სალამური ჩასაბერ საკრავთა ჯგუფს განეკუთვნება. არსებობს ენიანი და უენო სალამური. ისინი ერთმანეთისაგან ფორმით, მასალით, ბგერათრიგითა და დიაპაზონით განსხვავდება (ენიანი სალამური უფრო გვიანდელია, და აქედან გამომდინარე, უფრო მეტი ტექნიკური შესაძლებლობები აქვს).

      სალამური, განსაკუთრებით უენო, მწყემსის აუცილებელ ნივთს წარმოადგენს. მასზე შემსრულებლებად მხოლოდ მამაკაცები გვევლინებიან. სალამურზე სრულდება მწყემსური და საცეკვაო მელოდიები. გამოიყენება დოლთან და ფანდურთან ერთადაც, ანსამბლში.

      სალამური გავრცელებულია აღმოსავლეთ საქართველოს კუთხეებში (ქართლი, კახეთი, მესხეთი, თუშეთი, ფშავი).

      სალამურს ამზადებენ ლერწმისაგან, ლელისაგან, დიდგულასა და ჭერმისაგან. მთაში ძირითადად დიდგულას იყენებენ (ფშავში ცხვრის წვივის ძვლისაგანაც გაუკეთებიათ).

      უენო სალამური წარმოადგენს გრძელ მილს, რომელზეც 5-6 თვალი კეთდება. საკრავის თავი ოდნავ წაწვეტებულია.

      ენიან სალამურს თავი წაკვეთილი აქვს. მასზე გაკეთებულია 5, უფრო ხშირად 6-7 თვალი. ერთი თვალი უკეთდება უკანა მხრიდან ზედა I-II თვალს შორის.

      ენა წარმოადგენს ლერწმის მოკლე საცობს, რომელიც ჩასმულია სალამურში (მილში).

      დაკვრის დროს სალამური ორივე ხელით უჭირავთ. მარჯვენა ხელის თითებით ეხებიან ზედა ნახვრეტებს, ხოლო მარცხენა ხელის თითებით - ქვედას. მარჯვენა ხელის ცერი კი ედება იმ ნახვრეტს, რომელიც გაკეთებულია სალამურის უკანა მხარეს.

      ენიან სალამურზე ჩაბერვის პროცესი უფრო გაადვილებულია საკრავზე ენის არსებობის გამო. ნორმალური ჩაბერვით სალამური ჟღერს წყნარად და ნაზად, ხოლო გადაბერვის დროს - ხმამაღლა და მსტვენავად. ოქტავით მაღალი ბგერები გადაბერვით აიღება.

      სალამურის არსებობა საქართველოში უძველესი დროიდან დასტურდება. 1938 წელს მცხეთაში, სამთავროს სამაროვანის არქეოლოგიური გათხრებისას აღმოჩნდა გედის ფეხის ძვლის უენო, სამთვლიანი სალამური პატარა ბიჭის ჩონჩხთან ერთად. სამარხში სხვა საგნებთან ერთად ხარისა და სხვა ცხოველთა ძვლებიც იყო. სწორედ ამის გამო, ექსპედიციის ხელ-მა ივ. ჯავახიშვილმა სამარხს "პატარა მწყემსის საფლავი" უწოდა. იგი ძვ. წ. XV-XIV ს.ს. თარიღდება.

ლეგენდა სალამურის შესახებ

      როგორც უკვე აღვნიშნეთ, სალამური მწყემსის აუცილებელი, განუყოფელი ნივთი იყო. აქედან გამომდინარე, მასზე ძირითადად მწყემსური მელოდიები სრულდება.

      საყურადღებოა, მწყემსური მელოდია უენო სალამურზე - "ვაცების გაქეჩვა" ("გაქეჩვა" გარეკვას, გაძღოლას ნიშნავს). ეს მელოდია სრულდება ცხვარის მოგროვების, მათი გარეკვის დროს. ფარას ტრადიციულად რამდენიმე მწყემსი უძღვის წინ. სალამურს მათგან უკრავს ის, რომელიც ფარას უძღვის წინ, ხოლო დანარჩენი მწყემსები თვალყურს ადევნებენ ცხვარს.

      სალამურზე სრულდება ასევე, "დასაბრუნებელი" - "დასაბინავებელი". არსებობს ერთი ასეთი ლეგენდა სალამურის შესახებ:

      მდიდარი ბატონის მწყემსს ყაჩაღები დაესხნენ თავს და ცხვარი წაასხეს. მწყემსი მარტო იყო და ამიტომ ვერ გაუმკლავდა ყაჩაღებს. გამტაცებელს ფარა უკვე შორს ჰყავდა წასხმული, რომ სასოწარკვეთილმა მწყემსმა ასეთ ხერხს მიმართა - სალამურზე "დასაბრუნებელი" დაუკრა... ცხვარმა პირი იბრუნა და უკან გამობრუნდა.

      ასე გადაარჩინა მწყემსმა ფარა მტაცებლებისაგან, სალამურის საშუალებით.