. მათთან საქმე აქვს შემნახველ და კომპოზიტურ წარმოსახვას. ეს მასალა ქმნის შედარებით მარტივი, მაგრამ აბსტრაქტული იდეების ან ზოგადი დასკვნების სისტემას, რომელიც გამომდინარეობს გამოცდილებიდან, მაგრამ არ მოიცავს უნივერსალიებს, ვინაიდან უნივერსალიების შექმნის უნარი აქვს მხოლოდ ადამიანის გონებას. ვეგეტაციური და ცხოველური უნარები ორგანული ძალებია იმ გაგებით, რომ ისინი განსაზღვრულ მიმართებაში იმყოფებიან ორგანიზმის გარკვეულ ნაწილებთან და სხეულისა და სულის ერთიანი მოქმედების შედეგად ვითარდება. მაგალითად, მხედველობის უნარი კონკრეტულად უკავშირდება ორგანიზმის ერთ ნაწილს - თვალს. მას აქვს კონკრეტული სხეულებრივი ლოკალიზაცია. გრძნობის ორგანოში სწორედ ერთ-ერთი უნარია ლოკალიზებული. სამაგიეროდ, ტვინი ყველა უნარის ცენტრალური ორგანოა. ავიცენამ გამოყო ტვინის სხვადასხვა უბანი, რომლებიც შუბლის წილიდან კეფის წილამდე განალაგა და თითოეულს გარკვეული ფსიქიკური უნარი შეუფარდა. XVI საუკუნემდე ასეთი იყო მედიცინის სტანდარტული შეხედულება. ვეგეტაციური და ცხოველური სულის ფუნქციების გარდა, არსებობს წმინდა სულიერი აქტივობა, რომელიც სხეულზე არ არის მიბმული. მის შესახებ რაციონალური სულის ან ინტელექტის დოქტრინაშია საუბარი. არისტოტელეს მსგავსად, ავიცენა მიჯნავს პრაქტიკულ და თეორიულ (მისი ტერმინოლოგიით, განსჯით) ინტელექტს. პრაქტიკული ინტელექტი რაციონალური სულის უფრო დაბალი ფორმაა და ადამიანის ყოველდღიური საქმიანობით არის დაკავებული. ის ახდენს სხეულის რეგულაციას, განაპირობებს მიზანშეწონილ ქცევას და განსჯით ინტელექტს თვითრეალიზაციის პირობებს უქმნის. განსჯითი ინტელექტის თვითგანხოციელება გრძნობადი გამოცდილებისაგან აბსტრაჰირებული უნივერსალური ცოდნის შექმნაში მდგომარეობს. განსჯითი ინტელექტის დახასიათებისას ავიცენას შემოაქვს პასიური და აქტიური გონების გამიჯვნის პრინციპი. განსჯითი ინტელექტი იწყება პასიური გონებიდან, ერთგვარი სიცარიელის მდგომარეობიდან, რომელიც პოტენციის სახით წინ უსწრებს ყოველგვარ აქტივობას. მის საპირისპირო მხარეს არის წმინდა ინტელექტუალური აქტივობა. განსჯითი ინტელექტი აღმავალი გზით მიემართება წმინდა პოტენციურობიდან, შუალედური ეტაპის გავლით, სადაც უკვე მოცემულია ცნებითი ცოდნა ანუ იდეების სისტემა, წმინდა აქტუალიზაციამდე. ეს ბოლო წერტილი მთლიანი თვითგანხორციელებაა და ნიშნავს “სუბიექტისაგან ტრანსცენდენტური, იდეალური ფორმების შემეცნებას” ან, სხვანაირად, “უზენაესი ინტუიციური ცოდნის წვდომას”, რასაც ძალიან ცოტანი, უმეტესად მოციქულები და წმინდანები აღწევენ. ავტორი ამ თეორიულ კონსტრუქციას მარტივი მაგალითით ნათელყოფს: ბავშვი თავდაპირველ ეტაპზე შეიძლება განვიხილოთ იმ არსებად, რომელსაც წერის უნარი აქვს, მაგრამ თვითონ წერა არ შეუძლია; სწავლების შედეგად იგი შეძლებს წერას გადაწერის მნიშვნელობით, საბოლოოდ კი მას ექნება უნარი წეროს საკუთარი გონების კარნახით. არაბული ფილოსოფიის და მეცნიერების მეორე უდიდესი წარმომადგენელი იბნ-რუშდი (ავეროესი) (1126-1198) ცხოვრობდა ხალიფატის მეორე ბოლოში, ესპანეთსა და მაროკოში. ავეროესი ამტკიცებდა, რომ რელიგია შეიძლება განვიხილოთ როგორც სისტემა, რომელიც მასებისთვის გასაგებ ფორმაში, ქარაგმულად გადმოსცემს ჭეშმარიტებას, რომელსაც ფილოსოფია მხოლოდ გამორჩეულთათვის მისაწვდომი სახით აყალიბებს. ფორმალურად, აქადან გამომდინარეობს, რომ ჭეშმარიტება ერთია, მაგრამ ეს მხოლოდ გარეგნულადაა ასე. ფილოსოფიის ისტორიკოსების აზრით, სინამდვილეში ავეროესი შინაგანად დარწმუნებული იყო ე.წ. “ორგვარი ჭეშმარიტების თეორიის” სისწორეში და მხოლოდ ისლამური თეოლოგიის დევნისაგან თავის დასაღწევად გააკეთა ისეთი მოსარხებელი ფორმულირება, რომელიც, ფაქტობრივად, კარს ღიად უტოვებდა ამ თეორიას. მის მიხედვით, დაშვებულია წინააღმდეგობა ფილოსოფიის (რაციონალური შემეცნების) და თეოლოგიის (რელიგიური პოსტულატების) ჭეშმარიტებას შორის. ისინი, პრინციპში, შეიძლება ერთმანეთს გამორიცხავდნენ, მაგრამ ვინაიდან ასეთ ურთიერთგამომრიცხავ ფორმაში ორი ჭეშმარიტების დაშვება ლოგიკურად ძნელი გასამართლებელია (ჭეშმარიტება, თუ ის მართლაც ჭეშმარიტებაა, მხოლოდ ერთი უნდა იყოს), ამიტომ ამ თეორიის ყველაზე მისაღები ფორმულირება ის არის, რომ ფილოსოფიას საქმე აქვს მოვლენების ბუნებრივ მსვლელობასთან და იყენებს რაციონალურ გონებას, ხოლო თეოლოგიას საქმე აქვს ირაციონალურთან და ეყრდნობა რწმენასა და გამოცხადებას - და არა ლოგიკას. ასეა თუ ისე, ავეროესიდან წამოსული ეს დოქტრინა პრინციპულად გზას უხსნიდა რწმენის დოგმებით შეუზღუდავ მეცნიერულ კვლევას. ფსიქოლოგიისთვის ამას ყოველთვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა, ვინაიდან ადამიანის ფსიქიკური ცხოვრება თეოლოგიის საგანგებო ინტერესისა და მეცნიერებისადმი ეჭვიანობის საგანი იყო. ყველაზე მართებული დასკვნა, რომელიც ფსიქოლოგიას შეუძლია გააკეთოს ამ თეორიიდან, არის ის, რომ მას აქვს კვლევის საკუთარი სფერო, რომლის შესწავლა საკუთარი მეთოდებით შეუძლია ისე, რომ არ შეეხოს და არ შეეწინააღმდეგოს რელიგიურ პოსტულატებს. თუმცა ამ შესაძლებლობის ხორცშესხმა ფსიქოლოგიამ თანდათან მხოლოდ ახალი დრიოდან დაიწყო. ავეროესმა გამოთქვა მოსაზრებები, რომლებიც შეუთავსებელი იყო ყურანთანაც და ბიბლიასთანაც და რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში უკიდურესად მძაფრი იდეოლოგიური დაპირისპირების საბაბად იქცა. მაგალითად, არისტოტელეს თავისებური ინტერპრეტაციის საფუძველზე ავეროესი განასხვავებდა ინდივიდუალურ მოკვდავ სულს და უნივერსალურ უკვდავ გონებას. ინდივიდუალური სულის ფუნქციები განუყრელია ორგანიზმისაგან (პირველ რიგში ე.წ. გრძნობიერება) და მასთან ერთად ისპობა. გონება ღვთიური წარმოშობისაა და ინდივიდუალურ სულში გარედან შედის იმის მსგავსად, როგორც მზე უგზავნის სხივებს გრძნობის ორგანოს. მაგრამ თვალს, ეს სხივები რომ დაინახოს, სპეციფიკური უნარი უნდა ჰქონდეს. ინდივიდუალური სულის ეს უნარი - მიიღოს უნივერსალური გონება - გრძნობიერების სახითაა წარმოდგენილი. სხეულისა და ინდივიდუალური სულის დაღუპვის მერე არსებობას განაგრძობს უნივერსალური გონების ნაწილი, რომელიც ისევ უერთდება თავის პირველწყაროს ინდივიდის ცხოვრებაში მიღებულ გამოცდილებასთან ერთად. ეს ნიშნავს, რომ ადამიანი ღმერთის მსგავსია, მაგრამ მისი სული მოკვდავია. ეს თეზისები მიუღებელი იყო რელიგიისთვის ისევე, როგორც ორგვარი ჭეშმარიტების თეორია. სქოლასტიკურ ფილოსოფიაში ამ საკითხების გარშემო მიმდინარე აზრთა ჭიდილი ფსიქოლოგიური პრობლემების ფორმულირებაზეც ახდენდა გავლენას. 3.2. ფსიქოლოგია გვიანდელ შუა საუკუნეებისა და რენესანსის ეპოქაში გვიანდელი შუა საუკუნეების ფილოსოფია სქოლასტიკური აზროვნების დომინირების ნიშნით ვითარდებოდა. ცხადია, ეს არ ნიშნავდა სხვადასხვა პრობლემებზე განსხვავებული თვალსაზრისის არსებობას, მათ შორის ისეთებზე, რომლებიც ან უშუალოდ ეხებოდა სულიერ სფეროს, ანდა ქმნიდა მისი გააზრებისა და შესწავლის მსოფლმხედველობით საფუძველს. ასეთებს, ცოდნისა და რწმენის მიმართების პრობლემასთან ერთად (ორმაგი ჭეშმარიტების თეორია), მიეკუთვნება უნივერსალიების (ზოგადი ცნებების) ონტოლოგიური სტატუსის პრობლემა. ეს პრობლემა ეხება იმას, არსებობს თუ არა უნივერსალიები რეალურად და როგორია, საზოგადოდ, ზოგადის მიმართება კერძოსთან. დისკუსია უნივერსალიების გარშემო, ფაქტობრივად, ეხებოდა შემეცნების ფილოსოფიისა და ფსიქოლოგიის ცენტრალურ თეორიულ პრობლემას: რა არის პირველადი - გრძნობადად მოცემული საგანი თუ იდეა; როგორ მიმდინარეობს ადამიანის შემეცნების პროცესი: კონკრეტული აღქმიდან ზოგადი ცნებისკენ თუ პირიქით - ცნებიდან კერძო საგნისკენ. უკვე ანტიკურ ფილოსოფიაში საკმაოდ ნათლად გამოიკვეთა ამ პრობლემის გადაჭრის ორი ძირითადი ვარიანტი. ერთი ჩამოაყალიბა პლატონმა, რომელიც იდეების პირველადობას ამტკიცებდა, მეორე კი - მის საპირისპიროდ კინიკოსებმა და სტოელებმა, როდესაც ასაბუთებდნენ, რომ იდეები რეალურად არ არსებობს და მხოლოდ გონებაში იმყოფება. შუა საუკუნეების სქოლასტიკურ ფილოსოფიაში ეს მიდგომები შესაბამისად ნომინალიზმის და რეალიზმის სახელწოდებით განვითარდა. მკვეთრად გამოხატული ნომინალიზმის მიხედვით, რეალურად არსებობს მხოლოდ ცალკეული კერძო საგნები მათთვის ნიშნეული ინდივიდუალური თვისებრიობით. ზოგადი ცნებები ამ საგნების შესახებ ჩვენი გონების შექმნილია. ისინი არა თუ არ არსებობენ ამ საგნებისაგან დამოუკიდებლად, არამედ არც კი ასახავენ მათ თვისებრიობას. უნივერსალიები მხოლოდ “ხმის მოძრაობაა”, ანუ ისეთი სახელებია ადამიანთა შორის ურთიერთობის გასაადვილებლად, რომლებიც მსგავსი საგნების ჯგუფებს მოსაზღვრავს. იმ ავტორთა შორის, ვინც ამ თვალსაზრისს იზიარებდა, ყველაზე ცნობილნი არიან დუნს სკოტი (1265-1308) და უილიამ ოკამი (1285-1349). ნომინალიზმის შერბილებულ ფორმაში, რომელსაც კონცეპტუალიზმი ეწოდება, უარყოფილია დებულება, რომ უნივერსალიები ქმნიან დამოუკიდებელ ონტოლოგიურ რეალობას. ამასთანავე, დაშვებულია, რომ საგნებში არსებობს რაღაც საერთო, რაც სიტყვით აღნიშნული და გონებაში მოცემული კონცეპტის (ცნების) საფუძველი ხდება. მოკლედ, სიტყვა ცარიელი ბგერა არ არის, ის საერთო მნიშვნელობას შეიცავს და საგნებისა თუ მოვლენების სახელწოდებათა სახით გადაეცემა ადამიანებს. ასე ფიქრობდა, მაგალითად, ცნობილი თეოლოგი პიერ აბელიარი (1079-1142). რეალიზმი კი ამტკიცებდა, რომ უნივერსალიები რეალურად არსებობენ და წინ უსწრებენ ცალკეული საგნების არსებობას. რეალიზმის ორივე ფორმა სქოლასტიკურმა ფილოსოფიამ ანტიკური ფილოსოფიისაგან მემკვიდრეობით მიიღო. პირველი (უკიდურესი რეალიზმი) თავის სათავეს პლატონის იდეების თეორიაში იღებს, რომლის მიხედვითაც იდეები საკუთარ სამყაროს ქმნიან, არსებობენ კონკრეტულ საგნებამდე და მათ ორგანიზებას ახდენენ. მეორე (ზომიერი რეალიზმი) არისტოტელესაგან მოდის, რომელიც თვლიდა, რომ ზოგადი განუყრელ კავშირშია ცალკეულთან და საგნის არსს ანუ ფორმას წარმოადგენს. შუა საუკუნეების უდიდესი სქოლასტიკოსი, წმინდა თომა აქვინელი (12251274), რომლის მოძღვრება “თომიზმის” სახელწოდებით საბოლოოდ კათოლიციზმის ოფიციალურ ფილოსოფიად გამოცხადდა, უფრო ზომიერი რეალიზმისკენ იხრებოდა. თომიზმი შეიძლება შეფასდეს, როგორც არისტოტელეს, ავიცენას და ქრისტიანული თეოლოგიის იდეების ერთგვარი სინთეზი. ეს თვალსაჩინოდ გამოჩნდა მის პოზიციაში უნივერსალიების პრობლემასთან დაკავშირებით. თომა აქვინელის მიხედვით, არსებობს სამი სახის უნივერსალია: “ცალკეულ საგნებამდე” ღვთიურ გონებაში, როგორც მათი იდეები, პირველსახეები; “თვით საგნებში”, როგორც მათშივე მოცემული არსი, ანუ ზოგადი ცალკეულში და “საგნების შემდეგ”, მათ შემმეცნებელ ადამიანურ გონებაში, როგორც განზოგადების გზით მიღებული ზოგადი ცნებები. ამით თომა აქვინელი შეეცადა მიეღწია კომპრომისისთვის ნომინალიზმსა და რეალიზმს შორის. ასეთივე განწყობით უდგებოდა იგი ორგვარი ჭეშმარიტების თეორიასაც. თომა ყოველთვის ცდილობდა, ეჩვენებინა არისტოტელეს ფილოსოფიის ძალა. მაგრამ იგი, მაინც, განასხვავებდა ფილოსოფიასა და თეოლოგიას და მიიჩნევდა, რომ მათი დაპირისპირების შემთხვევაში უპირატესობა რწმენას უნდა მიენიჭოს. სამაგიეროდ, თომა აქვინელის პოზიცია სრულიად უკომპრომისო იყო სულისა და გონების გამიჯვნისა და ინდივიდუალური სულის მოკვდავობის პოსტულატების მიმართ, რომელთაც ავეროესისტები იცავდნენ. მას მიაჩნდა, რომ გონიერება სულის იმანენტური და აუცილებელი თვისებაა, რომლის გარეშე ის არც არსებობს. ამიტომ აზრს მოკლებულია იმის მტკიცება, რომ სული კვდება, ხოლო გონება უკვდავია. თომა ქადაგებდა მონოფსიქიზმს - გონება ყველასთვის საერთოა და სულთან მჭიდრო კავშირში იმყოფება; ღვთიური (ზოგადი) და ადამიანური (ინდივიდუალური) მენტალობა ერთიანობას ქმნის. ეს მენტალური მონიზმი სულის უკვდავების დოგმის გამართლებას ემსახურება და აძლიერებს სქოლასტიკური ფსიქოლოგიის სპირიტუალისტურ ტენდენციას. ამავე დროს, ის ხაზს უსვამს ფსიქოფიზიკურ დუალიზმს, სულსა და სხეულს შორის არსებულ დისტანციას (სხეულს არაფერი აქვს საერთო გონებასთან). ცდილობს რა თავის ფსიქოლოგიაში ამ დაპირისპირების შერბილებას, თომა სერიოზულ სირთულეებს აწყდება. მართლაც, არისტოტელეს მსგავსად, იგი გამოყოფს ადამიანის სულიერებაში ისეთ ძალებს ან უნარებს, რომლებიც სხეულთან უშუალო კავშირში იმყოფებიან და სხეულის გარეშე ვერ იარსებებენ. ვეგეტაციურ ფუნქციებზეც რომ არაფერი ვთქვათ, ასეთია შეგრძნების ნამდვილად ფსიქიკური, შემეცნებითი უნარი. თავის მხრივ, გონებასთან წილნაყარი ინტელექტი წმინდა მენტალური უნარია, ამიტომ არ უნდა უკავშირდებოდეს არც ვეგეტაციურ, არც სენსორულ თვისებებს და, საზოგადოდ, ორგანიზმს. ამასაც რომ თავი დავანებოთ, თომა პატივს სცემს როგორც საკუთარ ემპირიულ გამოცდილებას, ისე არისტოტელეს და ავიცენას მტკიცებას სხეულის და სულის (მათ შორის მისი გონიერი, ინტელექტუალური ნაწილის) განუყრელი ერთიანობის შესახებ. ავტორი ამბობს: სხეული არც აკლდამა ან ციხეა, არც თოჯინა, რომელსაც სული მართავს. ადამიანი გონებისა და სხეულის ერთიანობაა. მიუხედავად იმისა, რომ გონიერი სული ტრანსცენდენტურია, მისი ბუნებრივი ადგილი არის სხეული, რომელსაც ის ავსებს და რომლითაც თავად ივსება. მაშასადამე, ის შეგრძნების მასალას იყენებს, სენსორული ხატები კი სხეულში (გრძნობის ორგანოში) არიან წარმოქმნილი. ამგვარი “სხეულნარევი” ხატების ცნებებად გარდაქმნა შეგრძნების სფეროდან ინტელექტის (ანუ წმინდა მენტალობის, გონების) სფეროში გადასვლას ნიშნავს, მაგრამ არსად არის ნათქვამი, თუ გრძნობითი ფორმიდან როგორ წარმოიქმნება აზროვნების შინაარსი. შეგრძნება ვერასდროს გახდება ინტელექტი, როგორც სხეული ვერ გახდება სული და პირიქით. წმინდა მენტალური წარმოშობის ინტელექტი არსებითად განსხვავედება “ნახევრად მატერიალური” შეგრძნებისაგან. მეორე მხრივ, შეგრძნება ინტელექტის გარეშე ვერასდროს გახდება უნივერსალური, ხოლო ინტელექტი ვერ იმოქმედებს გრძნობით შინაარსზე დაყრდნობის გარეშე. მათი საბოლოო ერთიანობის ახსნა ემპირიულ დონეზე ვერ ხერხდება და ისევ ღმერთში, როგორც ყველაფრის შემოქმედსა და ამხსნელში, უნდა იყოს მონახული. სული ყოველგვარი მედიატორის გარეშე ერთიანდება სხეულთან. ინტელექტს აქვს ობიექტის არსის უშუალო წვდომის უნარი, რაც აგრეთვე ღმერთისგანაა. შესამეცნებელი არსი და ინტელექტი შექმნილია ერთმანეთისთვის ღმერთის მიერ. ასეთია წმინდა თომა აქვინელის საბოლოო პასუხი. ფსიქიკური პროცესების იერარქიის უკიდურესი წევრების (შეგრძნება და ინტელექტი) ერთმანეთთან დაკავშირება ძველ სწავლულს იმიტომ უჭირს, რომ მათი მიმართება სხეულისა და სულის ერთიანობას გულისხმობს, ხოლო ამ ერთიანობას ის უშლის ხელს, რომ სული უკვდავ ღვთაებრივ გონებასთან ანუ წმინდა მენტალობასთან არის გაიგივებული. ამასთანავე, თომამ სხვა ფსიქიკური პროცესების საკმაოდ საინტერესო ანალიზი მოგვცა. იგი ძირითადად ეყრდნობოდა ზემოთ განხილულ სულის უნარების ავიცენასეულ კლასიფიკაციას, მაგრამ დახვეწა და განავრცო ეს სისტემა ადამიანის სულის სპეციფიკის ხაზგასმით. ამ სპეციფიკას გონიერი სულის ორი არსებითი ნიშანი ქმნის, მისი ინტელექტუალურობა და ნებელობითობა. ყველაზე მეტად ამგვარი მიდგომა დაეტყო შეფასებისა და მოტივაციის უნარების ანალიზს. ავიცენასაგან განსხვავებით, თომა აქვინელი ორი ტიპის შეფასებას განიხილავდა. ერთი ჩვეულებრივი შეფასებაა, რომელიც ცხოველსაც აქვს და ნების კონტროლის გარეშე მიმდინარეობს: ბატკანი თავისთავად გაურბის მგელს, რადგან მას საფრთხის შემცველად აღიქვამს (აფასებს). შეფასების მეორე სახე მხოლოდ ადამიანს ახასიათებს და რაციონალურ-ნებელობითი კონტროლის საშუალებით ხორციელდება: ჩვენ შეგვიძლია გავექცეთ მგელს ან, საჭიროების შემთხვევაში, მასთან მიახლოება გადავწყვიტოთ. ადამიანი მსჯელობს და ირჩევს იმის ნაცვლად, რომ ბრმად, ინსტინქტურად მოახდინოს რაიმეზე რეაგირება. ამიტომ მისი შეფასებითი უნარი ნებელობით იმართება. ასევე არსებობს ორი ტიპის მოტივაცია. პირველის გამოხატულებაა სიამოვნების შემცველი ობიექტებისკენ სწრაფვისა და უსიამოვნების მომგვრელი ვითარებებისაგან განრიდების ბუნებრივი და უნებლიე ტენდენცია. ამავე დროს ადამიანს აქვს სხვაგვარი სახის, ინტელექტუალური და ნებელობითი მოტივაცია, რომელიც ეძებს საუკეთესოს გონების კარნახით. ცხოველმა მხოლოდ სიამოვნება და უსიამოვნება “იცის”, ადამიანმა კი იცის, რა არის სწორი და რა - არასწორი. თომა აქვინელმა კორექტივები შეიტანა ავიცენას მიერ განხილული სხვა უნარების ანალიზშიც. სახელდობრ, მან გააუქმა კომპოზიტური წარმოსახვა, ვინაიდან იგი მიიჩნია შემნახველი წარმოსახვისა და რაციონალური აზროვნების ზედმეტ დანამატად. გარდა ამისა, ადამიანური შეფასების ცნების შემოღებით, რომელიც მოქმედების მიზანშეწონილობის განსაზღვრის რაციონალურად წარმართულ უნარს გულისხმობს, მოიხსნა პრაქტიკული აზროვნების ცნების საჭიროება. დაბოლოს, თომა აქვინელმა გაამთლიანა გონება, იმით, რომ დაუბრუნა აქტიური ინტელექტი ადამიანის სულს. ცოდნა არის ადამიანის აქტიური აზროვნების პროდუქტი და არა ღვთიურად გასხივოსნებული საჩუქარი, მაგრამ, ვინაიდან ინდივიდუალური სული ორგანულად უკავშირდება უნივერსალურ გონებას, მისი ანალიზი, მიუხედავად გამოხატული ემპირისტული სულისკვეთებისა, მაინც მეტაფიზიკური ნისლით რჩება დაბინდული. ამ ვითარების საილუსტრაციოდ გამოდგება ნების თავისუფლების პრობლემის ანალიზი. უდავოა, რომ ნების პარამეტრის შემოტანით თომა აქვინელმა სწორი მიმართულებით განავითარა სულის უნარების ავიცენასეული გაგება. ნებელობა არის ემპირიულად არსებული ფსიქიკური ფუნქცია და, ასე თუ ისე, ყველა სულიერ ძალას უკავშირდება. მაგრამ თვით ნებელობის დახასიათებისას თომა თანმიმდევრული არ არის და ბოლომდე ვერ ინარჩუნებს ემპირიულ სინამდვილესთან შესაბამისობის პოზიციას. ჯერ ერთი, იგი ახდენს ნების უკიდურეს ინტელექტუალიზაციას, აცხადებს მას გონების მიმართ მეორეულ ფუნქციად, რითაც, ფაქტობრივად, სპეციფიკას უკარგავს. გონების პრიორიტეტი ნებაზე კატეგორიულად არის განცხადებული: არ შეიძლება ისურვო ის, რაც არ არის აღიარებული გონების მიერ, გვეუბნება თომა, თუმცა თავადვე ხედავს, რომ ხშირად შემეცნებისკენ ადამიანს სწორედ ნებისყოფა აღძრავს. უფრო მეტიც, ყოფითი თვალსაზრისით, აღნიშნავს იგი, ღმერთისკენ ნებელობითი სწრაფვა უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე მისი გონებრივი შემეცნება. მიუხედავად ამისა, საბოლოო ჯამში, ადამიანის თავისუფალი გადაწყვეტილების წყარო არც მისი ნებაა და არც მისი ინტელექტი, არამედ ღმერთი, რომელმაც ერთადერთმა იცის, რა არის ჭეშმარიტება. ამდენად, თავისუფალი ნება ღვთიურ ცოდნაზე დამყარებული აუცილებლობაა. უფრო მეტიც, თვით ღვთიური ნებაც, ამბობს ავტორი, ღვთაებრივ გონებაზეა დამოკიდებული. ასეთი უკიდურესი მეტაფიზიკით დაგვირგვინდა მყარი ემპირიული ნიადაგიდან აღმოცენებული ანალიზი. თომა აქვინელის მიერ დამუშავებული ერთი ცნება უაღრესად ნაყოფიერი გამოდგა და მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა ფსიქოლოგიაში. ეს ცნება არის ინტენციონალობა. სულიერი მოვლენების შინაარსეული მხარის განხილვისას თომა აღნიშნავდა, რომ შეუძლებელია, გქონდეს რაიმე აღქმა ობიექტის გარეშე ან აზრი შინაარსის გარეშე. სული (ცნობიერება, ნებელობა) ყოველთვის მიმართულია რაიმეზე და ეს მიმართულობა არის ინტენციონალობა. ინტენციონალობა მრავალმხრივია. თავდაპირველად სული მიმართულია გარე ობიექტისკენ, რის შედეგადაც ვიღებთ აღქმის ხატს ან გარკვეული საგნის ცნებას (ე.წ. “პირველადი ინტენციონალობა”). შემდეგ სული მიიმართება არა გარეშე საგნისკენ, არამედ თავად იმ აქტისკენ, რომელსაც ის აწარმოებს. ამით სული სწვდება ლოგიკის კანონებს, რომელთა შესაბამისად მიმდინარეობს ინტელექტუალური აქტი და უნივერსალიებს, როგორც ამ აქტის პროდუქტს (ე.წ. “მეორეული ინტენციონალობა”). ბოლოს სულს შეუძლია დაუბრუნდეს თავისთავს და გააცნობიეროს არა ობიექტი ან აქტი, არამედ საკუთარი თავი, როგორც უნიკალური არსი. XIX საუკუნის ბოლოს, როცა ფსიქოლოგიის, როგორც დამოუკიდებელი ემპირიული მეცნიერების, საგნის პრობლემა განსაკუთრებული სიმძაფრით დაისვა, ფრანც ბრენტანომ ინტენციონალობაში დაინახა ცნობიერების სპეციფიკური ნიშანი, რომელიც არსებითად განასხვავებს მას ფიზიკური მოვლენებისაგან. ინტენციონალობა მხოლოდ ცნობიერებას ახასიათებს, რის გამოც იგი სპეციალური მეცნიერების, ფსიქოლოგიის საგნად გვევლინება (იხ. თავი 6.3.). შუა საუკუნეებს აგვირგვინებს აღორძინების პერიოდი. რენესანსმა მოიტანა არნახული აღმავლობა მატერიალური და სულიერი ცხოვრების ყველა სფეროში. ფართოდ გავრცელდა ჰუმანიზმის იდეები. ადამიანის ღირსებისა და უფლებების პატივისცემა, პიროვნების განვითარების, მისი შესაძლებლობების გამოვლენისა და ცხოვრების საკუთარი გზის არჩევის თავისუფლება, ყოველგვარ ფანატიზმთან შეურიგებლობა და თავისუფალი, არადოგმატური აზროვნების დამკვიდრება - ამას ქადაგებდნენ ამ ეპოქის უდიდესი ჰუმანისტები: დანტე ალიგიერი, ფრანჩესკო პეტრარკა, ჯოვანი ბოკაჩო, თომას მორი, ერაზმ როტერდამელი, ფრანსუა რაბლე, მიშელ მონტენი, უილიამ შექსპირი, მიგელ სერვანტესი და სხვები. გამაოგნებელ სიმაღლეებს მიაღწია ხელოვნებამ, განსაკუთრებით ფერწერამ. საკმარისია დავასახელოთ ლეონარდო, მიქელანჯელო, რაფაელი, ტიციანი, ბოტიჩელი, ტინტორეტო, დიურერი, კრანახი, ბრეიგელი, ბოსხი, ვან-დეიკი, ელ გრეკო და მრავალი სხვა. რენესანსის ერთ-ერთი ტიტანი ლეონარდო და ვინჩი უნივერსალური გენიოსი იყო. იგი აერთიანებდა ხელოვანისა და მეცნიერის ნიჭიერებას, იყო მხატვარი, არქიტექტორი, პოეტი, მუსიკოსი, ამავე დროს ფილოსოფოსი, ბიოლოგი, მექანიკოსი, ქიმიკოსი, ინჟინერი. სერიოზულად იკვლევდა ადამიანის სხეულის აგებულებას და მხედველობის ფსიქოფიზიოლოგიას. მეტ-ნაკლები უნივერსალიზმი აღორძინების ხანის სხვა მხატვრებისთვისაც იყო დამახასიათებელი. ამის გამო, მეცნიერების ისტორიკოსების თქმით, ისინი გამოხატავდნენ ახალი ტიპის მეცნიერებას, რომელიც იქმნებოდა არა უნივერსიტეტებში, სადაც უფრო მეტად ძველი ტექსტების კომენტირებით იყვნენ დაკავებულნი, არამედ მხატვრისა თუ გამომგონებლის სახელოსნოში, სადაც მეცნიერული აზრი ბუნების შემეცნებისა და გარდაქმნისკენ იყო მიმართული. რა თქმა უნდა, მიმდინარეობდა აკადემიური კვლევა-ძიებაც. გაკეთდა არაერთი ფუნდამენტური აღმოჩენა მეცნიერების სხვადასხვა დარგში: ასტრონომიაში, მათემატიკაში, ფიზიკაში (ნიკოლაი კოპერნიკი, გალილეო გალილეი, ჯორდანო ბრუნო, იოჰანეს კეპლერი და სხვა). გადატრიალების ტოლფასი ძვრა მოხდა ბიოლოგიურ და სამედიცინო მეცნიერებაში. აქ უნდა გამოიყოს ანდრეს ვეზალიუსის ნაშრომი “ადამიანის სხეულის აგებულება”. მან რევოლუცია მოახდინა ანატომიაში და საფუძვლიანად შეცვალა მანამდე საყოველთაოდ გავრცელებული გალენის შეხედულებები, რომელიც ადამიანის აგებულებაზე მეტწილად ცხოველების ანატომირების შედეგებით მსჯელობდა. მედიცინის სფეროში განსაკუთრებით გაითქვა სახელი აურეოლ პარაცელსმა. აღორძინების ხანის კულტურის საერთო სულისკვეთება სამყაროს დემისტიფიკაციისკენაა მიმართული. რენესანსის ჰუმანისტების და ნოვატორების დიდი ნაწილი მკვეთრად აკრიტიკებდა ალქიმიას, ასტროლოგიას, ქირომანტიას და ა.შ. მაგრამ სამყაროს განსულიერების ტენდენცია მაინც მძლავრად იყო ფესვგადგმული, მათ შორის არაერთი პროგრესული მოაზროვნის ცნობიერებაში. მაგალითად, პლანეტების მოძრაობის კანონების აღმომჩენი კეპლერი ასტროლოგიას მიმართავდა, შარლატანობასთან სასტიკად მებრძოლი რაბლე ჰოროსკოპებს ადგენდა, ავადმყოფობის ბუნებრივი მიზეზების დაუღალავი მაძიებელი პარაცელსი სერიოზულად იყო დაკავებული ალქიმიითა და ასტროლოგიით. ძლიერ გავრცელდა ქირომანტია და ფიზიოგნომიკა. მიუხედავად იმისა, რომ ამ საეჭვო პრაქტიკით დასაქმებული ადამიანების აბსოლუტური უმრავლესობა შარლატანი იყო, მათ შორის ისეთიც გამოერეოდა, რომელიც საკმაოდ სერიოზულად ეკიდებოდა პიროვნების ხასიათის ინდივიდუალური თვისებების გამოვლენის საკითხს (ე.ი., ფაქტობრივად, ფსიქოდიაგნოსტიკას) და აღვივებდა ინტერესს სხეულისა და სულის ურთიერთმიმართების პრობლემის (ანუ ფსიქოლოგიის ერთ-ერთი მუდმივი პრობლემის) მიმართ. ზოგიერთი მკვლევარი, მაგალითად, ესპანელი ექიმი ხუან უარტე, ფსიქიკური თვისებების ინდივიდუალური განსხვავებულობის საკითხის შესწავლას წმინდა მეცნიერული პოზიციებიდან ცდილობდა და ადამიანთა პროფესიული ვარგისიანობის პრაქტიკულ ამოცანებს უკავშირებდა (იხ. თავი 7.2.). მეორე ცნობილი ესპანელი ექიმი ხუან ლუის ვივესი (1492-1540) თავის წიგნში “სულისა და ცხოვრების შესახებ” პირდაპირ მოუწოდებდა მეცნიერებს სულიერ პროცესებზე მსჯელობისას დაყრდნობოდნენ არა აბსტრაქტულ მოსაზრებებს, არამედ დაკვირვებისა და ექსპერიმენტის მონაცემებს. თავად იგი სისტემატურად აკვირდებოდა თავის პაციენტებს, რის საფუძველზეც ძალზე ზუსტად აღწერა სხვადასხვა ემოციური მდგომარეობა და ამ ემოციების რეგულაციის სავსებით რეალისტური მექანიზმები. ამ მონაცემების პრაქტიკული გამოყენების ძირითად სფეროდ მას ბავშვის სწორი აღზრდა მიაჩნდა. ამიტომ გასაკვირი არ არის, რომ იმ ეპოქის უდიდესი პედაგოგი იან ამოს კომენსკი თავისი აღზრდის მოძღვრების დასაბუთებისას ვივესის მონაცემებს ეყრდნობოდა. რენესანსის ეპოქაში პირველად წარმოიქმნა ჰუმანისტური ფილოსოფია (და, მის ფარგლებში ჰუმანისტური ფსიქოლოგია - რომელმაც დიდი მნიშვნელობა შეიძინა მეოცე საუკუნეში), ჰუმანისტური პედაგოგიკა, გამოითქვა საყურადღებო ეთიკური და სოციოლოგიური მოსაზრებები. ამკვიდრებდნენ რა აქტიური, სიცოცხლითა და ღირსებით სავსე ადამიანის კულტს, ჰუმანისტები ძალიან დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდნენ პიროვნების სხვადასხვა უნარების (ფიზიკური, გონებრივი, მხატვრული, ნებელობითი) მრავალმხრივ, ჰარმონიულ განვითარებას. დაბოლოს აუცილებელია აღინიშნოს, რომ XVI საუკუნეში ფსიქოლოგიის ისტორიის თვალსაზრისით მოხდა ძალიან მნიშვნელოვანი რამ - გაჩნდა თვით ტერმინი “ფსიქოლოგია”. 1590 წელს გერმანელმა სქოლასტმა რ. გოკლენიუსმა გამოაქვეყნა პირველი ნაშრომი ამ სათაურით, მეორე კი 1594 წელს მისმა მოწაფემ - ო. კასმანმა. ახალ ეპოქაში სულის შესწავლა მეტაფიზიკური გონებაჭვრეტიდან ემპირიული კვლევის კალაპოტში უნდა გადასულიყო, მაგრამ ამის რეალური განხორციელება გაცილებით უფრო ძნელი იყო, ვიდრე ბუნებისმეტყველებაში, ვინაიდან სულის სფერო ჯერ კიდევ სქოლასტიკური აზროვნების მარწუხებში იმყოფებოდა. მიუხედავად ამისა, აღორძინების ხანამ საჭირო ინტელექტუალური ფონი შექმნა და, ამდენად, მძლავრი ბიძგი მისცა ემპირიული ფსიქოლოგიის განვითარებას ახალ დროში. ამ საქმეში ყველაზე დიდი წვლილი მიუძღვის გვიანდელი რენესანსის გამოჩენილ ინგლისელ ფილოსოფოსს, ფრენსის ბეკონს (1561-1626). ბეკონი დაჟინებით მოითხოვდა მეცნიერული ცოდნის ცდისეულ, ემპირიულ საფუძველზე დამყარებას. ამასთან, სამყაროს ემპირიული შესწავლა მასთან ახალ შინაარსს იძენს. განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ბეკონი ანიჭებს არა უბრალოდ გრძნობად აღქმას, არამედ ექსპერიმენტის სახით ორგანიზებულ დაკვირვებას, რომელიც იყენებს სხვადასხვა ხელოვნურ საშუალებებს, ხელსაწყოებს, დანადგარებს. შიშველი ხელი იარაღის გარეშე სუსტია; ასევე გონებას ესაჭიროება იარაღები, რომლებიც განუზომლად აფართოვებენ მის შესაძლებლობებს. ცოდნა არ არსებობს გამზადებული სახით, საჭიროა მისი აღმოჩენა, ცდისეული მოპოვება. მეცნიერისთვის ბუნება წარმოდგენილია, როგორც სარბიელი, სადაც იგი ატარებს ცდებს, აწარმოებს დაკვირვებებს და გამოთვლებს სხვადასხვა ხელსაწყოს საშუალებით (მიკროსკოპი, ტელესკოპი, ბარომეტრი, თერმომეტრი). ნიშანდობლივია, რომ ბეკონი ხორცის გაყინვასთან დაკავშირებული ექსპერიმენტების ჩატარებისას გაცივდა, რის შედეგადაც გარდაიცვალა. მაგრამ, შემეცნების მთავარი იარაღი არის ახალი მეთოდი - მეცნიერული ინდუქცია. ბეკონი შეეცადა ინდუქციისთვის, როგორც კერძოდან ზოგადზე გადასვლის მეთოდისთვის, მეცნიერული შემეცნების ზოგადი თეორიის სახე მიეცა. ინდუქცია მოწოდებულია დაადგინოს მოვლენათა მიზეზები. ამისთვის, ბეკონის აზრით, ცდისეული კვლევისას უნდა შეიქმნას ცხრილები, რომლებშიც შევა შესასწავლი მოვლენები და, სავარაუდოდ, მათი გამომწვევი თანმხლები გარემოებები. ამ ცხრილების მონაცემებს შორის არსებული შესაბამისობის შემთხვევაში ჩვენ შევძლებთ დავადგინოთ მოვლენათა შორის მიზეზ-შედეგობრივ კავშირები, რის გამოც ისინი “აღმოჩენების ცხრილებად” მოგვევლინებიან. ფსიქოლოგიის ისტორიის კუთხით მთავარი ისაა, რომ კვლევის მთელი ეს მეთოდოლოგია ვარგისია არა მხოლოდ ბუნების მოვლენების, არამედ ფსიქიკურისთვისაც. “ჩვენ ვადგენთ ... აღმოჩენების ცხრილებს, როგორც სითბოსა და სიცივისთვის, როგორც სინათლისთვის ... ასევე რისხვისთვის, შიშისთვის, პატივისცემისთვის და ა.შ., აგრეთვე საზოგადოებრივი მოვლენებისა და სულიერი მოძრაობებისთვის - მეხსიერებისთვის ... მსჯელობისთვის და სხვა”. ბეკონმა მეცნიერებათა მთელი სისტემა გაიაზრა და მასში ფსიქოლოგიას, როგორც სულიერი მოვლენების შემსწავლელ დისციპლინას (ავტორი არ ხმარობს ტერმინს “ფსიქოლოგია”), საპატიო ადგილი მიუჩინა. ის შედის ერთიან სწავლებაში ადამიანის შესახებ, რომელიც ორი ნაწილისაგან შედგება. ერთი განიხილავს ადამიანს, როგორც ასეთს და მას “ადამიანის ფილოსოფია” ეწოდება, ხოლო მეორე ადამიანს განიხილავს საზოგადოებასთან მიმართებაში და “სამოქალაქო ფილოსოფიის” სახელწოდებით აღინიშნება. ვინაიდან ადამიანი სხეულისა და სულისაგან შედგება, ადამიანის ფილოსოფიაც, თავის მხრივ, შეიცავს დისციპლინებს სულისა და სხეულის შესახებ. ამ უკანასკნელთ მიეკუთვნება მედიცინა, კოსმეტოლოგია, ფიზიკური კულტურა და სხვა. სწავლება სულის შესახებ (ანუ ფსიქოლოგია) ორ ნაწილად იყოფა. ერთი გამოიკვლევს სულის არსებას და ბუნებას, მეორე - შესაბამის უნარებსა და ფუნქციებს (შეგრძნებას, აღქმას, მეხსიერებას, წარმოსახვას, გონებას, აფექტებს, მისწრაფებებს, ნებას). აქ ბეკონს, არსებითად, მხედველობაში აქვს რაციონალური და ემპირიული ფსიქოლოგია, რომლებიც ამ სახელწოდებას მხოლოდ XVIII საუკუნეში შეიძენენ (იხ. თავი 4.2.). ბეკონმა ყურადღება გაამახვილა ისეთ საკითხებზეც, რომლებიც სხეულსა და სულს ერთნაირად მოიცავს. ეს არის სწავლება პიროვნების შესახებ და სწავლება სულისა და სხეულის კავშირის შესახებ. პირველ შემთხვევაში ისტორიული პერსონაჟების მაგალითებზე განიხილება ადამიანურ შესაძლებლობათა ღირსშესანიშნავი გამოვლინებები - უნიკალური მეხსიერება, გამორჩეული გონება, უმტკიცესი ნება და სხვა. მეორე შემთხვევაში საუბარია ისეთი პრაქტიკული მნიშვნელობის საკითხებზე, როგორიცაა სხეულის ავადმყოფურ მდგომარეობათა გავლენა სულიერ მოქმედებაზე, სულიერ მდგომარეობათა სხეულებრივი გამოხატულება (ფიზიოგნომიკა), სიზმრების ახსნა და სხვა. როცა ბეკონი ფსიქიკურ უნარ-თვისებათა წარმოქმნაზე მსჯელობს, იგი აღარ გამოიყურება თანმიმდევრულ ემპირისტად და უფრო ნატივისტური თვალსაზრისისკენ იხრება. ბეკონი დარწმუნებულია, რომ ყოველი ინდივიდი შეიძლება დახასიათდეს რამდენიმე თანდაყოლილი უნარისა და ტემპერამენტის საშუალებით. ადამიანის ფსიქიკა მემკვიდრეობის წარუშლელი გავლენის ნიშნით არის აღბეჭდილი. ამიტომ მისი ქცევის თავისებურებანი, წარმატებები თუ ზნეობრივი სახე, გარე პირობების გავლენას ნაკლებად ექვემდებარება. მიუხედავად ამისა, ბეკონი მიიჩნევს, რომ ჩვევას და ცხოვრებისეულ გამოცდილებას მაინც დიდი მნიშვნელობა აქვს, ვინაიდან, უსულო მატერიისაგან განსხვავებით, ადამიანური ქცევა “თავისუფლების” გარკვეულ ხარისხს შეიცავს. საბოლოდ კი შეიძლება ითქვას, რომ მიუხედავად ფ. ბეკონის ემპირიზმის არათანმიმდევრულობისა, მან მაინც გაკვალა გზა შუა საუკუნეების მეტაფიზიკურ-სქოლასტიკური ფსიქოლოგიიდან ახალი დროის ემპირიულ ფსიქოლოგიამდე. ირაკლი იმედაძე წიგნიდან: ფსიქოლოგიის ისტორია « წინა ნაწილი | გაგრძელება » …
- დაამატა ლაშა to ფსიქოლოგია at 10:30am on აპრილი 25, 2018
- თემა: ადამიანის ქცევის მოტივაციის დინამიკური მოდელი და სუბიექტივაცია
- ენიმე საკმაოდ განსხვავებული პოზიცია და სხვა. მათ განხილვას აქ არ შევუდგებით. ჩვენ წარმოვადგენთ საკუთარ ხედვას, რომელიც პირველ რიგში დ. უზნაძისა და შ. ჩხარტიშვილის თვალსაზრისების გათვალისწინებით იქნა შემუშავებული. დასაწყისშივე აღვნიშნავთ, რომ უზნაძე მოტივის ცნებას ერთმნიშვნელოვნად უკავშირებს ადამიანის ნებელობით ქცევას. მოტივის ცნება მხოლოდ ნებელობითი ქცევის ანალიზისას გამოიყენება და გადაწყვეტილების მიღების პროცესთან მიმართებაში მოიაზრება. ეს უკანასკნელი მომენტი მართლაც მნიშვნელოვანია მოტივის ცნებისთვის, მაგრამ ის უეჭველი გარემოებაც უნდა გავითვალისწინოთ, რომ მოტივი ყოველგვარ ქცევას აქვს – იმპულსურსაც და ნებელობითსაც. მოტივი ყოველგვარი ქცევის მიუცილებელი სტრუქტურული ერთეულია. შ.ჩხარტიშვილი ითვალისწინებს ამ გარემოებას და ამ ორგვარი ქცევიდან თითოეულს სპეციფიკური სახის მოტივს მიაწერს. უზნაძე მოერიდა მოტივის, როგორც კონკრეტული ფსიქიკური მოვლენის ან განცდის განმარტებას, რაც გახდა კიდეც განსხვავებული ინტერპრეტაციების საგანი. მან მიუთითა მოტივის დანიშნულებაზე ქცევის პროცესში, კერძოდ, მოტივს გადაწყვეტილების საფუძვლის როლი მიაწერა. მაგრამ მოტივის ფუნქცია უფრო ფართო კონტექსტშიც იქნა განხილული. მხედველობაში გვაქვს ავტორის მიერ ფიზიკური და ფსიქოლოგიური ქცევების თეორიულად ძალზე ნაყოფიერი გამიჯვნა. უზნაძის თანახმად, ფსიქოლოგიის საგანი არ შეიძლება იყოს ე.წ. «ფიზიკური ქცევა», რომელიც ობიექტურად რეგისტრირებულ მოძრაობათა კომპლექსია. «ფსიქოლოგიურად ეს კომპლექსი მხოლოდ იმ შემთხვევაში ჩაითვლება ქცევად, როდესაც იგი გარკვეული აზრის, მნიშვნელობის, ღირებულების მატარებლად განიცდება. ქცევად მას ეს აზრი, ეს ღირებულება, ეს მნიშვნელობა აქცევს . ეს ნიშნავს, რომ ჩნდება აქტივობის სუბიექტური მხარე, აღმოცენდება აქტორი უშუალოდ დაინტერესებული მოცემული ქცევით. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, გარკვეული ღირებულების შეძენით ქცევას ეძლევა შინაგანი, სუბიექტური გამართლება, რაც საბოლოოდ, მას ფსიქოლოგიური რეალობის კუთვნილებად ხდის. ისიც გავითვალისწინოთ, რომ «მოტივის როლი იმაში მდგომარეობს, რომ იგი ამა თუ იმ ფიზიკურ ქცევას გარკვეულ ფსიქოლოგიურ ქცევად აქცევს», შეგვიძლია თამამად დავასკვნათ – ქცევის სუბიექტური ღირებულება არის მისი მოტივი. მაშასადამე, მოტივის ძირითადი ფუნქცია ქცევის გამართლებაა, რის გარეშეც ქცევა ვერ განიხილება ფსიქოლოგიურ ფაქტად. ეს ნიშნავს, რომ გარკვეული სუბიექტური ღირებულება ცოცხალი არსების ყველა ქცევას აქვს. მაგრამ სიტუაცია, რომელშიც ხდება ქცევის სუბიექტური ღირებულების გამოვლენა თუ გამომუშავება, ფრიად განსხვავებული შეიძლება იყოს. რთული ადამიანური ქმედების შემთხვევაში, რომელშიც გადაიკვეთება რამდენიმე ურთიერთწინააღმდეგობრივი ქცევის მიმართულება თუ ტენდენცია, და რომელშიც საკმაოდ ძნელია ამა თუ იმ ქცევის რეალური სუბიექტური ღირებულების გარკვევა, ქცევას არა უბრალოდ მექანიკური გამართლება ესაჭიროება, არამედ მისი ღირებულების გაცნობიერება და, შესაძლოა, დასაბუთება. რთული ნებელობითი ქცევის პირობებში, როდესაც სხვადასხვა ალტერნატივებიდან ერთ-ერთის არჩევაა საჭირო, გადაწყვეტილება აუცილებლობით ქცევის სუბიექტურ ღირებულებას უნდა დაეყრდნოს; «მოტივი სწორედ ესაა: იგი გაცნობიერებაა იმ ღირებულების უპირატესობისა, რომელიც ამა თუ იმ ქცევას აქვს ჩემთვის, და ამ აზრით იგი ერთ-ერთი მათგანის გამართლებაა» . მოტივის გამამართლებელი და დამასაბუთებელი ფუნქციის გამოყოფა სრულიად მართებულია, მაგრამ, ამასთან, არ უნდა შევიზღუდოთ მხოლოდ ნებელობითი ქცევით და გადაწყვეტილების მიღების პროცესით. როგორც უკვე ითქვა, საჭიროა ვიხელმძღვანელოთ მოტივის საკითხის უფრო ფართო ხედვით, რომლის მიხედვით მოტივი საზოგადოდ ყოველგვარი ქცევის სტრუქტურული ელემენტია. აქტივობა უმოტივოდ არცაა ფსიქოლოგიურად ქცევა. ქცევა, რომელსაც არ გააჩნია არავითარი სუბიექტური გამართლება, სულაც არ განხორციელდება, ვინაიდან ინდივიდი ინდიფერენტულია მის მიმართ, იგი მოკლებულია ყოველგვარ საზრისს. ცხოველის აქტივობის თუ ადამიანის იმპულსური ქცევის დროს ავტომატურად ხორციელდება ქცევა, რომელსაც მოცემულ მომენტში ყველაზე დიდი სუბიექტური ღირებულება აქვს. სწორედ ინდივიდის მიერ განცდილი ქცევის საერთო სუბიექტური ღირებულება ანუ მოტივი ამართლებს მის დაწყებას და განხორციელებას; იგი გაჰყვება ქცევას მთელი მიმდინარეობის პროცესში, ატყობინებს რა აქტორს მისი მიმართულობისა და რეალიზაციის კონკრეტულ თავისებურებათა შინაგანი მისაღებობის შესახებ. ნებელობითი ქცევის, მოტივაციური კონფლიქტის პირობებში, ერთი ქცევის სხვებზე მეტი მისაღებობის (სუბიექტური ღირებულების) გაცნობიერება და შინაგანი დასაბუთება ხდება საჭირო. ნათქვამიდან იკვეთება მოტივის სემანტიკური ფუნქცია ქცევაში. ყოველ ქცევაში სულ ცოტა სამი მხარე გამოიყოფა: აღძვრა-დინამიზაცია, მიმართულობა და მნიშვნელობა-საზრისი. მოტივი ამ ბოლო, სემანტიზაციის მომენტს გამოხატავს და მასზეა პასუხისმგებელი. მაგრამ ისმის კითხვა, საიდან იძენს ქცევა თავის მნიშვნელობას. პირველი, რაც შიძლება ვიფიქროთ, ეს არის – მოთხოვნილებიდან. ეს სწორიცაა, მაგრამ მხოლოდ ნაწილობრივ, სახელდობრ იმ აზრით, რომ ქცევის აღმძვრელი მოთხოვნილება ან მოთხოვნილებები უდავოდ მონაწილეობს ქცევის სუბიექტური ღირებულების გამომუშავების საქმეში. რაც უფრო ძლიერ არის დინამიზირებული აქტივობა, მით უფრო მნიშვნელოვანი და ღირებულია იგი სუბიექტისთვის. მოთხოვნილების როლი მოტივის ფორმირებაში იმდენად თვალსაჩინოა, რომ საკმაოდ ხშირად მათ ერთმანეთთან აიგივებენ კიდეც. შეიძლება გამოვთქვათ მოსაზრება, რომ უზნაძეც (იმდენად, რამდენადაც მოტივის ცნების მკაფიო განსაზღვრება მასთან არ გვხვდება) ასე ფიქრობდა. ამის თქმის უფლებას გვაძლევს მისი ნებელობის კონცეფციის ანალიზი, რომელიც «დინამიკურ პარადიგმაზე» არის დაფუძნებული [1] . უზნაძის აზრით, ცენტრალური ადგილი ნებელობის პრობლემაში აღმძვრელი ძალის, ენერგიის წყაროს საკითხს უკავია. «ნებელობის ფსიქოლოგიას განსაკუთრებით იმის გარკვევა ევალება, თუ რომელია ის წყარო, საიდანაც ნებელობა მოქმედების ენერგიას იღებს». დინამიზმის საკითხი იმპულსური ქცევის შემთხვევაში მარტივად წყდება – მას ყველაზე აქტუალური მოთხოვნილება ან მოთხოვნილებათა კომპლექსი აღძრავს. სხვაგვარადაა ნებელობის შემთხვევაში. აქ «აქტუალური მოთხოვნილების იმპულსი კი არ არის მოქმედების თუ ქცევის წყარო, არამედ სულ სხვა რამ, რაც შეიძლება ზოგჯერ ეწინააღმდეგებოდეს კიდეც მას» . აქ ვერ შევალთ ავტორის ამ მსჯელობათა პერიპეტიებში და მხოლოდ აღვნიშნავთ, რომ საბოლოოდ იგი ვერ ნახულობს არამოთხოვნილებისეულ ძალას ადამიანში (მეორე ძალის დაშვების მიმართულებით თეორია ჩხარტიშვილმა განავითარა) და ნებელობის დინამიზაციას ე.წ. «მაღალ მოთხოვნილებებს» აკისრებს. ამასთან ერთად, იშლება მსჯელობა ნებელობითი პროცესის სტრუქტურის თაობაზე. გამოიყოფა ნებელობის პროცესის პერიოდები, ხოლო ცენტრალურ და სპეციფიკურ მომენტად გადაწყვეტილების მიღება სახელდება. იგი, თავის მხრივ, მოტივს ემყარება. ამ პუნქტში მსჯელობის ორი ლოგიკური ხაზი ერთმანეთს ერწყმის და ვიღებთ დებულებას: მოტივი არის მაღალი მოთხოვნილება. ამონარიდები უზნაძის ტექსტებიდან ამაზე ნათლად მიუთითებს: «ობიექტურ ღირებულებას აქტუალურ ღირებულებად სუბიექტისთვის მოტივი აქცევს: იგი იმ მოქმედებას, რომელიც სუბიექტისთვის ამჟამად არაფერს მიმზიდველს არ შეიცავს, ფსიქოლოგიურად ისეთ მოქმედებად გარდაქმნის, რომელიც მისთვის აქტუალური ღირებულების მატარებლად იქცევა. მოკლედ: მოთხოვნილებას, რომელიც ნებისმიერი ქცევის საფუძველად მდებარე განწყობის აღმოსაცენებლადაა საჭირო, მოტივი იძლევა». «სუბიექტი ეძებს თავის თავში ისეთს რაიმეს, რაც ამ ქცევის იმპულსს წარმოშობდა მასში. მან უნდა ჩართოს ეს მიზანშეწონილად ცნობილი ქცევა რომელსამე თავის ენერგიის წყაროში. სხვანაირად, ის ეძებს თავის თავში მოთხოვნილებას, რომელიც ამ ნებისმიერ ქცევასთან იქნება დაკავშირებული, ამ ქცევის მოთხოვნილებას: ეს არის მოტივაციის პროცესი. მონახვა მოტივისა ეს არის მონახვა მოთხოვნილებისა». მეორე მხრივ, უზნაძე ამოდის მოტივისა და ქცევის შესატყვისობის პრინციპიდან. ეს ნიშნავს, რომ ქცევა არ არის ისეთი მოვლენა, «რომელსაც სხვადასხვა მოტივი შეიძლება ჰქონდეს ... ქცევა იმდენივეა, რამდენიცაა მოტივი, რომელიც მას აზრს და მნიშვნელობას აძლევს». ეს გარემოება საფუძვლიან ეჭვს ბადებს მოტივის და მოთხოვნილების გაიგივების მართებულობაში. საქმე ისაა, რომ მეტნაკლებად რთული ქცევების უმეტესობა აღიძვრება მოთხოვნილებათა კომპლექსით. ქცევის პოლიმოთხოვნილებისეული დეტერმინაციის მოვლენა საყოველთაოდ არის აღიარებული და მისი გაუთვალისწინებლობა ქცევის ზოგადი თეორიის მიერ დაუშვებელია . ამ შემთხვევაში მას შემდეგ დასკვნამდე მივყავართ: თუ ქცევას ერთზე მეტი მოთხოვნილება უკავშირდება, ხოლო მოტივი კი მას მხოლოდ ერთი შეიძლება ჰქონდეს, მაშინ მოთხოვნილება არ არის მოტივი. თუმცა, ესეც რომ არ იყოს, არსებობს უფრო სერიოზული საფუძველი მოტივისა და მოთხოვნილების გასამიჯნავად. ამისთვის საჭიროა იმის გაცნობიერება, რომ ქცევის სუბიექტური ღირებულება, მნიშვნელობა მის სასურველობაზე ანუ მასთან დაკავშირებულ მოთხოვნილებათა ძალასა და რაოდენობაზე არ დაიყვანება. მოტივი მართლაც მოთხოვნილების საფუძველზე აიგება, მაგრამ მის ჩამოყალიბებას სხვა ფაქტორებიც განაპირობებენ. მოტივი არ არის ერთეული მოთხოვნილების და, მაშასადამე, მისი საგნის სასურველობის განცდა. მოტივი სუბიექტის მიერ იმის შეფასების შედეგია, თუ რა მოთხოვნილებებს და რამდენად აკმაყოფილებს კონკრეტული ქცევა; რა დანახარჯებს მოითხოვს იგი სუბიექტისაგან მოცემულ ვითარებაში. შეიძლება ძლიერი მოთხოვნილება გვქონდეს, მაგრამ მისი დაკმაყოფილება ისეთ სირთულეებთან, სულიერ თუ ფიზიკურ «დანახარჯებთან» და ძალისხმევასთან იყოს დაკავშირებული, რომ შესაბამისი ქცევის სუბიექტური ღირებულება ერთობ დაბალი აღმოჩნდეს და მისი შესრულება მიზანშეუწონლად მივიჩნიოთ. ასეთ დროს ვიტყვით, რომ ქცევას არ აღმოაჩნდა სათანადო ღირებულება, მას სუსტი მოტივი ჰქონდა. ამგვარად, მოტივი არის ქცევის სუბიექტური ღირებულება, რომელიც მის გამართლებას ემსახურება. მოტივი, როგორც ქცევის საერთო სუბიექტური ღირებულების განცდა, თავის თავში აერთიანებს ინდივიდის მიერ ყველა იმ გარემოების შეფასებას, რომლებიც ქცევის ინიციაციასა და განხორციელებასთანაა დაკავშირებული. ქცევის სუბიექტურ ღირებულებაში ანუ მოტივში აისახება ის, თუ რა სახის მოთხოვნილებები უკავშირდება ქცევას და როგორია მათი დაუკმაყოფილებლობის დონე, რა უნარ-საშუალებებს ფლობს ინდივიდი მათ დასაკმაყოფილებლად და რამდენად ხელშემწყობია ამ მხრივ ფიზიკური თუ სოციალური გარემო პირობები. მოტივის ასეთი გაგება სრულ შესაბამისობაშია გადაწყვეტილების მიღების თანამედროვე მოდელებთან და სხვა. დეტალებში განსხვავებულობის მიუხედავად, მათი დედააზრი ისაა, რომ გადაწყვეტილება არის ფუნქცია ქცევის სასურველობისა (ვალენტობის) და განხორციელებადობისა (ინსტრუმენტალობის). ეს მეტ დამაჯერებლობას ანიჭებს ჩვენ მიერ წარმოდგენილ თვალსაზრისს, რომლის თანახმად მოტივი ნებელობითი ქცევის გადაწყვეტილების საფუძველიცაა. რაკიღა ითქვა, რომ მოტივი ქცევის საერთო სუბიექტური ღირებულების განცდისეული გამოხატულებაა, ბუნებრივად დაისმის საკითხი მის ფენომენოლოგიურ თავისებურებათა შესახებ. არსებითად, ესაა საკითხი იმის შესახებ, თუ რა ფსიქიკური მოვლენის სახით არის მოცემული მოტივი, როგორც ქცევის მოქმედი ფაქტორი. ეს რთული საკითხია. მისი გადაწყვეტა მოტივის რაიმე გარკვეულ ფსიქიკურ მოვლენასთან ცალსახა «მიბმის» გზით შეუძლებელია. ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში უნდა გავითვალისწინოთ იმ ქცევის სახე და დონე, რომელშიც მოქმედებს მოტივი და როლი, რომელსაც ეს უკანასკნელი მასში ასრულებს. მაგალითად, ნებელობითი ქცევის მოტივის დამასაბუთებელი ფუნქციის დახასიათებისას, ზოგიერთი ქართველი ავტორი ლაპარაკობს იმაზე, რომ მოტივაცია სააზროვნო პროცესია, ხოლო მოტივი – იდეალური მოვლენა ; ზოგიც – იმაზე, რომ ნებელობის შემთხვევაში მოტივი შეფასებითი მსჯელობის სახით განიცდება და ინტელექტისა და ლოგიკის საშუალებით ასაბუთებს ქცევის საჭიროებას . მეორე მხრივ, ისიც მართებულია, რომ მოქმედების სარგებლიანობა, პირველ ყოვლისა, ემოციური შეფასების, ე.წ. «მნიშვნელობითი განცდის» სახით გამოიხატება , რამდენადაც ამ შემთხვევაში ემოციური შეფასება ასრულებს გამამართლებელ ფუნქციას. მაშასადამე, ქცევის სუბიექტური ღირებულება ანუ მოტივი შეიძლება განცდილი იყოს როგორც ემოციური შეფასების, ისე შეფასებითი მსჯელობის ფორმაში იმის მიხედვით, თუ რა ესაჭიროება ქცევას – მხოლოდ გამართლება, თუ აგრეთვე, დამატებით – დასაბუთებაც. ნათქვამი ნიშნავს, რომ მოტივი არის ფუნქციონალური ხასიათის ცნება. იგი არ არის ერთმნიშვნელოვნად დაკავშირებული რაიმე ერთ ფსიქიკურ მოვლენასთან. არსებითად, მოტივის ფუნქციონალური გაგების მომხრეა მკვლევართა საკმაოდ დიდი ჯგუფი, რომელიც მიიჩნევს, რომ მოტივის როლი შეიძლება სხვადასხვა ფსიქიკურმა ფენომენმა შეასრულოს: მოთხოვნილებამ, გრძნობამ, ინტერესმა, მიზანმა, შეგრძნებამ და სხვა. ძალზე მკაფიოდ გამოხატა ეს პოზიცია ჩხარტიშვილმა: «მოტივი ფუნქციონალური ხასიათის ცნებაა. იგი განსაზღვრულ მიმართებაში არსებული რომელიღაც მოვლენის ფუნქციაა და არა «ნივთიერი», შინაარსეული თავისებურება: მოვლენას რომელიც ამ მიმართებაში მოტივის როლს ასრულებას, სხვა მიმართებაში შეიძლება მოტივის არავითარ ნიშანს არ ატარებდეს. მოტივი, როგორც ასეთი, მხოლოდ მოტივაციის პროცესში უნდა არსებობდეს. ამიტომ მისი ბუნების გარკვევა მხოლოდ ამ პროცესში უნდა იყოს შესაძლებელი. თუ, მაგალითად, დადასტურდება, როგორც ამას ზოგი ფიქრობს, რომ გრძნობაც ასრულებს მოტივის როლს, ნაჩვენები უნდა იქნეს, რას წარმოადგენს ეს ფუნქცია, რა თავისებურების გამო და რა ვითარებაში ასრულებს მას გრძნობა. გრძნობაზე უბრალო მითითება არ კმარა, რადგანაც იგი, უპირველეს ყოვლისა, გრძნობაა და არა მოტივი» . ჩვენ მიერ გადმოცემული თვალსაზრისის მიხედვით, მოტივი აჩვენებს სუბიექტს პოტენციური და რეალიზებადი ქცევის ღირებულებას, რითაც ემსახურება მის გამართლებას და დასაბუთებას. მოტივი ქცევის იმ გარეგანი და შინაგანი პირობების მიმართ სუბიექტის შეფასებითი დამოკიდებულების შედეგია, რომლებიც მოხვდნენ მის თვალსაწიერში, რომლებიც მან რაღაცნაირად გააცნობიერა. ქცევის აღძვრისა და განხორციელების კონკრეტულ ვითარებათა მიხედვით მოტივი გამომუშავდება ხან ემოციური შეფასების, ხანაც რთული გონებრივი, კოგნიტური აქტივობის პროცესში; შესაბამისად, იგი წარმოდგენილია ან ემოციურ-საზრისული წარმონაქმნის, ან კიდევ დასკვნის, ლოგიკური კონსტრუქტის სახით. ნათქვამი შეიძლება მივიღოთ მხოლოდ იმდენად, რამდენადაც საზოგადოდ შესაძლებელია გაიმიჯნოს და დაუპირისპირდეს ერთმანეთს აფექტი და ინტელექტი, ემოციური და კოგნიტური. ამის შეუძლებლობაზე ფსიქოლოგიაში დიდი ხანია ლაპარაკობენ. განსაკუთრებით მკაფიოდ ეს ვლინდება მოტივაციის სფეროში. პირველმა ამაზე მიუთითა ვ.ვუნდტმა, რომელმაც მოტივი წარმოდგენისა და გრძნობის შენაერთად განიხილა . დღეს ამ ტიპის მიდგომა უკვე გაბატონებულია. მაგალითად შეიძლება მოვიყვანოთ ე.წ. «კოგნიტურაფექტური თვალსაზრისი» . მას საფუძვლად უდევს იდეა, რომ აფექტური და კოგნიტური პროცესები ურთიერთშეღწევადნი არიან უკვე ონტოგენეზის ყველაზე ადრეულ საფეხურებზე და აყალიბებენ ძირითად ადამიანურ მოტივებს, რომლებშიც ცოდნა და აფექტი დანუყოფელ ერთიანობაშია მოცემული. მსგავს მოსაზრებას გამოთქვამს სხვა ავტორებიც და სხვა. განსაკუთრებით საინტერესოდ არის წარმოდგენილი პირველადი მოტივაციის კოგნიტური დამუშავების პროცესი ჟ.ნიუტენის კონცეფციაში. ამ პროცესის შედეგად მიიღება სპეციფიკური მოტივაციურ-კოგნიტური ფენომენები, როგორებიცაა, მაგალითად მიზანი, გეგმა, ინტერესი და ა.შ. . საზოგადოდ კი, უკვე ყველას ესმის ცნობიერების მოვლენების სამ ცალკეულ კლასად დაყოფის პირობითობა. მას შემდეგ, რაც მიღებულ იქნა ატიტუდის სამკომპონენტიანობის თეზისი, განსაკუთრებით კოგნიტურ ფსიქოლოგიაში, მუდმივად ისმის საუბარი კოგნიტურ-ემოციურ, კოგნიტურმოტივაციურ და ემოციურ-მოტივაციურ წარმონაქმნებზე. გავრცელებული მოსაზრებით არ არსებობს უმოტივაციო შემეცნება ან კიდევ მოტივაცია სრულიად დაცლილი კოგნიციისაგან და გრძნობისაგან. სხვათა შორის, უზნაძე უკვე 1944 წელს აღნიშნავდა, რომ «შემეცნება, ემოცია და ნებელობა ცალკე არც ერთი არ არსებობს არა მარტო ფაქტიურად, არამედ იდეურადაც» . ერთიანობის ეს პრინციპი ყველაზე მეტად მოტივის, როგორც ქცევის სუბიექტური ღირებულების ანალიზს მიესადაგება. შესაბამისად, მოტივი რთული ფენომენია. მისი სტრუქტურა სხვადასხვაგვარია იმის მიხედვით რა სახის ქცევას ემსახურება. უნებლიე, იმპულსური სახის ქცევათა მოტივში დომინირებს ემოციური კომპონენტი. რთულ, ნებელობით ქცევებში გადაწყვეტილების მიღება ეფუძნება ობიექტივაციის დონეზე ჩამოყალიბებულ მოტივს, რომელიც მოცემულია გონებრივი, ლოგიკური კონსტრუქტის ფორმაში, თუმცა განუყოფლადაა დაკავშირებული გრძნობათა სფეროსთან. ამრიგად, ფენომენოლოგიურად მოტივი რთული სტრუქტურის მქონე შეფასებითი ფსიქიკური წარმონაქმნია. ჩვენ მთლიანად ვიზიარებთ უზნაძის და მისი მიმდევრების პოზიციას, რომ ქცევის რეგულაციის ფუნდამენტური მექანიზმი არის განწყობა. განწყობა სიტუაციური, ოპერაციული და მოტივაციური ფაქტორების ნიადაგზე აღმოცენდება. უნდა ითქვას, რომ გამოკვლევათა უმრავლესობაში ეს უკანასკნელი ფაქტორი არასაკმარისი სისრულით განიხილებოდა. უმეტეს შემთხვევაში ითვალისწინებდნენ მხოლოდ აქტივობის დინამიკურ მხარეს და, შესაბამისად, ყურადღება ფოკუსირდებოდა მოთხოვნილებაზე, თანაც მხოლობით რიცხვში. მხედველობის გარეშე რჩებოდა აქტივობის სემანტიკურ-აქსეოლოგიური ასპექტი და, აგრეთვე, ის გარემოება, რომ ადამიანის რეალური ქცევა, როგორც წესი, ერთზე მეტი მოთხოვნილებით აღიძვრება. მიუხედავად ამისა, უზნაძის მიერ მოყვანილ მაგალითებში, რომლებშიც რეალური ქცევა აღიწერება, შეიძლება დავინახოთ როგორც ქცევის სემანტიკის ცვალებადობა, ისე მისი გამომწვევი ვითარება, კერძოდ აქტივობის აღმძვრელ მოთხოვნილებათა მრავლიანობა. გავიხსენოთ თუნდაც ცნობილი მაგალითი, რომელსაც ავტორი მოტივისა და გადაწყვეტილების მიმართების საკითხის საილუსტრაციოდ აღწერს. ადამიანი დილემის წინაშეა – წავიდეს საინტერესო კონცერტზე, თუ დარჩეს სახლში და იმუშაოს. იწყება მოტივაციის პროცესი, რომელმაც უნდა გამოავლინოს უფრო ღირებული ქცევითი ალტერნატივა. დავუშვათ, რომ სამუშაოს მეტი მნიშვნელობის გაცნობიერების მერე ადამიანი გადაწყვეტს, დარჩეს სახლში. ამ დროს მას ურეკავენ და ატყობინებენ, რომ კონცერტზე იქნება პირი, რომელთანაც შეხვედრა მას ესაჭიროება. მოტივაციის პროცესი თავიდან იწყება და ახლა უპირატესობა კონცერტზე წასვლას ენიჭება. რა მოხდა, იქნა თუ არა ამ შემთხვევაში მიღებული გადაწყვეტილება მანამდე უარყოფილი ალტერნატივის სასარგებლოდ? უზნაძე ფიქრობს, რომ მოტივაციის პროცესში მოინახა ახალი ქცევა, უფრო მეტი ღირებულების მქონე, ვიდრე სამუშაოა. ეს სავსებით მართებული ანალიზია. მაგრამ საჭიროა, გაიხსნას ამ ქცევის ფსიქოლოგიური ბუნება. ჩვენი მსჯელობისთვის მთავარია იმის ცხადყოფა, რომ იგი კომპლექსური აქტივობაა. მის მდგენელებს ცალ-ცალკე არ გააჩნია სათანადო სუბიექტური ღირებულება, რათა დაძლიოს მუშაობასთან დაკავშირებული ქცევის მნიშვნელობა. კონცერტზე წასვლა, როგორც მაგალითიდან ჩანს, პირველი გადაწყვეტილებისას იქნა მიჩნეული ნაკლებ ღირებულად. სავარაუდოდ, ნაცნობთან შეხვედრაც ვერ გაუწევდა კონკურენციას სამუშაოს ღირებულებას. იგი რომ ასე გადაუდებელი ყოფილიყო, მანამდე იქნებოდა მიღებული საგანგებო ზომები ამ მიზნის მისაღწევად. სხვა საქმეა კონცერტზე წასვლა მუსიკის მოსმენისა და საქმიანი შეხვედრის მიზნით. ამ კომპლექსური აქტივობის მოტივი იმიტომ გახდა მუშაობის მოტივზე ძლიერი, რომ ამაღლდა ქცევის ენერგეტიკული პოტენციალი, იგი გახდა პოლიმოთხოვნილებისეული. ეს, თავის მხრივ, შესაბამისი ქცევის ღირებულებასა და მნიშვნელობაზე აისახა. საზოგადოდ უნდა ითქვას, რომ ობიექტივირებული და ნებელობითი ქცევების შემთხვევაში, განწყობის ერთიან შინაგან ანუ «მოთხოვნილებისეულ ფაქტორს» ქმნის იერარქიულად ორგანიზებულ მოთხოვნილებათა სისტემა. განწყობის ტრანსფორმაცია მოტივაციის პროცესის შედეგია. იგი აერთიანებს მთლიანობითი «სისტემამაფორმირებელი მექანიზმის» სახით ყველაფერს, რაც აუცილებელია მიზანშეწონილი აქტივობის განსახორციელებლად. ამ სისტემის ერთ-ერთი კომპონენტი არის მოტივი, რომლის მახასიათებლები დიდწილად არის გაპირობებული კონკრეტული ქცევის პოლიმოთხოვნილებისეული საფუძვლის თავისებურებით. მოტივაცია გამოკვეთილი დინამიკის მქონე პროცესია. ქცევის მსვლელობის დროს საგრძნობი ტრანსფორმაცია შეიძლება განიცადოს მოთხოვნილებათა სისტემამ, ამის შედეგად კი საკუთრივ მოტივმა და განწყობამ. ქცევის სუბიექტური ღირებულების შეცვლა ხდება აქტივობის საწყის ეტაპზევე, უშუალოდ გადაწყვეტილების მიღების მერე. ეს გამოავლინა ლ. ფესტინგერმა და აჩვენა, რომ კოგნიტური დისონანსის მექანიზმის მეშვეობით არჩეული ქცევის სუბიექტური ღირებულება მატულობს . იმავე მიმართულებით ხდება ცვლილება აქტივობის დამასრულებელ ფაზაზეც. ეს ე.წ. «მოტივაციური გრადიენტის» ან «მიახლოების გრადიენტის» ფენომენებში ვლინდება . სხეულებრივ მოთხოვნილებათა სიძლიერე, საზოგადოდ, დეპრივაციის დროზეა დამოკიდებული – მათი ძალა განუწყვეტლივ მატულობს, სანამ მიმდინარეობს ე.წ. «ძიებითი» ან «მოსამზადებელი» აქტივობა და არ დაიწყება ე.წ. «კონსუმატორული» ანუ უშუალოდ დაკმაყოფილებაზე მიმართული ქცევითი აქტები. აქტივობის მსვლელობაში ქცევის სუბიექტური ღირებულების გაზრდას იწვევს მოტივაციური ფუნდამენტის გამდიდრებაც ახალ მოთხოვნილებათა აქტუალიზაციისა და მასში ჩართვის გზით. შეიძლება მოხდეს საპირისპიროც – მოთხოვნილებათა სისტემას დაეკარგოს შემადგენლობის ნაწილი და ერთგვარად შესუსტდეს. მაგალითად, სხვადასხვა მოტივაციურ ანსამბლებში არცთუ იშვიათად შემავალი ფუნქციონალური მოთხოვნილებები აქტივობის მსვლელობაში განუწყვეტლივ სუსტდება და შესაძლოა, ქცევის დასრულებამდეც მთლიანად დაკმყოფილდეს. შედეგად, იმავე მიმართულებით ფუნქციონირება არათუ აღარ აკმაყოფილებს სათანადო მოთხოვნილებას, არამედ გადაიქცევა პროცესუალურ მიმზიდველობას მოკლებულ მძიმე საქმიანობად. აქტივობის პროცესში ფუნქციონალურ თუ სხვა მოთხოვნილებათა დაკმაყოფილება ხშირად იმდენად ცვლის ქცევის სუბიექტურ ღირებულებას, რომ იგი შეიძლება შეწყდეს და წარიმართოს სულ სხვა მიმართულებით, უფრო ძლიერი მოტივის შესაბამისად. თუმცა, უმეტეს შემთხვევაში, ადამიანი არ წყვეტს ქცევას შუა გზაზე და იგი ბოლომდე მიჰყავს. პიროვნება არ იმყოფება მოტივაციურ სისტემაში მომხდარ ავტომატურ ცვლილებათა, მოთხოვნილებისეული ძალების მექანიკის ტყვეობაში. მას აქვს უნარი, გააკონტროლოს და შეასწოროს ეს პროცესი. სწორედ ამაში ვლინდება ნებელობითი ან პიროვნული თვითრეგულაცია. აქ გამოყენებული ხერხები და მექანიზმები თანამედროვე ქცევის და მოტივაციის ფსიქოლოგიის ერთერთი პოპულარული თემაა . ეს დიდი და რთული საკითხია, რომელიც აქ ვერ იქნება განხილული. აღვნიშნავთ მხოლოდ, რომ თავისი ქცევის ახალ მოთხოვნილებებთან დაკავშირებით, ქცევაში ჩართულ მოთხოვნილებათა წრის გაფართოებით პიროვნება ზრდის მოცემული ქცევის ღირებულებას და მნიშვნელობას. ეს შესაძლებლობას აძლევს, წარმატებით დაძლიოს სიტუაციურად წარმოქმნილი სირთულეები და საბოლოო მიზნის მიღწევამდე მიიყვანოს ქცევა. ცვლილებები კონკრეტული ქცევის მკვებავ მოთხოვნილებათა შემადგენლობაში არ შემოიფარგლება მხოლოდ რაოდენობრივი ტრანსფორმაციით. არცთუ იშვიათად, მოთხოვნილებათა სისტემა გადასხვაფერდება მასში რაოდენობრივი ცვლილებების გარეშე. ამ შემთხვევაში იცვლება სისტემის კომპონენტების კონფიგურაცია, მათი შედარებითი ძალა და მნიშვნელობა. ამიტომ, ხშირად, ზოგიერთი მოთხოვნილება წამყვანი პოზიციიდან გადაინაცვლებს სისტემის პერიფერიაზე, გადაიქცევა მეორეხარისხოვნად ან სულაც ფონურად და პირიქით. ერთგვარი შეჯამების სახით შეიძლება ითქვას, რომ განწყობისა და ქცევის მოთხოვნილებისეული საფუძვლის ტრანსფორმაცია აქტივობის პროცესში ორი მიმართულებით მიმდინარეობს. ერთი მხრივ, ესაა იერარქიულ სისტემაში შემავალ ცალკეულ მოთხოვნილებათა გაძლიერება. ეს ყველაზე თვალნათლივ ჩანს ვიტალურ მოთხოვნილებათა შემთხვევაში, რამდენადაც, როგორც ითქვა, ისინი, გარკვეულ საზღვრებში, დეპრივაციის დროის ფუნქციას წარმოადგენენ. გარდა ამისა, ხდება სისტემაში შემავალ მოთხოვნილებათა რაოდენობის მატება, რაც ბუნებრივ პირობებში, უპირატესად, მოთხოვნილებათა სიტუაციურ აქტუალიზაციასთან არის დაკავშირებული. მეორე მხრივ, ესაა საკუთრივ მოქმედი მოთხოვნილებების ძალის შემცირება და მთელი მოთხოვნილებისეული სისტემის გაღარიბება მისი შემადგენლობიდან ზოგიერთი მდგენელის გამოსვლასთან დაკავშირებით (სრული დაკმაყოფილება, აქტუალურობის მკვეთრი დაწევა და ა.შ.). ამ მხრივ საჩვენებელია ფუნქციონალური მოთხოვნილებები, რომელთა აქტუალობის დინამიკას ახასიათებს კლების მყარი ტენდენცია ფუნქციონირების პროცესში. ტრანსფორმაციის ეს ფორმები არ გამორიცხავს ერთმანეთს და შესაძლებელია მათი პარალელური მიმდინარეობა. გარდა ამისა, აღნიშნული პერტურბაციები შეიძლება თანმიმდევრულად ქცევის რეგულაციის ორ დონეზე წარიმართოს. ერთ შემთხვევაში ისინი წარმოიქმნებიან ბუნებრივი, არაკონტროლირებული, ენდოგენური და ეგზოგენური დინამიკური პროცესების მოქმედების შედეგად. შესაბამის მოტივაციურ ცვლილებებს არსებითად ავტომატური, იმპულსური ხასიათი აქვს და არ მოითხოვს პიროვნების საგანგებო ჩართულობას. მაგრამ თუ ცვლილებები მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა და სერიოზულად შეარყია ქცევის მოტივაციური საფუძველი, საჭიროების შემთხვევაში, ჩაირთვება პიროვნული თვითრეგულაციის მექანიზმები, რომელნიც მოქმედებენ ქცევის ოპტიმალური ენერგეტიკული და ღირებულებითსაზრისული კონტექსტის აღდგენის მიმართულებით. ამრიგად, ქცევისა და განწყობის მოტივაციური ფაქტორი მუდმივ ტრანსფორმაციასა და ცვალებადობას განიცდის აქტივობის მთელი პროცესის განმავლობაში. ამ დებულებით ჩვენ გვსურს შევავსოთ ე.წ. «განწყობის დინამიკური მოდელი» . განწყობის ზოგადფსიქოლოგიური თეორია სადღეისოდ, არსებითად ორი ვარიანტით არის წარმოდგენილი: 1. «განწყობის სტატიკური მოდელი», რომელსაც თავად თეორიის ავტორი და მისი მიმდევრების პირველი თაობის მკვლევართა აბსოლუტური უმეტესობა ემხრობოდა . ამჟამად იგი ე.წ. «განწყობის ანთროპული თეორიის» სახით არის წარმოდგენილი . 2. «განწყობის დინამიკური მოდელი», რომელიც გასული საუკუნის 70-ანი წლების დასაწყისში ჩამოაყალიბა შ. ჩხარტიშვილმა . მისი განვითარება რიგი ობიექტური და სუბიექტური მიზეზების გამო ნელა მიმდინარეობდა . ახლა ვითარება საგრძნობლად შეიცვალა. უკანასკნელი დროის თეორიული ნაშრომების ანალიზი გვიჩვენებს, რომ განწყობის კონცეფციის განვითარების ძირითად ვექტორად დინამიკური მოდელი იქცა . სტატიკური მოდელი ამოდის იქიდან, რომ ქცევის დასაწყისშივე შესაბამისი აქტუალური განწყობა სრულად არის სტრუქტურირებული ამ ქცევის მიზანშეწონილი განხორციელების უზრუნველსაყოფად. ამიტომ ქცევაში გაჩენილი შეფერხებები ამ განწყობის ახალი განწყობით შეცვლას იწვევს. ეს თვალსაზრისი ქცევათა და განწყობათა გაუთავებელი წყვეტა-დანგრევის, ფორმირება-აღდგენის სურათს გვიხატავს, რომელშიც ყოველგვარი გარკვეულობა იკარგება. მართლაც, აქტივობაში რაღაც შეფერხება ძალიან ხშირად ხდება. პრაქტიკულ-თეორიულ ქცევათა და შესაბამის განწყობათა მონაცვლეობა რომ ამის კვალობაზე მიმდინარეობდეს, ერთი რთული ქცევა ასობით განწყობის და ათასობით «ქვეგანწყობის» რეალიზაციის შედეგად წარმოგვიდგება. ამით მოდელი «ეკოლოგიურად არავალიდური» ხდება. ჩხარტიშვილმა აჩვენა, რომ განწყობის სტრუქტურა პრინციპულად არ შეიძლება იყოს სტატიკური. განწყობა მხოლოდ ქცევის პროექტია, მონახაზია (უზნაძე ამბობდა – ესკიზი). ქცევის დასაწყისში მისი სტრუქტურა განსაზღვრულია ე.წ. «სიტუაციური გეგმით», რომელშიც მოცემულია საზოგადოდ რა და როგორ უნდა გაკეთდეს. მაგრამ მასში პრინციპულად ვერ იქნება განსაზღვრული ყველა მოქმედება და ოპერაცია, რადგან მათი საჭიროება და რაგვარობა დამოკიდებულია სიტუაციის სრულიად კონკრეტულ მონაცემებზე, რომლებიც ვერ იქნება გათვალისწინებული წინასწარ, აქტივობის დაწყებამდე. ეს მხოლოდ ქცევის განხორციელების მსვლელობაში, გარემოს ასახვის გზით შეიძლება მოხდეს. ამას ემსახურება ე.წ. «სტიმულაციური ხატები», რომლებიც ავსებენ «სიტუაციურ გეგმას» აქტუალური და კონკრეტული მონაცემებით. მართლაც, მაგალითად, სამსახურში წასვლის ქცევის განწყობა, რომელიც ჯერ კიდევ სახლში ყოფნისას გვაქვს, ვერ ჩაითვლება ამ ქცევის გამზადებულ მექანიზმად, როგორც ამას სტატიკური მოდელი მიიჩნევს. იგი საკმარისია იმისთვის, რომ სათანადო აქტივობა დაიწყოს, მაგრამ როგორ წარიმართება იგი სივრცისა და დროის ყოველ მონაკვეთში, რა მოძრაობათა თუ ფსიქიკური ოპერაციების შესრულება იქნება საჭირო, ეს ფიზიკური და სოციალური გარემოს მუდმივცვალებადი ვითარების შესაბამისად დაკონკრეტდება სიტუაციურ გეგმაში და ე.ი. განწყობაში. ქუჩის გადაკვეთა გაჩერებაზე მისასვლელად შეიძლება დაიგეგმოს განწყობაში წინასწარ, მაგრამ მოძრაობის კერძო პარამეტრები მთლიანად იქნება დამოკიდებული კონკრეტულ საგზაო სიტუაციაზე, რომელსაც, ცხადია, ვერ განჭვრეტ. მეტიც, ქუჩის გადაჭრა შეიძლება სულაც აღარ იქნეს საჭირო, თუ მოულოდნელად აღმოჩნდა, რომ დროებით იგი მანქანებისთვის გადაკეტილია და თქვენთვის საჭირო ტრანსპორტი მასზე არ გაივლის. მაშინ საჭირო ხდება ქცევის მთლიანი სიტუაციური გეგმის ოპერატიული გადახალისება. ეს ცვლილება ბევრი გარემოების მხედველობაში მიღება-გაცნობიერებას და, მაშასადამე, ობიექტივაციას მოითხოვს. ვთქვათ, შეწყნარებულ იქნა იმავე ქცევის შესრულების სხვა ვარიანტი: რადგან დრო ითმენს და ამინდიც კარგია, უნივერსიტეტამდე ფეხით მივიდე. უკვე ახლებურად სტრუქტურირებული განწყობაც შეიძლება შეიცვალოს და თანაც არა სიტუაციური, არამედ მოტივაციური ფაქტორის ტრანსფორმაციის შედეგად. ვთქვათ, სამსახურისკენ სიარულის პროცესში მობილურით მაცნობეს, რომ ლექციის დაწყებამდე დეკანატში რაიმე მნიშვნელოვანი საქმის გაკეთება შეიქმნა საჭირო. მორიგი ობიექტივაციის და კოგნიტური ფუნქციონირების შედეგად მოხდება სიტუაციური გეგმის ხელახალი კორექცია და მე ტაქსის ძიებას დავიწყებ... მაშასადამე, სიტუაციური გეგმის და, შესაბამისად, განწყობის კორექციას მოტივაციური ფაქტორის დინამიკაც იწვევს. შეცდომაში არ უნდა შეგვიყვანოს იმან, რომ ამ თეორიულ მოდელში გეგმას «სიტუაციური» ეწოდება. ამით მხოლოდ ისაა აღნიშნული, რომ გეგმა (განწყობა) გარემოში (სიტუაციაში) უნდა გაიშალოს, მაგრამ მისი შემუშავება, ცხადია, ყველა ფაქტორის გათვალისწინებით ხდება. მათ შორის აუცილებლად მოტივაციურისა – ვინაიდან, განსაზღვრების თანახმად, თავად სიტუაცია სხვა არაფერია, თუ არა გარემოს ის ნაწილი, რომელიც მოთხოვნილებას აკმაყოფილებს. ზემოთ, მოტივაციის დინამიკური მოდელის ჩარჩოში, ნაჩვენები იყო, თუ რა სახის ცვლილებები ხდება მოტივაციურ სისტემაში აქტივობის ყველა ეტაპზე. მიგვაჩნია, რომ ეს მოსაზრებები ზედმიწევნით კარგად შეიძლება მოვარგოთ განწყობის სტრუქტურის დინამიკურ მოდელს, რომელიც მხოლოდ სიტუაციური ფაქტორის დინამიკის გათვალისწინებით იყო ფორმულირებული. იგი საჭიროებდა შევსებას მოტივაციური ფაქტორის დინამიკის მხრიდან. მოტივაციური პროცესი, ისევე როგორც ყოველი ფსიქიკური პროცესი, და საზოგადოდ ფსიქიკური აქტივობა, ორ დონეზე მიმდინარეობს. პირველი დონე არაცნობიერია, იმპულსურია. აქ მოქმედებს თვითრეგულაციის თანდაყოლილი (ფსიქოფიზიოლოგიური) და შეძენილი (ავტომატიზირებული, ჩვევითი) მექანიზმები . როცა ეს მექანიზმები არ არის საკმარისი პრობლემის გადასაჭრელად, საქმეში ჩაერთვება მეორე, ობიექტივაციის დონის მექანიზმები. ამ შემთხვევაში ფსიქიკური აქტივობა ცნობიერების დონეზე იშლება. ეს ცნობიერი აქტივობა განსხვავებული სახისაა იმისდა მიხედვით, თუ რაზეა იგი მიმართული, რა პრობლემის გადაჭრას ემსახურება და თუ რა ფსიქიკური ფუნქციების მეშვეობით ხორციელდება. ეს მომენტები მჭიდროდ არის ერთმანეთთან დაკავშირებული. კერძოდ, როცა ქცევაში წარმოქმნილი შეფერხების მიზეზი ქცევის საშუალებებს ეხება, მისი აღმოფხვრა (პრობლემის გადაჭრა) კოგნიტური ფსიქიკური ფუნქციების გამოყენებით ხდება. გავიხსენოთ თუნდაც უზნაძის კლასიკური მაგალითი, როდესაც ადამიანი კარის გაღების პრობლემის წინაშე დგება. აქ პრობლემა აღქმის (დაკვირვების), ყურადღების, მეხსიერების და აზროვნების პროცესების მეშვეობით გადაიჭრება. სხვა საქმეა, როცა პრობლემა ქცევის მიზნის არჩევასა და მისი ღირებულების შენარჩუნებას ეხება. აქ უკვე პირველ პლანზე მოტივაციურ-ვოლიტური პროცესები გამოდის. აზრიანი ჩანს აღნიშნულ ვითარებათა გამიჯვნა განწყობის თეორიის ტერმინოლოგიური აპარატის გამოყენებით. ვინაიდან ორივე შემთხვევაში ფსიქიკური აქტივობა ცნობიერია, შეიძლება (და ჩვეულებრივ ასეც ხდებოდა), ყველგან ობიექტივაციის დონის აქტივობაზე გველაპარაკა. მაგრამ ასეთ დროს იკარგება განსხვავება შემეცნებით და ნებელობით აქტივობას შორის, ამოცანის გადაწყვეტასა და გადაწყვეტილების მიღებას შორის. კარგი იქნება თუ ამ არსებითად განსხვავებულ «ფსიქიკურ სამუშაოს» შესაბამის სახელწოდებას მოვუნახავთ უზნაძის თეორიული სისტემის ფარგლებში. უზნაძეს «შენიშვნების რვეულში», რომელიც შეიცავს მრავალ საინტერესო მოსაზრებას და ჯერ კიდევ ძალზე ცუდად არის შესწავლილი, მართლაც ვნახულობთ ტერმინს, რომელიც დაგვეხმარება ამ ამოცანის გადაწყვეტაში. უზნაძე აღწერს პროცესს, რომელიც გარეგნულად თითქოს ობიექტივაციაა (შეჩერების და თეორიული აქტივობის მომენტი), მაგრამ სპეციფიკური, თავისებური პროცესია, რომელსაც ავტორი «სუბიექტივაციას» უწოდებს. ნამდვილი ობიექტივაციის შემთხვევაში, სუბიექტი მაქსიმალურად ობიექტურია, იგი, ასე ვთქვათ, მიუკერძოებლად წყვეტს ამოცანას. აქ კი «სუბიექტს რაღაც წინასწარ აქვს მიღებული, რაღაცას ელის და მის აღმოჩენას ცდილობს» . სუბიექტის ცნობიერება დაკავებულია უკვე შეწყნარებული და გათავისებული აზრისა თუ განწყობის გამართველებითა და დასაბუთებით. ამიტომ «აქ არის უფრო, ასე ვთქვათ, «სუბიექტივაცია», ვიდრე ობიექტივაცია». მიგვაჩნია, რომ «სუბიექტვაციის» ტერმინის უფრო ადეკვატური და ნაყოფიერი გამოყენება შეიძლება, თუ მას არა კოგნიტურ, არამედ მოტივაციურ ცნობიერ აქტივობას დავუკავშირებთ. მართლაც, თუ მოტივი ქცევის სუბიექტური ღირებულებაა და მისი ფუნქცია ქცევის გამართლება და დასაბუთებაა, მაშინ მოტივაციის პროცესს, რომელშიც ქცევის სუბიექტური ღირებულების გამოვლენა და ცვლილება ხდება, ზედმიწევნით შეესაბამება ტერმინი «სუბიექტივაცია». ამ ტერმინით შეიძლება აღინიშნოს ის მოტივაციური პროცესი, რომელიც ამზადებს გადაწყვეტილებას (იმის გარკვევა და შეწყნარება, თუ რომელ ქცევით ალტერნატივას აქვს მეტი ღირებულება სუბიექტისათვის); აგრეთვე მოტივაციის დინამიკური მოდელით აღწერილი პროცესი, რომელიც თან გასდევს ქცევას (ქცევის სუბიექტური მნიშვნელობის მუდმივი მონიტორინგი, მისი რეგულაცია-კორექცია, ქცევის სუბიექტურ-პიროვნული წარმატებულობის განსაზღვრა). ერთი სიტყვით, ფსიქიკური აქტივობის ნებელობით დონეზე განხორციელებულ მოტივაციურ პროცესებს, რომლებიც მიმართულია მოტივაციური სისტემის ფორმირებასა და შენარჩუნებაზე, ვუწოდებთ «სუბიექტივაციას», რადგანაც ამ პროცესების ინტენციის საგანი ქცევის სუბიექტური ღირებულებაა ნებელობითი პროცესის საწყისი სუბიექტივაციაა. მეტ-ნაკლებად შორეული მოტივაციური ქცევის მიმდინარეობის პროცესშიც დრო და დრო საჭირო ხდება ხოლმე სუბიექტივაციის აქტების ჩართვა (რითაც ხორციელდება თვითრეგულაცია). რა თქმა უნდა, საჭიროა სუბიექტივაციის ცნებაში გაერთიანებული მოტივაციურ-ვოლიტური პროცესების სპეციალური დახასიათება და შესწავლა. ეს ძალიან დიდი თემაა, რომელიც მრავალ ურთულეს საკითხს შეიცავს. მათი კვლევა მიმდინარეობს ქცევისა და მოტივაციის ფსიქოლოგიის სხვადასხვა განაყოფში, როგორებიცაა გადაწყვეტილების მიღების ფსიქოლოგია, თვითრეგულაციის ფსიქოლოგია და ა.შ. მოცემული ნაშრომის ფარგლებში ამ საკითხების ზერელე განხილვაც კი შეუძლებელია. აქ მხოლოდ მივუთითებთ, რომ სუბიექტივაციის პროცესის ოპერაციულ შემადგენლობაში შემავალი თვითრეგულაციის სტრატეგიები და ხერხები ერთობ მრავალრიცხოვანი და მრავალფეროვანია. მაგრამ მათი რეალური ფსიქოლოგიური მექანიზმი ჯერ კიდევ ნაკლებადაა გარკვეული. ძალზე ზოგადი სახით იგი, ალბათ, იმაში მდგომარეობს, რომ ერთი მხრივ გაძლიერდეს საკუთრივ მოქმედი აღმძვრელები და, მეორე მხრივ, არსებულ მოტივაციურ სისტემას მიუერთდეს დამატებითი მოთხოვნილებები. უკანასკნელი, თავის მხრივ, ორი გზით შეიძლება განხორციელდეს: ახალ მოთხოვნილებათა აქტუალიზაციით და მოცემული ქცევითი ამოცანისადმი ჰეტეროგენულ მოთხოვნილებათა დაკავშირებით მიმდინარე ქცევის ერთ-ერთ ბუნებრივ შედეგთან. ქცევაში ჩართული აღმძვრელი ფაქტორების წრის გაფართოებით პიროვნება ზრდის ქცევის სუბიექტურ ღირებულებას, რაც საშუალებას აძლევს მას წამატებით დაძლიოს სიტუაციურად წარმოქმნილი სირთულეები და ბოლომდე მიიყვანოს იგი. ეს საერთო მექანიზმი კონკრეტდება ისეთი ცნობიერი პროცესების სახით, როგორიცაა თვითგანმტკიცება, თვითჩაგონება, თვითდარწმუნება, თვითკონტროლი და სხვა. ამ პროცესების ბუნების გახსნის და დაუფლების საქმეში დიდი, შესაძლოა გადაწყვეტი მნიშვნელობა აქვს იმის გარკვევას, თუ როგორ ხდება მათი ფორმირება-შემუშავება. სიღრმისეულად თუ შევხედავთ, ესაა, არსებითად, ნებელობის გენეზისის საკითხი. ძალიან ზოგადად ქცევის ნებელობითი რეგულაციის ონტოგენეზის სქემა შემდეგია: სოციალური გარემო, აღზრდის სიტუაცია ქმნის პირობებს საჭირო (მოთხოვნადი) ქცევის არასაკმარისი სუბიექტური ღირებულების გაზრდისთვის. ეს ხდება ამოსავალი მოტივაციისთვის დამატებითი დინამიკური ძალების მიერთების გზით (წახალისება, დაჯილდოება), ან მოქმედების საწინააღმდეგო ვარიანტის მიმზიდველობის შემცირებით (აკრძალვა, დასჯა). ონტოგენეტიკური განვითარების მსვლელობაში, ითვისებს რა უფროსების (მშობლების) მიერ მის ქცევაზე ზემოქმედების ხერხებს, ბავშვი მეტ-ნაკლები წარმატებით, თვითონ იწყებს მათ გამოყენებას სხვების (თავდაპირველად უფროსების, მშობლების) მიმართ, ხოლო შემდეგ მიმართავს მათ საკუთარ თავზე და აქცევს ნებელობითი თვითრეგულაციის საშუალებად. სხვანაირად რომ ვთქვათ, თანდათანობით ბავშვს სულ უფრო მეტად უმუშავდება უნარი, შეასრულოს ეს ოპერაციები შინაგან პლანში, დამოუკიდებლად და, მაშასადამე, განახორციელოს სუბიექტივაციის პროცესი, დაეუფლოს თვითრეგულაციის უნარ-თვისებას. აქ გვერდს ვერ ავუვლით ქართულ ფსიქოლოგიურ სკოლაში, სახელდობრ, ჩხარტიშვილის მიერ გამოთქმულ საყურადღებო მოსაზრებებს ნებელობის აღზრდასთან დაკავშირებით; საჭიროა ისინი დავაკავშიროთ შეხედულებათა სისტემასთან ადამიანის აქტივობის პოლიმოტივირებულობის შესახებ . ჩხარტიშვილი ამოდის იქიდან, რომ «მოთხოვნილება და ნებისყოფა ადამიანის ქცევის ორი, ერთი მეორისგან არსებითად განსხვავებული წყაროა. მოთხოვნილება იმპულსურ ქცევას აღძრავს და წარმართავს, ხოლო ნებისყოფა (პიროვნება, როგორც ნებისყოფის სუბიექტი) ნებისმიერი ქცევის აღმოცენებასა და მიმდინარეობას ედება საფუძვლად» . უკანასკნელი განიცდება, როგორც საჭიროება და სპეციფიკური ფენომენოლოგია აქვს. მას ახასიათებს «მე უნდა» განცდა, ხოლო «მე მინდა» განცდა თან სდევს იმპულსურ ქცევას. სპეციფიკურია ქცევის ამ სახეობათა მოტივიც. იმპულსური ქცევის მოტივი ემოციურ ფორმაში მოცემული მისი სუბიექტური ღირებულებაა. ჩხარტიშვილის აზრით, ნებელობითი ქცევის მოტივი სუბიექტის გარეთ არსებული ობიექტური ღირებულებებია. ხოლო პიროვნების ავტონომიური ძალა, ნებისყოფა ისეთივე დამოკიდებულებაშია თავის მოტივთან, როგორც მოთხოვნილება თავის საგანთან. ნებისყოფა არაა თანდაყოლილი უნარი, იგი უნდა გამომუშავდეს. პატარა ბავშვს არ შეუძლია ემსახუროს ობიექტურ ღირებულებებს. მისი ქცევის წყარო მოთხოვნილებებია, იგი მხოლოდ მოთხოვნილებათა სუბიექტია. ობიექტურ ღირებულებათა ცნობიერება მას არ გააჩნია. ბავშვი უფროსების მოთხოვნებთან დაკავშირებულ ღონისძიებათა გავლენით მოქმედებს, რომლებიც იმპულსების შეკავებას ან გაძლიერებას იწვევენ. ამაში ვლინდება ბავშვის ქცევის გარედან მართვა და მისი იძულება, გაითვალისწინოს ქცევის შედეგების მისთვის მისაწვდომი ობიექტური ღირებულებანი. დროთა განმავლობაში ბავშვი ეჩვევა თვითონ, გარეგანი იძულების გარეშე შეასრულოს მოქმედება, რომელიც უფროსების მიერ დადებითად ფასდება და თავი შეიკავოს ზოგიერთი მოთხოვნილების იმპულსისაგან. საბოლოოდ, ნებელობის სუბიექტის ფორმირების კვალობაზე, სწორედ იგი ხდება ქცევის რეგულატორი და მოთხოვნილების იმპულსების შემკავებელი. მაგრამ ბავშვს «ჯერ კიდევ არ შეუძლია ისეთი ნებისმიერი ქცევის განხორციელება, რომელიც იმავე დროს იმპულსურიც არ იქნება და რომელიმე მოთხოვნილებას არ მიაწვდის საზრდოს. ასეთ ქცევას, რომელიც ერთსა და იმავე დროს იმპულსსაც ემყარება და ნებისყოფასაც, აქტუალურ მოთხოვნილებასაც პასუხობს და ქცევის შესაძლო შედეგის ობიექტურ ღირებულებასაც ითვალისწინებს ... ორმაგ ქცევას ანუ ორბუნებიან ქცევას ვუწოდებთ და ნებისყოფის გამომუშავების საქმეში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ვაძლევთ» . ამ მსჯელობის დედააზრი სრულიად ნათელია და მართებული – ქცევის ნებელობითი რეგულაციის მექანიზმი, როგორც ონტოგენეზში, ისე აქტუალგენეზში დამატებითი მოტივატორების ჩართვაში მდგომარეობს. თუმცა ზოგიერთ მომენტებს დაზუსტება სჭირდება. არ არის ბოლომდე ნათელი, როგორია «ორმაგი ქცევის» ფსიქოლოგიური ბუნება. შესაძლოა, ესაა ერთი ქცევა რამდენიმე აღმძვრელით, რომელშიც საჭირო და სასიამოვნო გაერთიანებულია. ასეთის მაგალითად, ავტორის მიერ, მოყვანილია სწავლის პროცესი, რომელიც ცოდნის მიღებას ისახავს მიზნად, და იმავდროულად ინტელქტუალური ფუნქციობის მოთხოვნილებასაც აკმაყოფილებს. ასეთივეა შრომაც, რომელსაც შედეგთან დაკავშირებული მიზნის გარდა საკუთრივ აქტივობის განხორციელების ინტერესიც ამოძრავებს. ეს მაგალითები მართლაც მიუთითებს რთული მოთხოვნილებისეული შემადგენლობის სისტემაზე, რომელიც კონკრეტულ ქცევას აღძრავს. მაგრამ გაუგებრობას ის ქმნის, რომ აქვე სრულებით განსხვავებული გააზრებაცაა მოცემული. კერძოდ: «ასეთ შემთხვევაში ერთსა და იმავე ფსიქოფიზიკურ აქტივობას ორი ერთმანეთისგან განსხვავებული წყარო, მოტივი და მიზანი ექნება, რის გამოც საქმე გვექნება ორ ქცევასთან, რომელთა დროში მიმდინარეობა და განხორციელების გზები ძირითადში ემთხვევა ერთმანეთს» . ამგვარი ქცევითი რეალობის უაღრესად საინტერესო ანალიზი ჩხარტიშვილმა «განწყობის დინამიკური მოდელის» თვალსაზრისით მოგვცა. აქ იგი სხვა ტერმინებს იყენებს და ლაპარაკობს ე.წ. «ჩართულ ქცევებზე». «ჩვენი ყოველდღიური ცხოვრება, ჩვეულებრივ, ასეთი ურთიერთჩართული ქცევების გზით მიმდინარეობს» . ჩხარტიშვილი ეძებს ასეთი ქცევითი რეალობის შესატყვის განწყობისეულ მექანიზმს. ამისთვის დინამიკურ მოდელს აღრმავებს ე.წ. «ინტეგრირებული სიტუაციური გეგმის» და მისი შესაბამისი «ინტეგრირებული ქცევის» ცნებით. ეს უკანასკნელი პირველის საფუძველზე შექმნილი განწყობით იმართება. «ერთდროულად მოქმედი რამდენიმე მოთხოვნილების თუ გადაწყვეტილების ნიადაგზე, როცა ობიექტური გარემოებანი ამისთვის საჭირო პირობებს ქმნიან, შესაძლებელია, შემუშავდეს ერთიანი სიტუაციური გეგმა და მის საფუძველზე ერთი ისეთი განწყობა აღმოცენდეს, რომელიც ყველა მოთხოვნილების თუ გადაწყვეტილების შესატყვისი მოქმედების ურთიერთჩართვასა და რეალიზაციას უზრუნველყოფს». ჩვენ არ შევუდგებით ამ ბევრი ნიუანსისა და დიდი თეორიული პოტენციალის მქონე მოდელის ანალიზს. აღვნიშნავთ მხოლოდ, რომ იგი ისეთ ვითარებას შეესაბამება, როცა ერთი ქცევის სტრუქტურაში წარმოიქმნება დროებითი უმოქმედობის პერიოდი, რომელსაც ავსებს სხვა ქცევათა მოქმედებები. იგი არ ითვალისწინებს იმ ვითარებას, როდესაც ერთი კონკრეტული ქცევა რამდენიმე დინამიკური წყაროდან იკვებება. ჩვეულებრივ სწორედ ამას არქმევენ ქცევის პოლიმოტივაციას. ასე მაგალითად, როცა ამ სტატიას ვწერ, ეს ჩემი აქტივობა, ქცევის ფორმათა კლასიფიკაციის მიხედვით, მეცნიერის შრომად კვალიფიცირდება, მაგრამ ამ კონკრეტულ ქცევას ერთდროულად რამდენიმე მოთხოვნილება, ინტერესი თუ მოტივატორი შეიძლება აღძრავდეს. ჩხარტიშვილი ამოდის შეხედულებიდან, რომ ყოველ ცალკეულ მოთხოვნილებას თუ დინამიკურ ფაქტორს სპეციფიკური დამოუკიდებელი ქცევა შეესაბამება. ამიტომ ყველა პოლიმოთხოვნილებისეულ შემთხვევას ჩართული თუ ინტეგრირებული ქცევების თვალსაზრისით განიხილავს. ასეთი მიდგომის ფარგლებში ვერ ვილაპარაკებთ ქცევის საერთო ღირებულების გამომხატველ ინტეგრირებულ მოტივზე (თუნდაც ამბივალენტურზე, როგორც ეს ორგვარი ბუნების ქცევის შემთხვევაშია) და ვერც თვითრეგულაციის ზემოთ აღწერილ მექანიზმზე, რომელიც კონკრეტული ქცევის მოთხოვნილებისეული სისტემის ტრანსფორმაციას გულისხმობს. ასეთი მიდგომა ფაქტებსაც ეწინააღმდეგება. საკმარისია თუნდაც იმის აღნიშვნა, რომ არსებობს მოთხოვნილებები, რომლებიც არ ქმნიან «საკუთარ» ქცევით პატერნს. კავშირი მათსა და ქცევას შორის არ არის ისეთივე ბუნებრივი და ერთმნიშვნელოვანი, როგორც ეს ვიტალურ მოთხოვნილებათა, ვთქვათ შიმშილისა და ჭამის შემთხვევაშია. მაგალითად, წარმატების მიღწევის მოთხოვნილება კმაყოფილდება წარმატების მიღწევით სრულიად განსხვავებულ ქცევებში. იგი არ ქმნის «წარმატების მიღწევის» დამოუკიდებელი ქცევის ფორმას. ასეთივე ბუნებისაა ბევრი სხვა ადამიანური მოთხოვნილება: პრესტიჟის, აფილაციის, ძალაუფლების, სიცოცხლის საზრისის ძიების, თვითაქტუალიზაციის და სხვა. პრესტიჟის მოთხოვნილება შეიძლება მრავალი სახის სოციალური აქტივობის გზით დაკმაყოფილდეს. თვითაქტუალიზაცია სხვადასხვა მიზნის მიღწევის პროცესში ხორციელდება და ა.შ. ამგვარი მოთხოვნილებები პიროვნების ძირეული და მუდმივმოქმედი ტენდენციებია, რომლებიც განუწყვეტლივ რეალიზდება ხან ერთ, ხან მეორე ქცევაში. ამიტომ ისინი, როგორც წესი, თანაარსებობენ სხვა მოთხოვნილებებთან და მათთან ერთად ქმნიან კონკრეტული ქცევის აღმძვრელების რთულ ანსამბლებს. ამრიგად, ჩვენ შევეცადეთ გვეჩვენებინა, რომ ნებელობითი (გაცნობიერებული) ქცევის მოტივაციის პროცესი, არსებითად, სუბიექტივაციის პროცესია. იგი მიმართულია ქცევის სუბიექტური ღირებულების, ანუ მოტივის გამომუშავებასა და შენარჩუნებაზე. სუბიექტივაცია მთელს ქცევას გაჰყვება და რთული დინამიკა აქვს. როდესაც ეს პროცესი ცნობიერების დონეზე მიმდინარეობს, იგი ნებელობითი (პიროვნული) თვითრეგულაციის სახეს იღებს. სათანადო ხერხების და მექანიზმების ფორმირება ხდება ონტოგენეზში, პირველ რიგში ბავშვის ქცევათა მოტივაციურ სისტემაში დამატებითი მოტივატორების (აღმძვრელ-განმამტკიცებელ-შემაკავებელთა) შემოტანის გზით. …
- დაამატა Kakha to ფსიქოლოგია at 2:06pm on სექტემბერი 17, 2018
Welcome to
Qwelly
ღონისძიებები
ბლოგ პოსტები
ოსკარის 2026 წლის დაჯილდოება - გამარჯვებულები და ნომინირებულები
გამოაქვეყნა ლაშა_მ.
თარიღი: მარტი 16, 2026.
საათი: 11:30pm
0 კომენტარი
1 Like
ოსკარი 2026 სრული სია
ისევ დამიგვიანდა! ეტყობა, მართლა დავბერდი და უკვე აღარც კი…
2026 Guide to the Best AI Voice Generation for Creators and Businesses
გამოაქვეყნა supprity_მ.
თარიღი: მარტი 13, 2026.
საათი: 6:30pm
0 კომენტარი
0 მოწონება
As we step further into 2026, the landscape of content creation is being transformed by AI-powered technologies. Among these innovations, voice generation stands out as one of the most impactful tools for creators, businesses, and educators.…
გაგრძელებაGallium Market to Reach $860 million by 2033
გამოაქვეყნა Heden Brock_მ.
თარიღი: მარტი 9, 2026.
საათი: 10:00am
0 კომენტარი
0 მოწონება
According to our latest research, the Global Gallium market size was valued at $430 million in 2024 and is projected to reach $860 million by 2033, expanding at…
გაგრძელებაHow Minidumperfactory Electric Garden Loader Manufacturer Adapts to Energy Trends
გამოაქვეყნა Minidumperfactory00_მ.
თარიღი: მარტი 2, 2026.
საათი: 6:30am
0 კომენტარი
0 მოწონება
Electric Garden Loader Manufacturerstrategies are increasingly centered on advanced battery systems as demand grows for efficient and low-emission landscaping equipment. Energy storage technology now plays a defining role in how electric compact…
გაგრძელებაHow Can A Ball Valve Factory Enhance Long Term System Comfort And Stability
გამოაქვეყნა Naishi Valve_მ.
თარიღი: თებერვალი 9, 2026.
საათი: 9:30am
0 კომენტარი
0 მოწონება
Choosing a reliable partner often begins with understanding how a shapes ideas into practical solutions. Behind every smooth operation, there is a place where attention, patience, and process quietly work together. Valves may seem ordinary at…
გაგრძელებაThe Final Barrier Between the World and Ruin
გამოაქვეყნა Karmasaylor_მ.
თარიღი: იანვარი 22, 2026.
საათი: 10:30am
0 კომენტარი
1 Like
ARC Raiders Items takes place in a retro-futuristic science-fiction world where humanity has been pushed to the brink by an unrelenting mechanical force known as the ARC. These machines descend from orbit, tear apart settlements, and hunt…
გაგრძელებაQwelly World
© 2026 George.
•
